Morgunblaðið - 19.07.1998, Side 25

Morgunblaðið - 19.07.1998, Side 25
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 19. JÚLÍ 1998 25 Hills segir líklegast að menn myndu þreifa sig áfram til að kanna hve stóra sprengju pyrfti að nota, gera mætti nokkrar tilraunir. 'Ljsjá^id York TÆKNIBRELLUR voru notaðar í kvikmyndunum Deep Impact og Armageddon til að Ifkja eftir hamförunum. Á stóru myndinni sést flóðbylgja, tsunami, f fyrrnefndu kvikmyndinni. Skelfd kona með flaksandi hár LANGFLESTIR loftsteinar sem rekast á jörðina brenna upp vegna núningsins við efnin sem mynda gufuhvolfið, þá sjáum við stjörnuhrap. Hinir lenda oft í sjónum sem þekur meirihluta hnattarins og valda því ekki fjóni. Einstöku dæmi eru frá síð- ari tfmum um Ijón og jafnvel manntjón en líkurnar eru ekki miklar, tryggingafélög hafa a.m.k. ekki gert út á loftsteina- hættuna. Spárnar um heimsenda eru margar og oft hafa halasfjörnur og önnur fyrirbæri í geimnum tengst þeim. Menn reiknuðu snemma út brautir fastastjama sem voru tryggir heimilisvinir . eins og máninn en halastjörnur voru flestar óútreiknanlegar og kenjóttar. f útliti þóttu þær minna á skelfda konu sem hleypur ( ofboði með sítt hárið flaksandi, erlenda heitið, comet, er dregið af gríska orðinu um hár. Jarðarbúar voru í fyrra minntir óþyrmilega á varnar- leysi sitt gagnvart hættum utan úr geimnum. Stjörnufræðingar í Bandaríkjunum skýrðu frá þvf að stór loftsteinn, smástirni sem nýlega hafði verið uppgötvað og reyndist vera um 1,6 km að þvermáli, stefndi í átt til jarðar á 60.000 km hraða á klukku- stund og gæti ef illa færi rekist á hana árið 2028. Milljónir af kjarnorku- sprengjum Minnsta tjarlægð yrði 48.000 kilómetrar sem ekki er mikið í þessu samhengi. Sem dæmi má nefna að meðalfjarlægð milli jarðarinnar og tunglsins er rúm- lega 300.000 km. Arekstur myndi valda sprengingu á við 20 millj- ónir kjamorkusprengna í líkingu við þá sem eyddi Hiroshima. í sólarhring biðu margir milli vonar og ótta en þá rakst annar stjörnufræðingur á mynd sem tekin hafði verið nokkrum árum fyrr af sama smástirni. Hægt var að reikna vandlegar út brautina og í ljós kom að gijót- klumpurinn færi fram hjá f milljón km fjarlægð. Menn önd- uðu léttar. En ummerki eftir smástimi finnast á um 150 stöðum á hnett- inum, oft á hafsbotni og þá aðeins sjáanleg úr gervihnöttum. Sagn- fræðingar rifjuðu upp að árið 1908 féll smástimi eða hluti úr halastjömu á svæði við Tungu- skafljót í Sfberíu. Krafturinn var jafn mikill og f öflugri kjamorku- sprengju, á við tugmilljónir tonna af TNT-sprengiefni. Álitið er að smástirnið hafi verið innan við 60 metrar að þvermáli. Sprengingin varð svo mikil að nokkur hundmð ferkílómetra svæði var Iagt í auðn, tré féllu eða brunnu og dýralíf varð fyrir miklum spjöllum. Óljóst er hvort menn fórust enda svæðið að mestu óbyggt um þær mundir. Fyrir tveim ámm fór talsvert stærra smástimi fram hjá jörðu í■> um 450.000 km fjarhegð og upp- götvaðist aðeins fjórum dögum áður en það fór þjá. Ef það hefði hafnað á jörðunni hefði orkan í sprengingunni jafnast á við að öll kjamorkuvopn í heiminum hefðu spmngið í einu. „Við vitum að afleiðingamar af árekstri við stórt smástirni myndu meðal annars verða ryk- og gígmyndun, jarðhræringar og ekki síst miklar flóðbylgjur sem ganga undir japanska heitinu tsunami,“ segir stjarneðlisfræð- ingurinn Jack Hills. „Ásamt að- stoðarmanni mfnum og fyrrver- andi nemanda, Patrick Goda, rit- aði ég langa grein í vfsindatfma- rit um rannsóknir okkar og mat á áhrifúnum og hún vakti vem- lega athygli. Niðurstaða okkar var að mesta fjónið yrði af völd- um flóðbylgjunnar og þetta kom mönnum á óvart, einnig okkur. Ef smástirni sem væri t.d. 5 km að þvermáli hafnaði í miðju Norður-Atlantshafínu myndi það koma af stað feiknamikilli flóðbylgju. Hæðin gæti orðið nokkur hundmð metrar. Hún myndi skella á austurströnd Bandaríkjanna með svo miklu afli að sjórinn skolaði hlfðar Appalachia-íjalla. Hún myndi samkvæmt útreikningum okkar ná upp í allt að 500 metra hæð yfir sjávarmál í fjöllum Spánar og Iangt inn í Frakkland." Saltmengaður jarðvegur Hann segir að tjónið verði að- allega af völdum gtjóts og braks sem berist með vatninu. „Árið 1960 skall tsunami á Hawaii, hæð bylgjunnar var ekki nema Qórir eða fimm metrar en um 60 manns fómst. Stóm hótelin á svæðinu era flest byggð á sterk- um súlum en neðsta hæðin að mikiu leyti úr gleri. Menn vona að húsin sjálf geti staðið af sér allstóran tsunami þótt rúður og ýmislegt annað láti undan." Þéttasta byggðin f flestum löndum við Norður-Atlantshafið er í strandhéruðum og efna- hagslegu áhrifin af svo mikilli flóðbylgju því skelfileg auk þess sem fyrirvarinn yrði varla nógu mikill til að forðast mannfjón. Gmnnvatn og jarðvegur yrði mengað salti úr sjónum, liðið gætu aldir áður en umrædd landsvæði yrðu aftur hæf til ræktunar. Ef smástirnið lenti í miðju Kyrrahafinu yrðu afleiðingarn- ar hlutfallslega enn meira tjón á vesturströnd Bandaríkjanna en austurströndinni. Ástæðan er sú að landgrunniö, sem dregur nokkuð úr afli bylgjunnar, er þar miklu minna. Morgunblaðlð/Ásdfs GÍSLI Hlöðver Pálsson/Jack Hills á átta hálfsystkin hér á landi og hitti þau í liðinni viku. Frá vinstri: Signý framkvæmdastjóri, Þórunn, kennari og leikari, Stefán hæstaréttarlögmaður, fvar forstjóri, Jack Hills, Páil hæstaréttarlögmaður, sitjandi er Sigþrúður (Sissú) myndlistarmaður, þá Sesselja verkefnastjóri og leikskáld og loks Anna Heiða rithöfundur. Myndin var tekin á heimili ívars í Skildinganesi í Reykjavík. versta falli birst eins og þruma úr heiðskíru lofti.“ Hann segir að ekki starfi nema örfáir menn að þessum rannsókn- um núna og það sé bagalegt. „Um flestar miklar náttúruhamfarir eins og jarðskjálfta og eldgos á það við að ekki er hægt að afstýra þeim, aðeins hægt að reyna að draga úr tjóni eða fyrirbyggja það. Um árekstur við loftsteina, smástirni og halastjörnur gildir öðru máli. Smástirni og loftsteinar eru yfir- leitt úr grjóti, stundum að nokkru leyti úr eitilhörðu titani og nikkeli. Það er hægt, a.m.k. fræðilega, að senda eldflaugar með kjarnorku- sprengjur út í geiminn og nota þær til að breyta stefnu aðvífandi smá- stirnis. Halastjömur em mun erfiðari viðfangs, hraði þeirra er margfalt meiri og þær eru mýkri, að mestu leyti úr ryki og snjókristöllum. Þær em stundum kallaðar „skítugir snjóboltar" en einnig mætti nefna þær „frosna leðjubolta". Fyrir nokkram áratugum var samt kynnt tillaga að því hvernig nota mætti ákveðna gerð af eld- flaugum til að sveigja halastjömu af leið sinni með sprengjum. Hún virð- ist geta gagnast en vafalaust tæki nokkur ár að þróa hugmyndina með tilraunum.“ Hills segir líklegast að menn myndu þreifa sig áfram til að kanna hve stóra sprengju þyrfti að nota, gera mætti nokkrar tilraunir. Sprengjan þurfi að vera hæfilega öflug. Ekki væri heppilegt að sprengja smástirni í tætlur, þá gætu hlutar úr því lent á jörðunni og valdið þar skaða. Líklega yrði fyrst reynt að sprengja kjarnorku- sprengju í nokkurri fjarlægð frá smástirninu. „En grundvallaratriðið er að við verðum að hafa tíma til undirbún- ings, þurfum að geta bragðist hratt við. Fyrsta skrefið er að vita af til- vist hlutarins og vita hver stefna hans er, hvort hann stefnir á jörð- ina. Þess vegna er að mínu mati svo brýnt að efla kannanir á geimnum með tilliti til þessa, við þurfum lang- tímarannsóknir." Unaðshrollur og skáldaleyfi Er ekki erfitt að fá meira fé til að fyrirbyggja hættu sem virðist vera svo fjarlæg vegna þess hve langt er á milli „slysa“? Hann viðurkennir að það hljóti að vera snúið, stjórnmála- menn hugsi yfirleitt ekki í árþús- undum en nokkur hreyfing sé þó á málinu. Veitt hafi verið aukið fé til rannsókna á hugsanlegum afleiðing- um flóðbylgna. Nú er verið að sýna í kvikmynda- húsum hér myndina Armageddon um smástimi er ógnar jörðunni. Fyrir skömmu var sýnd hér önnur mynd, Deep Impaet, þar er óvinur- inn halastjama. Hills er spurður hvort afþreying af þessu tagi, þar sem gert er út á unaðshroll dóms- dagsspánna, gagnist vísindamönnum sem vilja vekja athygli á hættunni, hvort þeim gangi betur að afla fjái- til rannsókna. „Ég veit það nú ekki en auðvitað vekur þetta athygli fleira fólks en ella á vandanum," svarar hann, íhug- ull í bragði. „Ég hef ekki séð fyrr- nefndu myndina en veit að þeir sem stóðu að hinni leituðu ráða hjá vís- indamönnum, m.a. tvisvar hjá mér. Hvort þeir fóra að ráðunum er önn- ur saga! En þótt þama sé talsvert um skáldaleyfi er myndin í aðalatrið- um nokkuð sannferðug. Flóðbylgjan sem sýnd er myndi jafnvel valda enn meira tjóni en fullyrt er. Hins vegar er alveg ljóst að ekki er nauðsynlegt að senda fólk út í geiminn til að sprengja. Ef til vill er það óhjá- kvæmilegur hluti af myndunum sem slíkum en menn myndu nota ómann- aðar flaugar, það er ódýrara og hampaminna.“ lengri tíma. Áður hafði verið upp- götvað að um alla jörðina er að finna nokkurra sentimetra þykkt lag af leir sem hefur að geyma óvenju mikið af platínusamböndum er finnast einkum í loftsteinum. Skýringin er talin vera að leirinn sé umrætt ryk sem hafi fallið nokkuð jafnt um alla jörðina. Tímasetning leirlagsins, sem hægt er að reikna út, fellur vel að því sem vitað er um endalok risaeðlanna. Hills segir að vitað sé um nálægt 2.000 loftsteina eða smástimi meira en kílómetra að þvermáli, flest í belti eða þyrpingu á milli Mars og Júpíters. Þeir stærstu era um 10 km að þvermáli. Gera megi ráð fýrir að smástirni af þessari stærð, nokkrir km að þvermáli, lendi að jafnaði á jörðunni á 100.000 ára fresti og minni en hættulegir stein- ar að sjálfsögðu mun tíðar. Smástirnin snúast að jafnaði á braut umhverfis sólu eins og jörðin og hinar pláneturnar. Ekki er þó hægt að útiloka að leiðir jarðar og smástirnis skerist eins og ummerk- in sanna að gerst hefur. Mest hætta stafar af smástimum sem fara eftir braut með aðra afstöðu gagnvart sólunni en jörðinni, snúast á öðra „plani“ ef nota má slettu. Aðeins 7% hafa verið uppgötvuð „Við höfum aðeins uppgötvað um 7% af þeim fjölda smástirna sem gera má ráð fyrir í sólkerfinu. Helsti vandinn er sá að við höfum einbeitt okkur að því að kanna þann hluta geimsins sem snýr und- an sólu, séð frá okkur. Það er auð- veldara en veldur því um leið að við vitum í reynd ekkert um smástirni sem gæti verið á braut nær sól- unni. Ekki bætir úr skák að braut- in getur verið þannig í laginu að smástirnið birtist aðeins stöku sinnum innan sjónvíddar okkar. Hættulegt smástirni gæti því í

x

Morgunblaðið

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.