Morgunblaðið - 19.07.1998, Side 18

Morgunblaðið - 19.07.1998, Side 18
18 SUNNUDAGUR 19. JÚLÍ 1998 MORGUNBLAÐIÐ Eínokun vísínda- starfs flió ekhi eiga sér stað Kári Stefánsson segir að endurskoða verði frumvarpið um gagnagrunna, svo það útiloki ekki aðra vísinda- menn frá rannsóknum. Sigrún Davíðsdóttir ræddi við Kára og bar undir hann gagnrýni á frumvarpið bæði heima og erlendis. ■ 11 i \ i „HUGMYND okkar er að þróa erfðafræði sem stýritæki í heilbrigðisþjónustunni, en ekki bara nota hana til að finna erfðavísa," segir Kári Stefánsson í fslenskri erfðagreiningu. FRUMVARP UM GAGNAGRUNNA Á HEILBRIGÐISSVIÐI SÉÐ AÐ UTAN Eru bkndingar oi selja sdl sína? ✓ I upplýsingaþjóðfélagi nútímans og við upphaf líf- tæknialdarinnar eru íslenskar heilbrigðisupplýsingar dýrmæt auðlind, segir Sigrún Davíðsdóttir, eftir að hafa kannað umfjöllun erlendis. Breytingar verða gerðar á frumvarpinu, en spurningin er hvort það sé í þágu þjóðarhagsmuna að þessi auðlind sé nýtt með einkaleyfí eins aðila á henni allri. ÞVÍ FER fjarri að við höfum áhuga á einokun rannsókna. Það er mis- skilningur, sem að hluta er okkur að kenna, en stafar einnig af því að frumvarpið er ekki nógu skýrt,“ segir Kári Stefánsson, forstjóri Is- lenskrar erfðagreiningar, þegar bornar eru undir hann áhyggjuraddir íslenskra og er- lendra sérfræðinga. Hann hnykkir líka á að brýnt sé að hafa í huga að verið sé að vinna að endurskoðun frumvarpsins, svo endanleg umræða geti fyrst farið fram, þegar þeirri vinnu sé lokið. Einkaleyfi forsenda fyrir gerð gagnagrunnsins íslensk erfðagreining fæst eins og er við leit erfðavísa er valda sjúkdómum. Kári seg- ist sjá einkaleyfið og þá möguleika, sem það veiti, sem aðferð til að starfrækja öflugt íyr- irtæki á íslandi. „Staðreyndin er sú, að leitin að erfðavísum er takmörkuð að umfangi. Vinnan endist í mesta lagi í 6-10 ár, því það er unnið hratt í þessari grein. Ef halda á uppi atvinnustarfsemi til langs tíma er nauð- synlegt að hafa áætlun til langs tíma. Hug- mynd okkar er að þróa erfðafræði sem stýri- tæki í heilbrigðisþjónustunni, en ekki bara nota hana til að fínna erfðavísa.“ Kári segir að ein leiðin til að byggja upp atvinnustarfsemi til langs tíma sé gagna- grunnur, en undirstrikar jafnframt að af- koma Islenskrar erfðagreiningar sé ekki háð einkaleyfí til gagnagrunna. „Hugmynd- in er ein af tilraunum mínum til að tryggja starfsemi fyrirtækisins og flest bendir til að við fáum þetta tækifæri. Ég kom með grundvallarhugmyndina og sannfærði ríkis- stjórnina og íslensku þjóðina um ágæti hennar.“ Einkaleyfið er hins vegar að hans mati forsenda þess að hægt sé að byggja upp gagnagrunninn. „Einkaleyfíð er forsenda þess að fá nauðsynlegt fé til uppbyggingar- innar. Ef við réðumst í gerð gagnagrunnsins án einkaleyfis gæti svo farið að við hefðum fjárfest milljónir í gerð hans, en hugsanlegir viðskiptavinir vildu síðan ekki greiða fyrir upplýsingamar því þeir gætu orðið sér úti um þær annars staðar. Einkaleyfið er bara til þess að láta dæmið ganga upp viðskipta- lega, því þótt það sé enginn vafi á gagnsemi gagnagrunnsins felst fjárhagsleg áhætta í gerð hans. Einkaleyfinu er ætlað til að draga úr þeirri áhættu.“ Starfsemi íslenskrar erfðagreiningar á ekki að takmarka rannsóknir annarra „Svona einokun eins og menn eru að tala um má ekki eiga sér stað,“ segir Kári með þungri áherslu. „Það vinnur gegn vísinda- starfi, en frumvarpið á ekki að letja vfsinda- starf, heldur þvert á móti að efla það. I frum- varpinu er einmitt talað um að engar tak- markanir eigi að vera á aðgangi vísinda- manna að upplýsingum." Það er þó ekki aðeins aðgangur vísinda- manna að upplýsingum, sem vekur áhyggjur vísindamanna, heldur halda margir þeirra því fram að með frumvarpinu sé engum nema sérleyfishafa heimilt að nýta sér upp- lýsingar í viðskiptalegum tilgangi, en þessari skoðun hafnar Kári alfarið. „Taktu eftir að okkar hörðustu gagnrýnendur er fólk í sömu rannsóknum og við. Við höfum á stuttum tíma byggt upp atvinnustarfsemi, sem er ekki aðeins stór í íslensku samhengi, heldur einnig stór á heimsmælikvarða. Við vörpum skugga á aðra og enginn vill vera skugga- blóm. Ef hægt er að misskilja frumvarpið á þennan hátt verður að breyta því, svo það verði Ijóst, því þetta má ekki gerast og það var aUs ekki hugsun þeirra, sem sömdu frumvarpið.“ Kári tekur sem dæmi að geri íslenskir læknar til dæmis rannsókn á miðeyrna- bólgu í börnum og noti til þess upplýsingar úr íslenska heilbrigðiskerfinu geti þeir selt erlendu lyfjafyrirtæki þær niðurstöður eftir sem áður, þrátt fyrir einkaleyfi íslenskrar erfðagreiningar. „Við getum ekki markaðs- sett verk annarra. Það væri glæpur." íslensk erfðagreining stefnír ekki á að nota Iffsýni Lífsýni, svo sem blóð- og vefjasýni, eru nefnd í frumvarpinu, en sagt að lífsýni eigi að vera undanskilin ákvæðum laganna. Kári segir að samkvæmt núgildandi lögum gæti fyrirtækið ekki á óheftan hátt nýtt lífsýni, því til þess þurfi upplýst samþykki þeirra, sem sýnin séu úr. „Til þess þurfum við að nálgast viðkomandi einstakling og það meg- um við ekki gera út frá gagnagrunninum. Eldri lífsýni getum við heldur ekki notað án upplýsts samþykkis.“ I skrifum erlendis um samning íslenskrar erfðagreiningar og svissneska lyfjafyrirtæk- isins Hoffmann-La Roche hefur komið fram að einkaleyfið sé forsenda samningsins. Þessari skoðun vísar Kári á bug og hann á enga skýringu á hvers vegna þetta hafi kom- ið upp, nema ef vera skyldi að hún væri kom- in frá keppinautum. Ýmsir hafa gert þvi skóna að einkaleyfið muni mjög auka verðgildi fyrirtækisins á hlutabréfamarkaði. Kári vill ekki taka undir þær vangaveltur og segist ekki geta metið gildi gagnagrunnsins. Trúir ekkl að einkaleyfið útiloki aðra Gagnrýni á frumvarpi byggir einnig á því að einkaleyfl útiloki önnur fyrirtæki í að koma upp á sama eða skyldum sviðum, en því mati er Kári ekki sammála. „Það eru sex eða sjö fyrirtæki í öllum heiminum, sem starfa á sama sviði og við, svo ég trúi ekki að einkaleyfí okkar minnki möguleika ann- arra. Ég held líka að starfsemi okkar muni laða að önnur fyrirtæki og leiða til stofnun- ar fyrirtækja. Éf við verðum veikt fyrirtæki gæti það hrakið aðra í burtu. Það er þvæla að við hindrum aðra í að starfa.“ MEÐ einkaleyfi til eins fyrir- tækis á sviði nýtingar ís- lenskra heilbrigðisupplýsinga eru íslendingar að selja sál sína - og leggja stein í götu frjálsrar rannsóknastarfsemi," segir Stefán Karlsson prófessor í sameindaerfðafræði við Háskólann í Lundi. og forstöðumaður erfða- fræðistofnunarinnar þar. „Það boðar gott fyr- ir Islendinga að ísígnskar heilbrigðisupplýs- ingar verði nýttar. Vonandi er íslensk erfða- greining bara hið fyrsta af mörgum fyrirtækj- um í þessari grein, en ef fyrirtækið fær einka- leyfi verður ekki rúm fyrir fleiri fyrirtæki og það væri miður,“ segir Bernharður Pálsson prófessor í lífverkfræði og læknisfræði við Kalifomíuháskóla í San Diego. „Frumvarpið er fáránlegt út frá mörgum sjónarmiðum,“ segir Bogi Andersen sérfræðingur í lyflækn- ingum og sameindafræði við sama háskóla. „Það er óhugsandi að hægt sé að setja einka- leyfi á þessar upplýsingar. Eigi hins vegar að setja saman svona gagnagrunn í viðskiptaleg- um tilgangi, sem er auðvitað sjónarmið út af fyrir sig, þá gengur það ekki upp fyrir íslend- inga að veita á honum einkaleyfi, því verð- mætin eru mun meiri en einkaleyfi skilar.“ Farlð verr með fólk en fiska Þetta eru nokkur þeirra viðbragða, sem fengust þegar leitað var álits vítt og breitt meðal vísindamanna á lagafrumvarpi um gagnabanka á sviði heilbrigðismála og einka- leyfi eins aðila til að nýta og veita aðgang að þeim. Frumvarpið er nú til meðferðar í heil- brigðisráðuneytinu og gert ráð fyrir að það verði lagt fyrir að nýju i haust. Á tímum upplýsingatækni eru upplýsingar verðmæt vara engu síður en áþreifanlegri vara eins og fiskur. Og með fiskinn í huga áfram þá dytti víst fæstum í hug að veita ein- um aðila einkaleyfi með lögum til að veiða, nýta og selja allan íslenskan veiðiafla, jafnvel þó segja mætti að slík sókn veitti tækifæri til ákveðinnar hagræðingar. „Frumvarpið um gagnagrunna fjallar um fólk og ekki fiska,“ segir Bogi Andersen „en með frumvarpinu er farið mun verr með okkur mannfólkið en fisk- ana.“ En það er einnig fyrirsjáanlegt að líf- tækniöld er í uppsiglingu. Líftækni og þeir möguleikar, sem hún felur í sér mun á næstu árum breyta og bylta skoðunum og sjónar- miðum, ekki síður en tölvutækni hefur gert undanfarið. Upplýsingar af því tagi, sem lagafrumvarp um gagnabanka á sviði heil- brigðismála tekur til, eru af fjölbreyttum toga og sú nýting, sem einum aðila hug- kvæmist er ekki nauðsynlega sú einasta, besta og hagkvæmasta. Það er umdeilanlegt hvort gagnagrunnur af þessu tagi sé nauð- synlegur vísindarannsóknum, en hins vegar

x

Morgunblaðið

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.