Tíminn - 21.08.1977, Page 10

Tíminn - 21.08.1977, Page 10
10 Sunnudagur 21. ágúst 1977 Áttræður: Pálmi Einarsson Mánudaginn 22. ágúst verður Pálmi Einarsson, fyrrverandi lándnámsstjóri áttræður. Hann er fæddur að Svalbarði i Miðdölum, sonur Einars Guð- mundssonar, bónda á Svalbarði og konu hans Sigriöar Pálma- dóttur, bónda á Svalbarði Ólafs- sonar. Standa að honum merkar bændaættir, sem eigi verða raktar lengra hér. Pálmi ólst upp á Svalbarði með foreldrum sinum og bræðrum, þeim ólafi, siðar héraðslækni i Laugarási og Hafnarfirði og Jósef er lézt á námsárum sinum við Hafnar- háskóla og vann þar að búi for- eldra sinna öll venjuleg bústörf. Naut hann i bernsku hinnar hefðbundnu barnafraAslu, sem stóð jafnan skamma stund, en reyndist honum sem fleirum haldgott veganesti. NÍtján ára hleypir Pálmi heimdraganum og fer i bænda- skólann að Hólum i Hjaltadal, þar sem hinn kunni áhuga- og atorkumaður Sigurður Sigurös- son, stjórnaði skóla og búi. Kennaralið skólans var þá sem oftar skipað valinkunnum hæfileika-og hugsjónamönnum, sem með skólastjóra i broddi fylkingar tókst ekki aöeins að fræða námssveina heldur einnig vekja hjá þeim bjartsýni og trú á landið. Pálmi Einarsson hefur á langri starfsævi verið dæmi- gerður Hólasveinn þessa tima- bils. Hann lætur ekki staðar numið við búfræðingsprófið, heldur hugsar til meira náms. Hann heldur til Danmerkur. Þar stundar hann búnaðar- skólanám á Fjóni i 4 mánuði 1918 og verklegt nám á árunum 1919 og 1920 við Mýratilrauna- stöðina i Herning og á tilrauna- stöðinni i Blangsted. Að þvi búnu innritast hann i Land- búnaðarháskólann i Kaup- mannahöfn og lauk þaðan kandidataprófi á skemmsta tima vorið 1923, enda prýðilegur námsmaður. Að námi loknu réðzt Pálmi sem kennari við bændaskólann á Hvanneyri 1923 og stundar þar kennslu við góðan orðstir til ársins 1925, er hann ræðst til Búnaðarfélags ts- lands sem jarðræktarráðunaut- ur. Þvi starfi gegnir hann óslitiö til ársloka 1946, en 1947 er hann ráðinn landnámsstjóri og gegnir þvi starfi til ársins 1969 er hann lét af störfum fyrir aldurs sakir. Leiðir okkar Pálma lágu saman i Búnaðarfélagi tslands. Erég réðst til félagsins siðla árs 1937 hafði Pálmi starfað þar um 12 ára skeiö og þegar getið sér orðs fyrir frábæran dugnað i starfi. Tókust þegar með okkur góð kynni. Bar tvennt til. Ég hreifst af eldmóði hans og dugnaði og hitt, að viö vorum þá um skeið póHtiskir samherjar i Bændaflokknum og höfðum mikla trú á þvi, aö sá flokkur ætti eftir að eflast og verða landbúnaðinum lyftistöng. Pálmi Einarsson var þá i blóma lifsins, friður sýnum i lægra meðallagi á hæð, en þrek- inn og karlmannlegur, skarp- gáfaður,flugmælskur, óbilgjarn atorkumaður að hverju sem hann gekk og svo bjartsýnn hugsjónam aður, að stundum sást hann vart fyrir. Þótt störf okkar hjá Búnaðarfélagi Is- lands væru á ólikum sviðum, Pálma öll á sviði jarðræktar, en min á sviði sauðfjárræktar, þá kynntumst við fljótt og vel eins og áður er að vikið. Sérstaklega gáfust tækifæri til góðra kynna á ferðalögum til námskeiös- og fundarhalda meöal bænda á vegum Búnaðarfélags Islands. Oft vorum við Pálmi saman i slikum ferðum, sem þá voru stundum erfiðar miöað við nú- tima þægindi. Ég á margar ógleymanlegar endurminningar frá slikum ferðum með Pálma. Starf Pálma Einarssonar hjá Búnaðarfélagi tslands var bændum landsins og eigi siður þeim, sem i þéttbýli bjuggu, en þurftu að styðjast við landnytj- ar til ómetanlegs gagns. Hann valdi ræktunarlönd, leiðbeindi um framræslu og aöra þætti jarðræktar ekki sizt allt er varð- aði áburðarnotkun, ýmist á staðnum, þar sem brjóta skyldi land eða I ræðu og riti á fundum og i búfræðiritum og dagblöð- um. Afkð'st Pálma voru frábær. A vetrum sat hann langtimum saman við kortagerð ræktunar- landa. Nú er því miður of mikiö af þeim túnum, sem Pálmi stuðlaði að ræktun á i nágrenni kaupstaða og þorpa komin undir byggingar og malbik, en þau stuðluðu að aukinni framleiðslu búvöru,sem þá skorti viða eink- um mjólk, og bættri afkomu þeirra, sem lönd þessi nýttu. Pálmi kvæntist haustið 1925 gáfaðri og glæsilegri gæðakonu Soffíu Sigurhjartardóttur frá Uröum i Svarfaðardal. Þau hjón hafa eignazt 8 börn. Sex þeirra eru á lifi tvær dætur og fjórir synir öll hið mætasta fólk. Pálmi lét sér ekki nægja aö veita leiðbeiningar um ræktun og landbúnað yfirleitt. Hann vildi fást við vandann i virki- leikanum, takast persónulega á við vandamálin. Til þessað full- nægja þessari hugsjón sinni reisti Pálmi nýbýlið Urðir við Engjaveg i Reykjavik árið 1928 löngu áður en Nýbýlalöggjöfin gekk i gildi. Þau hjónin ásamt börnum bjuggu að Urðum og stunduðu búskap þar til á árinu 1940 að þau hættu búskap og seldu eignina. Pálmi fór ekki varhluta af erfiðleikum land- búnaðar á kreppuárunum frem- ur en aðrir bændur landsins. Búskapurinn færði honum ekki auð en yndi og þroskandi starf fyrir hann og fjölskylduna sem öll vann hörðum höndum að bú- skapnum. Avöxtur þessarar bú- skapariðju þeirra hjóna, Soffíu og Pálma, mer meðal annars sonur þeirra Friðrik sem lagði stund á búvisindanám og er nú að öðrum ólöstuðum einn fær- asti eða færasti sérfræðingur okkar Islendinga i næringar- fræði og lifeðlisfræði nytjajurta. Arið 1947 urðu mikilvæg tima- mót i ævi og starfi Pálma Einarssonar. Hann var I byrjun þess árs ráðinn landnámsstjóri. Hafði þá verið endurskoðuð og stórlega endurbætt eldri löggjöf um nýbýlastofnun. Tók Pálmi við starfi á þessu sviði af Stein- grimi Steinþórssyni, búnaðar- málastjóra, sem hafði gegnt starfi nýbýlastjóra frá 1936 og verið einn af mestu áhuga- og hugsjónamönnum nm nýbýla- myndun hér á landi. Steingrim- ur hafði rutt brautina en við fjárþröng og erfið skilyrði. Samt hafði honum orðið allvel ágengt. Er Pálmi tók við, þá var fjárhagur rikisins rýmri, lög- gjöfin viötækari, meðal annars um fjármögnun og mögu- leikarnir þvi meiri til að láta hugsjónirnar rætast. Þetta var happ Pálma Einarssonar. Nú fékk starfsþróttur hans að njóta sin um skeið. Fjöldi nýbýla var reistur, ýmist með uppbyggingu eyðibýla, skiptingu stórbýla i tvö eða fleir býli eða með bygg- ingu byggðahverfa. Þá keypti landnámið gjarna eina eða fleiri landstjórar jarðir með góð ræktunarskilyrði, skipulagði landið til ræktunar, skipti þvi i hæfilegar spildur til nýbýla- myndunar, hóf ræktun og annan undirbúning landnáms og af- henti svo landið þeim sem óskuðu eftir að reisa nýbýli. Ennfremur voru reist allmörg garðyrkjunýbýli og smábýli, á fáum hekturum lands, þar sem ýmsir, sem ræktun unnu, en höföu oft aðaltekjur af öðru en landbúnaði, fengu tækifæritil að sinna búskap. Einn þáttur i ný- býlastarfseminni var um skeið að spoma við þvi að jarðir sem höfðu dregizt aftur úr i fram- kvæmdalegu tilliti færui eyði og var veitt til þess nokkru fé ár- lega á timabili. Við öll þessi fjöl- þættu störf sýndi Pálmi Einars- son frábæran dugnað og góð- vild. Hann vildi hvers manns vanda leysa svo fremi að lög leyfðu og sá ætið hina björtu hlið á hverju máli. Eru þeir bændur margir, lífsog liðnir, sem kunna Pálma þakkir fyrir hjálpfýsi hans og góðvilja i þeirra garð. 1 starfi landnámsstjóra naut Pálmi sin bezt og fékk að sjá margar hugsjónir sinar rætast. A þvi timabili sem Pálmi var landnámsstjóri voru reist undir hans umsjón og að hans ráðum 794 nýbýli þar af 31 garðyrkju- býli og 41 smábýli, auk þess sem hann kom i veg fyrir að 169 jarðir færu i eyði. En enginn af- rekar miklu án þess að gera mistök. Bjartsýni Pálma leiddi hann stundum i nokkrar ó- göngur. Hann var svo bjartsýnn og hafði svo mikla trú á landið aö honum fannst alls staðar hægt að reisa nýbýli svo fremi, að þar væri raki i jörðu eða mýrarteigingar til að ræsa og plægja. Kom þvi fyrir að of erfið lönd væru tekin til nýbýla- myndunar. 1 annan stað leiddi þróun mála, tæknivæðingin með meiru til þess að stefna sú semfylgt hafði verið um nýbýla- myndum frá þvi snemma á þessari öld fram yfir 1960, hlaut að taka breytingu eða snúast al- veg við. Fram að þeim tíma var fjölgun býla og tilfærsla búsetu úr afskekktum, illræktanlegum stöðum á auðræktanlegri staði lifsnauðsyn fyrir bændur og þjóðina i heild. Með tækni- þróuninni og siaukinni vél- væðingu jókst framleiðsla á hverju búi, býlum þurfti ekki lengur að fjölga, af þvi aö unga fólkið átti kost á ágætri atvinnu við annað en landbúnað og nauðsyn var að býlin yrðu ekki of smá til aö gefa bændum nú- tiðar og framtiðar möguleika til tagkvæms vélvædds bú- reksturs. Þegar hér var komið sögu var jafnvel nauðsynlegra að sam- eina smábýli heldur en skipta stórbýlum. Fyrir aldurs sakir þurfti Pálmi að hætta störfum áður en þessi breyting gekk að fullu i garð. Var það hans happ, þvi að örðugthafði hann átt meö að kvika frá fyrri stefnu. Enn eru ótalin ótal störf, sem Pálmi Einarsson hefur gengt i þágu landbúnaðarins. Hann hefur átt sæti i ýmsum milliþinganefnd- um um undirbúning land- búnaðarlöggjafar, t.d. við að semja frumvarp til laga um Rannsóknir og tilraun i þágu landbúnaðarins 1939-’40, endur- skoðun jarðræktarlaga á árun- um 1946-’47, landnámslaga 1956, ábúðarlaga 1959-’60 og erfða- ábúðarlaga 1960. Pálmi var full- trúi Kjalnesinga á Búnaðar- þingi 1939-’40, og átti sæti i Verkfæranefnd 1942-’50. Hann var i tilraunaráði jarðræktar frá stofnun þess 1940 þar til skipan þeirra mála var breytt 1965 og formaður þess. Hvildi umsjón tilraunastöðvanna i jarðrækt, fjáröflun, uppbygging og skipulag tilraunamála jarð- ræktar mest á herðum hans á þessu timabili. Pálmi átti sæti i stjórn Rannsóknarstofnunar landbúnaðarins, eftir skipulags- breytingu rannsóknarmála með löggjöf 1965 til ársins 1970. Hann var kjörinn af Búnaðarfélagi Is- landsiritnefndFreysfrá 1946 til 1973. A langri starfsævi hefur Pálmi ritað fjölda greina og rit- gerða um jarðræktarmál og fleira er landbúnað varðar, meðal annars kennslubók fyrir bændaskóla um Vatnsmiðlun- framræslu og áveitur. Pálmi hafði lengst af nokkur afskipti af stjómmálum. Hann gekk i Framsóknarflokkinn eft- ir að Bændaflokkurinn hætti störfum og bauð sig fram við Al- þingiskosningah i Dalasýslu en tókstekkiað fella Þorstein Þor- steinsson sýslumann. Siðustu starfsárin lét Pálmi stjórnmál að mestu afskiptalaus, en gekk þvifastarfram i abalstarfi sinu. Siðan Pálmi lét af starfi land- námsstjóra hefur hann lifað friðsælu og kyrrlátu lifi ásamt konu sinni á heimili þeirra i Reykjavik og litur yfir athafna- sama ævi á hinu mesta breytinga- og framfaraskeiði sem þjóðin hefur lifað siðan land byggðist. Hann má vera ánægður með þann mikla hlut sem starf hans hefur átt i fram- förum landbúnaðarins siðustu sex áratugina. Fyrir hönd Búnaðarfélags íslands og bænda landsins færi ég Pálma Einarssyni þökk fyrir allt hans fjölþætta mikla og merka starf. Að lokum árnaég og kona min þeim hjónum Pálma og Soffiu, allra heilla á þessum timamót- um með ósk um, að ævikvöld þeirra megi verða þeim ánægjulegt og bjart. Halldor Pálsson Áttræður: Sigurður Greipsson, Haukadal Arin liða, ævin þverr, en minningar liðinna ára eru geymdar i tölvu heilabúsins, að visu misjafnlega skýrar. En ef hrist er upp i hólfum minning- anna, koma þó viöburðir liðinna ára æ betur i ljós. Það er likast þvi, að maður horfi á kvikmynd, frá æsku til elliára, sem liður misjafnlega skýrt og hratt fyrir augum áhorfenda eða áheyr- enda. Fátt gleymist af þvi sem mikilvægast er. Hitt er móðu hulið, er ekki skiptir máli. En hvað Sigurð snertir má segja að hver viðburðurinn hjá honum taki við af öðrum. Allt hans lif hefur verið hlaðiö störfum og athöfnum. Raunar er svo enn, þótt minna kveði að þvi nú en áður fyrr, sem eðlilegt er. Foreldrar Sigurðar voru heiðurshjónin Greipur Sigurðs- son bóndi i Haukadal og Katrin Guðmundsdóttir frá Stóra-Fljóti i Biskupstungum. Kona Sigurðar er frú Sigrún Bjarnadóttir bónda á Bóli i Biskupstungum Guömundsson- ar. Hún hefur verið honum stoð og stytta um áratugaskeið. A þessu ári eru 50 ár liðin siðan Sigurður stofnaði iþróttaskóla sinn, sem hann rak óslitið þar til fyrir sjö árum siðan. Þar eð þetta var heimavistarskóli, var þar vitanlega oft þröng á þingi. Það reyndi þvi ekki síður á hug- kvæmni og ráðsnilld konu hans að sjá öllu farsællega borgið, en forsjá húsbóndans. — Sigurður kennir sig ávallt við Haukadal, enda er hann fæddur þar 22. ágúst 1897. Sigurður hugði snemma á fræðslu i íþróttum og iþrótta- kennslu. Til að byrja með hóf hann nám í Flensborgarskólan- um 1916 og ári siðar stundaði hann nám við búfræðiskólann á Hólum i Hjaltadal. Þetta dugði þó engan veginn hinu unga og áhugasama iþróttamannsefni, þvi nú var það ungmennafélags- hreyfingin og iþróttastarfsemin innan þeirra félagasamtaka, sem tóku hug hans fanginn. — Til að vera betur búinn undir starfsemi í þeim félagsskap, brá hann sér til Noregs og stundaði nám við lýðháskólann i Voss árið 1920 og nokkru siðar fór hann til Danmerkur, nánar tiltekið 1926-27, og stundaði þá nám við iþróttaskóla Niels Bukhs i Ollerup. Að þvi námi loknu stofnaði hann iþróttaskóla sinn i Haukadal 1927, svo sem fyrr er sagt frá. Auk þessa var hann jafnframt bóndi og gest- gjafi við Geysi. Samhliða þessu var Sigurður formaður héraðssambandsins Skarphéðins 1922-1966 og var gerðurað heiðursformanni þess félags árið 1966. Jafnframt var hann i stjórn UMFl 1927-30. Glfmukonungur Islands var hann árin 1922-27, eða samtals um fimm ára skeið. Þá má geta þess, að hann tok þátti glimuför tilNoregs 1925 og til Danmerkur ári siðar. Um skeið ferðaðist hann viða um Austurland á vegum Ung- mennafélags Islands og tþrótta- sambands Islands. t þeim ferð- um lagði hann aðallega stund á fræðslu um iþróttir og bind- indismál. Hann fór landleiðina austur. Þá voru öll vötn óbrúuð og þvi mjög svallsamt að ferð- ast á þeim tima. Honum er það mjög minnisstætt, er hann fékk fylgd Hannesar á Núpsstað austur á Skeiðarársand. Ferðin þangað austur gekk, að heita mátti, mjög greiðlega. Þar átti að koma á móti honum maöur frá Skaftafelli og hafa með sér hest handa Sigurði og vaðstig- vél. Þegar til kom voru vaðstig- vélin alltof litil á Sigurð, svo að hann varð að riða Skeiðará án stigvéla. Þetta kom þó ekki að sök, þvi Sigurður var volki van- ur, ungur og hraustur. Eftir þetta gekk ferðin allvel austur. Hann hélt allviða hvatningar- og fræðslufundi. 1 þeirri för komst hann lengst austur til Seyðis- fjarðar. Þar rölti hann um ölduna og gekk niður i tangann, sem snýr að Búðareyrarvegi. Þar rakst hann á ungan mann, sem hann tók tali. Þetta reynd- ist vera Ingi T. Lárusson tón- skáld. Ingihefur vafalaust boðiö honum inn til móðursystur sinn- ar, Kristinar Wium, sem þar átti þá heima. Að minnsta kosti man Sigurður ennþá nafnið Kristin Wium. 1 næsta húsi bjó einnig bróðir Inga, Gisli, sem kvæntur var dóttur Bjarna Þor- steinssonar, tónskálds á Siglu- firði. Faðir Inga, Lárus Tómas- son, var af skagfirzkum ættum. Hann átti heima innst á Búðar- eyrarveginum skáhallt á móti tanganum. Þar átti Ingi tón- skáld heima. Hann bauð Sigurði að koma heim með sér og sagð- ist skyldi spila fyrir hann nokk- uð af fegurstu tónverkum sin- um. — Sigurði segist frá, að dvölin á heimili Inga tónskálds hafi verið ein af ánægjulegustu stundum sinum á Austurlandi og sé sér alveg ógleymanleg. t hreppsnefnd var Sigurður um skeið. — Arið 1959 var hann sæmdur riddarakrossi Fálka- orðunnar. Ennfremur var hann gerður heiðursfélagi Iþrótta- sambands tslands og Glimu- sambands tslands. Sigurði kynntist ég ekki fyrr en á þriðja tugi þessarar aldar, er við nokkrir prentarar starf- ræktum prentsmiðjuna Acta. Sigurður var þá orðinn formað- ur héraðssambandsins Skarp- héðins. Hann flutti alla prentun fyrir félagið til okkar og hélt þeim viðskiptum áfram unz prentsmiðjan var seld. Siðan hefur vinskapur okkar Sigurðar haldizt óslitinn og heldur aukizt, eftir þvi sem á árin hefur liðið, enda hefi ég sjaldan fyrirhitt á- nægjulegri samtiðarmann. Alla sina ævi hefur Sigurður stundað iþróttir af alhug og þá ekki sizt islenzka glimu. Nú mun hann hafa lagt glimuna á hilluna, þó að þvi undanskildu, að nú hefurhann hafið glimu við Elli kerlingu, sem alla hefur hingað til lagt að velli. Þó vona ég að enn liði nokkur timi unz henni tekst að koma honum á kné. Af tilefni þessa merka afmæl- is Sigurðar, óskum við hjónin honum, konu hans og ættingjum heilla og velfamaðar á ókomn- um árum. Að lokum þakka ég Sigurði og konu hans góð kynni og ánægju- leg á liðnum áratugum. Jón Þórðarson

x

Tíminn

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.