Tķmarit.is   | Tķmarit.is |
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 . . . .
Smelltu hér til aš fį meiri upplżsingar um 65. tölublaš 
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga hęš


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						36

MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 19. MARZ 1987

Wftot$m&í$Aiib

Útgefandi

Framkvæmdastjóri

Ritstjórar

Aöstoöarritstjóri

Fulltrúar ritstjóra

Fréttastjórar

Auglýsingastjóri

Árvakur, Reykjavík

Haraldur Sveinsson.

Matthías Johannessen,

Styrmir Gunnarsson.

Björn Bjarnason.

Þorbjörn Guömundsson,

Björn Jóhannsson,

Árni Jörgensen.

Freysteinn Jóhannsson,

Magnús Finnsson,

Sigtryggur Sigtryggsson,

Ágúst Ingi Jónsson.

Baldvin Jónsson.

Ritstjórn og skrifstofur: Aöalstræti 6, sími 691100. Auglýsingar:

Aoalstræti 6, sími 22480.. Afgreiösla: Kringlan 1, sími 83033.

Áskriftargjald 500 kr. á mánuöi innanlands. í lausasölu 50 kr. eintakiö

Sýnum

sanngirni

Iöllum mannlegum samskipt-

um, hvort heldur meðal

einstaklinga eða þjóða, á það

við, að krefjist menn of mikils

eða sýni of mikla þvermóðsku,

þegar tekist er á um ágreinings-

mál, verður erfiðara að leysa þau

á farsælan hátt. Stundum er

markvisst haldið þannig á mál-

um, að efnisleg lausn á þeim er

látin víkja til hliðar til þess að

deiluaðilar geti sýnt mátt sinn

og megin, áður en bundinn er

endi á þrætuna. Þegar þjóðir

takast á með þessum hætti getur

það haft hinar alvarlegustu af-

íeiðingar, jafnvel hernaðarátök.

í þeim löndum þar sem stjórnar-

hættir eru vanþróaðir á okkar

mælistiku verða borgarastyrjald-

ir eða mönnum er velt úr valda-

stólum að geðþótta harðsvíraðra

keppinauta.

Sem betur fer erum við íslend-

ingar vanastir því að sitja á

áhorfendabekk þegar afl er látið

ráða úrslitum í deilum meðal

manna. Okkar stjórnarhættir

byggjast á því, að við veljum

okkur stjórnendur í almennum

kosningum og felum þeim umboð

til að fara með ákveðna mála-

flokka. Hér og annars staðar í

nágrannalöndunum er uppi

víðtæk og almenn viðleitni til að

minnka íhlutunarrétt stjórn-

málamanna til dæmis í stjórn og

resktri fyrirtækja. Hugtakið

„einkavæðing" setur æ meiri

svip á stjórnmálaumræður. Með

því er vísað til þess að ríkisfyrir-

tæki séu seld á almennum

markaði og leyst undan beinni

opinberri forsjá.

Ef litið er frá ytri aðstæðum

til þeirra þátta, sem ráða mestu

um stöðugleika og friðsamlega

framvindu atvinnu- og efnahags-

starfseminnar hér á landi, þá

beinist athyglin fyrst að sambúð

aðila vinnumarkaðarins. Reynsl-

an sýnir okkur, að ófriður milli

þeirra getur ekki aðeins leitt til

stöðvunar á atvinnustarfsemi og

þar með fjárhagslegs tjóns bæði

fyrir launþega og atvinnurekend-

ur, heldur beinlínis raskað öllum

eðlilegum markmiðum í afkomu

þjóðarbúsins. Undanfarin misseri

hafa aðilar vinnumarkaðarins

lagt áherslu á „einkavæðingu" í

kjarasamningum, ef þannig má

að orði komast. Þeir hafa lagt

sig fram um að ná niðurstöðu í

kjaradeilum án beinnar íhlutunar

ríkisvaldins. Að vísu er ljóst, að

stjórnmálamennirnir hafa sam-

þykkt að grípa til ýmissa ráðstaf-

ana, svo sem skattalækkana, til

að greiða fyrir samningum, en

áherslan hefur verið á sjálfstæði

samningsaðila.

Því hefur ekki verið fagnað

af öllum, að þannig hefur verið

haldið á málum, að ekki hafa

orðið verkföll og harkaleg átök

vegna kjaramála á hinum al-

menna vinnumarkaði. Ýmsir

forystumenn Alþýðubandalags-

ins hafa beinlínis lýst sig andvíga

sáttum af þessu tagi. Þeir láta

með öðrum orðum í ljós andstöðu

við þann frið, sem þar ríkir.

Ekki hefur verið jafn friðsam-

legt á vinnumarkaði hins opin-

bera og á almenna markaðnum.

Þar hefur oftar en einu sinni

komið til harkalegra verkfalls-

átaka. Starfsstéttir segja upp

störfum til að undirstrika kröfur

sínar um hærri laun. Um þessar

mundir eru háskólamenntaðir

kennarar í verkfalli og þúsundir

framhaldsskólanema eru án

kennslu. Hjúkrunarstéttir eru að

leggja niður störf og fleiri hópar

opinberra starfsmanna. Sam-

þykki starfsmenn Reykjavíkur-

borgar ekki samning um laun

þeirra, sem gerður var um helg-

ina, blasir við verkfall hjá þeim.

Sagan sýnir, að það tekur

þjóðir, sem lotið hafa stjórn og

forsjá annarra, alltaf nokkurn

tíma að læra að fara með frelsi,

þegar þær fá það. Þessi um-

þóttunartími getur oft verið

dýrkeyptur og minniháttar deilu-

efni geta oft leitt til blóðugra

átaka. Það er ekki langt um liðið

síðan það skref var stigið að

veita opinberum starfsmönnum

verkfallsrétt og nú á þessum

vetri var þessi réttur rýmkaður

enn frekar. Að vissu leyti er eðli-

legt, að hinir einstöku hópar

opinberra starfsmanna vilji láta

reyna á styrkleikahlutföllin inn-

byrðis og í samskiptum sínum

við samninganefnd ríkisins.

Hættan er sú, að menn missi

stjórn á framvindu mála og allir

tapi að lokum.

Morgunblaðið hvetur þá, sem

nú sitja við samningaborðið, að

sýna fyllstu sanngirni og halda

ekki þannig á málum, að þeim

sé beinlínis stefnt í hnút. Aðilar

hins almenna vinnumarkaðar

hafa hlotið viðurkenningu og lof

allra þeirra, er vilja að skynsem-

in ráði við Iausn kjaradeilna.

Nýgerðir samningar Reykjavík-

urborgar við starfsmenn sína eru

til marks um það, að það er unnt

að komast að sameiginlegri nið-

urstöðu án þess að brjóta brýr

að baki sér. Samninganefnd

ríkisins hefur einnig samið við

ýmsar stéttir opinberra starfs-

manna undanfarið án verkfalls-

átaka. Ef sanngirni og sáttfýsi

eru höfð að leiðarljósi verður

lokaniðurstaðan betri en ef harka

og óbilgirni ráða ferðinni.

Fyrirtækjanöfn

eftírÞórhall

Vilmundarson

Vísindaf élag íslendinga hélt

ráðstefnu um vanda íslenzkrar

tungu á vorum dögum í Nor-

ræna húsinu hinn 12. apríl 1986.

A ráðstef nunni voru flutt

þrettán erindi um þetta efni.

Flutningur hins fjórtánda, er-

indis Þórhalls Vilinundarsonar

um fyrirtækjanöfn, féll niður

vegna forf alla fyrirlesara. Er

það birt hér með leyfi höfund-

ar.

Þessa daga er að koma út

bók með öllum eríndunum á

vegum Vísindafélagsins.

Saga íslenzkra fyrirtækjaheita

er óskráð. Hér verður ekki gerð til-

raun til þess að rekja hana ítarlega,

aðeins stiklað á fáeinum atriðum.

Ekki var fullkomin festa í skrán-

ingu og þar með nafngiftum fyrir-

tækja fyrir 1903, en það ár setti

alþingi lög um verzlanaskrár, firmu

og prókúruumboð að danskri fyrir-

mynd. Meðan verzlunarviðskipti

voru nær eingöngu bundin við Dani,

danskir kaupmenn voru hér um-

svifamestir og viðskiptamálið þar

af leiðandi danska, voru verzlunar-

fyrirtæki, bæði félög og verzlanir

einstakra kaupmanna, yfirleitt

nefnd dönskum nöfnum eða á

danska vísu í bréfum og skjölum,

en manna á meðal voru nöfnin oft

íslenzkuð að meira eða minna leyti.

Einstaklingsverzlanir voru langoft-

ast kenndar við kaupmennina

(Lefoliiverzlun, Thomsens Magasin,

Zimsen.) Önnur fyrirtæki hétu ein-

att aldönskum nöfnum eins og

Hotel Alexandra í Reykjavík, Hotel

Isafjord á ísafirði, Hotel Elverhej á

Seyðisfirði og Reykjaviks Bio-

grafteater (stofnað 1906, síðar

nefnt Gamla bíó). Eftir að íslend-

ingar tóku sjálfir að stofna fyrir-

tæki, eimdi lengi eftir af dönskum

(eða alþjóðlegum) áhrifum í nafn-

giftum. Dæmi þess eru nöfn eins

og Ó. Johnson og Kaaber (elzta

íslenzka heildsalan, stofnuð 1906),

J. Þorláksson ogNorðmann (1923),

Bræðurnir Ormsson (1922). Nokkra

sérstöðu hafa nöfn erlendra borga,

svo sem Liverpool, Edinborg. Oft

er þar um að ræða borgir, sem

kaupmenn skiptu helzt við.

En alíslenzk nöfn skutu þegar

upp kollinum á 19. öld og sóttu æ

meira á. Ég nefni af handahófi

nöfn eins og Landsprentsmiðjan

(1844), Veltan, Gránufélagið (1871;

í því tilviki tóku eigendurnir upp

háðsnefni danskra kaupmanna),

Isafoidarprentsmiðja (1877), Kaup-

félag Þingeyinga (1882), Hótel

ísland, Skjaldbreið, Uppsalir, gos-

drykkjaverksmiðjurnar Kaldá og

Mímir, söðlasmfðabúðin Sleipnir.

Gaman er að veita athygli, hvernig

hin íslenzku nöfn ryðja smám sam-

an burt dönsku nöfnunum. Þannig

var Hótel Reykjavík í fyrstu nefnt

Temperance hotel, en það nafn lét

í minni pokann, og á mynd af Lækj-

artorgi frá 1910 sé ég, að í stað

skiltis með nafninu Thomsens Mag-

asin er komið annað með nafninu

Verzlun H Th. A. Thomsens. ís-

lenzkar nafngiftir færast greinilega

í aukana, eftir þvf sem líður á sjálf-

stæðisbaráttuna við Dani, og hafa

fullveldið 1918 og alþingishátíðin

1930 vafalaust haft þar mikil áhrif.

Enn frekari dæmi um þjóðlegar

nafngiftir eru Timburverzlunin Völ-

undur (1904), útgerðarfélagið

Kveldúlfur (1912; togararnir voru

nefndir nöfhum úr Egils sögu, svo

sem Egill Skallgrímsson, Þórólfur,

Arinbjöm hersir), Ölgerðin EgiII

Skallagrímsson (1913), Eimskipa-

félaglslands (1914; skip þess heita

íslenzkum fossanöfnum), Veiðar-

færaverzlunin Geysir (1919),

Verzlunin Brynja (1919), Vélsmiðj-

an Héðinn (1923), verzlunin

Verðandi (1927), Lyfjabúðin Iðunn

(1928),     bókaútgáfan     Helgafeil

(1943).

I síðari heimsstyrjöld stótjukust

samskipti íslendinga við enskumæl-

andi þjóðir og að sama skapi fóru

vaxandi hvers konar menningar-

áhrif úr þeirri átt. Á stríðsárunum

mátti sjá „fish and chips"-búðir með

enskum heitum víða í höfuðborg-

inni, og Café Broadway var reist

við Rauðavatn. Þessi fyrirbæri

duttu að vísu skjótlega upp fyrir,

en hins vegar varð ekki lát á ensk-

um áhrifum, bæði í viðskiptalífi og

ekki sízt í skemmtanaiðnaði, svo

sem kvikmyndum og dægurlögum.

Því mátti segja, að það væri tíma-

spurning, hvenær enskan ryddist

að marki inn í nafnakerfi íslenzkra

fyrirtækja, inn í íslenzka nafnhelgi,

ef svo mætti að orði komast.

Lögin frá 1959

Árið 1958 var gistihúsi hér í bæ

valið nafn, sem ég hygg, að hafi

dregið nokkurn dilk á eftir sér í

sögu íslenzkra nafngifta. Tilkynnt

var, að nýtt hótel við Ránargötu

yrði nefnt CityHotel. Mörgum þótti

nóg um, og urðu nokkrar umræður

um málið. Ég minnist þess að hafa

vakið athygli á því í blaði, að önnur

erlend nöfn á íslenzkum fyrirtækj-

um væru að því leyti skárri, að þau

væru yfirleitt dregin af erlendum

örnefnum eða öðrum sérnöfnum

(London, Tívolí o.s.frv.), en hér

væri landsmönnum boðið upp á

enskt samnafn sem heiti fslenzks

gististaðar, því að city væri hér

eflaust í merkingunni borg (mið-

borg) almennt, en ekki borgarhluti

í Lundúnum með því nafni. Ég

hygg. að þessi nafngift hafí riðið

baggamuninn um það, að íslenzkur

alþingismaður flutti á alþingi tillögu

um breytingu á lögum um verzlana-

skrár, firmu og prókúruumboð nr.

42 13. nóv. 1903: „8. grein laganna

orðist svo: Hver sá, er rekur verzl-

un, handiðnað eða verksmiðjuiðnað,

skal hlýða ákvæðum þeim, er hér

fara á eftir, um nafn það, er hann

notar við atvinnuna, og um undir-

skrift fyrir hana (firma), enda beri

fyrirtækið og atvinnustarfsemi þess

nöfn, sem samrýmist íslenzku mál-

kerfi að dómi skrásetjara. Ágrein-

ingi, sem rísa kann út af nafni,

má skjóta til nefndar þeirrar, sem

starfar samkvæmt lögum nr.

35/1953." Samtímis var samþykkt

hliðstæð breyting á lögum nr. 21

15. júní 1926 um veitingasölu, gisti-

húsahald o.fl.: „5. liður 3. gr. orðist

svo: Hefur meðmæli bæjarstjórnar

eða hreppsnefndar, enda beri veit-

ingastaðurinn eða gistihúsið nafh,

sem að dómi skrásetjara samrýmist

íslenzku málkerfi. Agreiningi, sem

rísa kann út af nafni, má skjóta til

nefndar þeirrar, sem starfar sam-

kvæmt lögum nr. 35/1953." Nefnd

sú, sem hér er átt við, er Örnefna-

nefhd, sem sett var á laggir árið

1935. Lög þessi gengu í gildi 29.

aprfl 1959.

I greinargerð með frumvarpi til

Iaga þeirra, sem hér var getið, seg-

ir flutningsmaður, Gunnlaugur

Þórðarson hæstaréttarlögmaður,

m.a.: „Þar sem Alþingi er nú svo

kröfuhart varðandi mannanöfn

(sem eru mörgum manni viðkvæmt

mál), mætti ætla, að það fylgdi jafn-

strangri reglu til dæmis varðandi

nöfn á hvers konar atvinnufyrir-

tækjum, en svo er þó ekki. Menn

geta skírt fyrirtæki hvaða ónefni

sem er og meira að segja fengið

það lögverndað. Nýlega er t.d. búið

að skrá gistihúsið „City Hotel" í

fírmaskrá Reykjavíkur..." Og í

framsöguræðu um málið sagði

flutningsmaður m.a.: „En þó er

mála sannast, að nafn einstaks

manns eða bóndabýlis varðar al-

menning miklu minna en nafn

fyrirtækis, sem e.t.v. auglýsir nafn

sitt með gríðarstóru ljósaskilti og

lætur það klingja í eyrum hlustenda

í auglýsingaþætti ríkisútvarpsins

dag eftir dag. Að mínum dómi er

nafngift fyrirtækis menningarat-

riði, sem ekki má virða að vettugi.

Þórhallur Vilmundarson

„Hins vegar fer því

fjarri, að lagaákvæðin

hafi orðið til þess að

koma í veg fyrir enskar

eða aðrar erlendar

nafngiftir. Stofnendur

fyrirtækja fundu skjót-

lega það ráð að láta

skrásetja gott og gilt

íslenzkt nafn, en nota

síðan allt annað nafn —

og það yfirleitt enskt —

sem heiti verzlunar eða

annarrar starfsemi fyr-

irtækisins. Þannig lét

einn aðili skrásetja

heitið Veitingahúsið

Álfabakki8, en nefndi

skemmtistaðinn Broad-

way. Annar lét skrá

nafnið Reisn, en kallaði

verzlun sína Top Class.

Engu er líkara en Is-

lendingar hafi sérstaka

hæfileika til að snið-

ganga lög, en reyndar

hafa þeir líka fengið

langa og mikla æfingu

í að óhlýðnast lögum

við alveg einstaka þol-

inmæði yfirvalda."

Og kominn er tími til þess, að Al-

þingi stemmi stigu fyrir því

menningarleysi, er átt hefur sér

stað í þessu efni. Sumar þessar

nafngiftir gefa til kynna furðulegt

sambland af vanmetakennd og of-

látungshætti. íslenzkan virðist að

dómi þessara manna ekki nógu fínt

mál til þess að geta séð fyrir nöfn-

um á fyrirtækjum þeirra. Eriendar

stórborgir eða merkisstaðir verða

þá fyrir valinu í þessu efni, og er

mér einna minnisstæðast nafn á

veitingastað, ómerkilegum veit-

ingastað, sem rekinn var fyrir

nokkrum árum og hét Café Broad-

way. Skylt er að geta þess, að

íslenzkir veitingamenn eða kaup-

sýslumenn eru ekki allir undir sömu

sök seldir, og eru þeir allmargir,

sem skírt hafa atvinnutæki sfn þjóð-

legum nöfnum. Má í því sambandi

nefna Hótel Borg, en eigandi þess

veitinga- og gistihúss hafði áratug-

um saman dvalizt með erlendum

þjóðum og kunni þess vegna e.t.v.

betur en ella að meta þjoðleg verð-

mæti, enda varð bær Egils Skalla-

grímssonar fyrir valinu, þegar hann

gaf fyrirtæki sínu nafn. Enn fremur

má nefha nöfn eins og veitingahús-

ið Röðull, Vík, Hressingarskálinn,

verzlanirnar Gullfoss, Feldur,

Markaðurinn, verksmiðjurnar Vífíl-

fell, Frón, Esja o.s.frv."

I   umræðum  um  málið  skýrði

					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56
Blašsķša 57
Blašsķša 57
Blašsķša 58
Blašsķša 58
Blašsķša 59
Blašsķša 59
Blašsķša 60
Blašsķša 60
Blašsķša 61
Blašsķša 61
Blašsķša 62
Blašsķša 62
Blašsķša 63
Blašsķša 63
Blašsķša 64
Blašsķša 64
Blašsķša 65
Blašsķša 65
Blašsķša 66
Blašsķša 66
Blašsķša 67
Blašsķša 67
Blašsķša 68
Blašsķša 68
Blašsķša 69
Blašsķša 69
Blašsķša 70
Blašsķša 70
Blašsķša 71
Blašsķša 71
Blašsķša 72
Blašsķša 72