Tķmarit.is
Leita | Titlar | Greinar | Um vefinn | Algengar spurningar |
skrį inn | Íslenska | Føroyskt | Kalaallisut | Dansk | English |

Morgunblašiš

og  
S M Þ M F F L
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31 . . . .
Smelltu hér til aš fį meiri upplżsingar um 65. tölublaš 
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |
Skoša ķ nżjum glugga:
PDF  | HQ_PDF  | JPG  | TXT  |



Ašlaga breidd


Vafrinn žinn styšur ekki PDF skjöl
Smelltu hér til aš skoša blašsķšuna sem JPG
Morgunblašiš

						36
MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 19. MARZ 1987
Wftot$m&í$Aiib
Útgefandi
Framkvæmdastjóri
Ritstjórar
Aöstoöarritstjóri
Fulltrúar ritstjóra
Fréttastjórar
Auglýsingastjóri
Árvakur, Reykjavík
Haraldur Sveinsson.
Matthías Johannessen,
Styrmir Gunnarsson.
Björn Bjarnason.
Þorbjörn Guömundsson,
Björn Jóhannsson,
Árni Jörgensen.
Freysteinn Jóhannsson,
Magnús Finnsson,
Sigtryggur Sigtryggsson,
Ágúst Ingi Jónsson.
Baldvin Jónsson.
Ritstjórn og skrifstofur: Aöalstræti 6, sími 691100. Auglýsingar:
Aoalstræti 6, sími 22480.. Afgreiösla: Kringlan 1, sími 83033.
Áskriftargjald 500 kr. á mánuöi innanlands. í lausasölu 50 kr. eintakiö
Sýnum
sanngirni
Iöllum mannlegum samskipt-
um, hvort heldur meðal
einstaklinga eða þjóða, á það
við, að krefjist menn of mikils
eða sýni of mikla þvermóðsku,
þegar tekist er á um ágreinings-
mál, verður erfiðara að leysa þau
á farsælan hátt. Stundum er
markvisst haldið þannig á mál-
um, að efnisleg lausn á þeim er
látin víkja til hliðar til þess að
deiluaðilar geti sýnt mátt sinn
og megin, áður en bundinn er
endi á þrætuna. Þegar þjóðir
takast á með þessum hætti getur
það haft hinar alvarlegustu af-
íeiðingar, jafnvel hernaðarátök.
í þeim löndum þar sem stjórnar-
hættir eru vanþróaðir á okkar
mælistiku verða borgarastyrjald-
ir eða mönnum er velt úr valda-
stólum að geðþótta harðsvíraðra
keppinauta.
Sem betur fer erum við íslend-
ingar vanastir því að sitja á
áhorfendabekk þegar afl er látið
ráða úrslitum í deilum meðal
manna. Okkar stjórnarhættir
byggjast á því, að við veljum
okkur stjórnendur í almennum
kosningum og felum þeim umboð
til að fara með ákveðna mála-
flokka. Hér og annars staðar í
nágrannalöndunum er uppi
víðtæk og almenn viðleitni til að
minnka íhlutunarrétt stjórn-
málamanna til dæmis í stjórn og
resktri fyrirtækja. Hugtakið
„einkavæðing" setur æ meiri
svip á stjórnmálaumræður. Með
því er vísað til þess að ríkisfyrir-
tæki séu seld á almennum
markaði og leyst undan beinni
opinberri forsjá.
Ef litið er frá ytri aðstæðum
til þeirra þátta, sem ráða mestu
um stöðugleika og friðsamlega
framvindu atvinnu- og efnahags-
starfseminnar hér á landi, þá
beinist athyglin fyrst að sambúð
aðila vinnumarkaðarins. Reynsl-
an sýnir okkur, að ófriður milli
þeirra getur ekki aðeins leitt til
stöðvunar á atvinnustarfsemi og
þar með fjárhagslegs tjóns bæði
fyrir launþega og atvinnurekend-
ur, heldur beinlínis raskað öllum
eðlilegum markmiðum í afkomu
þjóðarbúsins. Undanfarin misseri
hafa aðilar vinnumarkaðarins
lagt áherslu á „einkavæðingu" í
kjarasamningum, ef þannig má
að orði komast. Þeir hafa lagt
sig fram um að ná niðurstöðu í
kjaradeilum án beinnar íhlutunar
ríkisvaldins. Að vísu er ljóst, að
stjórnmálamennirnir hafa sam-
þykkt að grípa til ýmissa ráðstaf-
ana, svo sem skattalækkana, til
að greiða fyrir samningum, en
áherslan hefur verið á sjálfstæði
samningsaðila.
Því hefur ekki verið fagnað
af öllum, að þannig hefur verið
haldið á málum, að ekki hafa
orðið verkföll og harkaleg átök
vegna kjaramála á hinum al-
menna vinnumarkaði. Ýmsir
forystumenn Alþýðubandalags-
ins hafa beinlínis lýst sig andvíga
sáttum af þessu tagi. Þeir láta
með öðrum orðum í ljós andstöðu
við þann frið, sem þar ríkir.
Ekki hefur verið jafn friðsam-
legt á vinnumarkaði hins opin-
bera og á almenna markaðnum.
Þar hefur oftar en einu sinni
komið til harkalegra verkfalls-
átaka. Starfsstéttir segja upp
störfum til að undirstrika kröfur
sínar um hærri laun. Um þessar
mundir eru háskólamenntaðir
kennarar í verkfalli og þúsundir
framhaldsskólanema eru án
kennslu. Hjúkrunarstéttir eru að
leggja niður störf og fleiri hópar
opinberra starfsmanna. Sam-
þykki starfsmenn Reykjavíkur-
borgar ekki samning um laun
þeirra, sem gerður var um helg-
ina, blasir við verkfall hjá þeim.
Sagan sýnir, að það tekur
þjóðir, sem lotið hafa stjórn og
forsjá annarra, alltaf nokkurn
tíma að læra að fara með frelsi,
þegar þær fá það. Þessi um-
þóttunartími getur oft verið
dýrkeyptur og minniháttar deilu-
efni geta oft leitt til blóðugra
átaka. Það er ekki langt um liðið
síðan það skref var stigið að
veita opinberum starfsmönnum
verkfallsrétt og nú á þessum
vetri var þessi réttur rýmkaður
enn frekar. Að vissu leyti er eðli-
legt, að hinir einstöku hópar
opinberra starfsmanna vilji láta
reyna á styrkleikahlutföllin inn-
byrðis og í samskiptum sínum
við samninganefnd ríkisins.
Hættan er sú, að menn missi
stjórn á framvindu mála og allir
tapi að lokum.
Morgunblaðið hvetur þá, sem
nú sitja við samningaborðið, að
sýna fyllstu sanngirni og halda
ekki þannig á málum, að þeim
sé beinlínis stefnt í hnút. Aðilar
hins almenna vinnumarkaðar
hafa hlotið viðurkenningu og lof
allra þeirra, er vilja að skynsem-
in ráði við Iausn kjaradeilna.
Nýgerðir samningar Reykjavík-
urborgar við starfsmenn sína eru
til marks um það, að það er unnt
að komast að sameiginlegri nið-
urstöðu án þess að brjóta brýr
að baki sér. Samninganefnd
ríkisins hefur einnig samið við
ýmsar stéttir opinberra starfs-
manna undanfarið án verkfalls-
átaka. Ef sanngirni og sáttfýsi
eru höfð að leiðarljósi verður
lokaniðurstaðan betri en ef harka
og óbilgirni ráða ferðinni.
Fyrirtækjanöfn
eftírÞórhall
Vilmundarson
Vísindaf élag íslendinga hélt
ráðstefnu um vanda íslenzkrar
tungu á vorum dögum í Nor-
ræna húsinu hinn 12. apríl 1986.
A ráðstef nunni voru flutt
þrettán erindi um þetta efni.
Flutningur hins fjórtánda, er-
indis Þórhalls Vilinundarsonar
um fyrirtækjanöfn, féll niður
vegna forf alla fyrirlesara. Er
það birt hér með leyfi höfund-
ar.
Þessa daga er að koma út
bók með öllum eríndunum á
vegum Vísindafélagsins.
Saga íslenzkra fyrirtækjaheita
er óskráð. Hér verður ekki gerð til-
raun til þess að rekja hana ítarlega,
aðeins stiklað á fáeinum atriðum.
Ekki var fullkomin festa í skrán-
ingu og þar með nafngiftum fyrir-
tækja fyrir 1903, en það ár setti
alþingi lög um verzlanaskrár, firmu
og prókúruumboð að danskri fyrir-
mynd. Meðan verzlunarviðskipti
voru nær eingöngu bundin við Dani,
danskir kaupmenn voru hér um-
svifamestir og viðskiptamálið þar
af leiðandi danska, voru verzlunar-
fyrirtæki, bæði félög og verzlanir
einstakra kaupmanna, yfirleitt
nefnd dönskum nöfnum eða á
danska vísu í bréfum og skjölum,
en manna á meðal voru nöfnin oft
íslenzkuð að meira eða minna leyti.
Einstaklingsverzlanir voru langoft-
ast kenndar við kaupmennina
(Lefoliiverzlun, Thomsens Magasin,
Zimsen.) Önnur fyrirtæki hétu ein-
att aldönskum nöfnum eins og
Hotel Alexandra í Reykjavík, Hotel
Isafjord á ísafirði, Hotel Elverhej á
Seyðisfirði og Reykjaviks Bio-
grafteater (stofnað 1906, síðar
nefnt Gamla bíó). Eftir að íslend-
ingar tóku sjálfir að stofna fyrir-
tæki, eimdi lengi eftir af dönskum
(eða alþjóðlegum) áhrifum í nafn-
giftum. Dæmi þess eru nöfn eins
og Ó. Johnson og Kaaber (elzta
íslenzka heildsalan, stofnuð 1906),
J. Þorláksson ogNorðmann (1923),
Bræðurnir Ormsson (1922). Nokkra
sérstöðu hafa nöfn erlendra borga,
svo sem Liverpool, Edinborg. Oft
er þar um að ræða borgir, sem
kaupmenn skiptu helzt við.
En alíslenzk nöfn skutu þegar
upp kollinum á 19. öld og sóttu æ
meira á. Ég nefni af handahófi
nöfn eins og Landsprentsmiðjan
(1844), Veltan, Gránufélagið (1871;
í því tilviki tóku eigendurnir upp
háðsnefni danskra kaupmanna),
Isafoidarprentsmiðja (1877), Kaup-
félag Þingeyinga (1882), Hótel
ísland, Skjaldbreið, Uppsalir, gos-
drykkjaverksmiðjurnar Kaldá og
Mímir, söðlasmfðabúðin Sleipnir.
Gaman er að veita athygli, hvernig
hin íslenzku nöfn ryðja smám sam-
an burt dönsku nöfnunum. Þannig
var Hótel Reykjavík í fyrstu nefnt
Temperance hotel, en það nafn lét
í minni pokann, og á mynd af Lækj-
artorgi frá 1910 sé ég, að í stað
skiltis með nafninu Thomsens Mag-
asin er komið annað með nafninu
Verzlun H Th. A. Thomsens. ís-
lenzkar nafngiftir færast greinilega
í aukana, eftir þvf sem líður á sjálf-
stæðisbaráttuna við Dani, og hafa
fullveldið 1918 og alþingishátíðin
1930 vafalaust haft þar mikil áhrif.
Enn frekari dæmi um þjóðlegar
nafngiftir eru Timburverzlunin Völ-
undur (1904), útgerðarfélagið
Kveldúlfur (1912; togararnir voru
nefndir nöfhum úr Egils sögu, svo
sem Egill Skallgrímsson, Þórólfur,
Arinbjöm hersir), Ölgerðin EgiII
Skallagrímsson (1913), Eimskipa-
félaglslands (1914; skip þess heita
íslenzkum fossanöfnum), Veiðar-
færaverzlunin Geysir (1919),
Verzlunin Brynja (1919), Vélsmiðj-
an Héðinn (1923), verzlunin
Verðandi (1927), Lyfjabúðin Iðunn
(1928),     bókaútgáfan     Helgafeil
(1943).
I síðari heimsstyrjöld stótjukust
samskipti íslendinga við enskumæl-
andi þjóðir og að sama skapi fóru
vaxandi hvers konar menningar-
áhrif úr þeirri átt. Á stríðsárunum
mátti sjá „fish and chips"-búðir með
enskum heitum víða í höfuðborg-
inni, og Café Broadway var reist
við Rauðavatn. Þessi fyrirbæri
duttu að vísu skjótlega upp fyrir,
en hins vegar varð ekki lát á ensk-
um áhrifum, bæði í viðskiptalífi og
ekki sízt í skemmtanaiðnaði, svo
sem kvikmyndum og dægurlögum.
Því mátti segja, að það væri tíma-
spurning, hvenær enskan ryddist
að marki inn í nafnakerfi íslenzkra
fyrirtækja, inn í íslenzka nafnhelgi,
ef svo mætti að orði komast.
Lögin frá 1959
Árið 1958 var gistihúsi hér í bæ
valið nafn, sem ég hygg, að hafi
dregið nokkurn dilk á eftir sér í
sögu íslenzkra nafngifta. Tilkynnt
var, að nýtt hótel við Ránargötu
yrði nefnt CityHotel. Mörgum þótti
nóg um, og urðu nokkrar umræður
um málið. Ég minnist þess að hafa
vakið athygli á því í blaði, að önnur
erlend nöfn á íslenzkum fyrirtækj-
um væru að því leyti skárri, að þau
væru yfirleitt dregin af erlendum
örnefnum eða öðrum sérnöfnum
(London, Tívolí o.s.frv.), en hér
væri landsmönnum boðið upp á
enskt samnafn sem heiti fslenzks
gististaðar, því að city væri hér
eflaust í merkingunni borg (mið-
borg) almennt, en ekki borgarhluti
í Lundúnum með því nafni. Ég
hygg. að þessi nafngift hafí riðið
baggamuninn um það, að íslenzkur
alþingismaður flutti á alþingi tillögu
um breytingu á lögum um verzlana-
skrár, firmu og prókúruumboð nr.
42 13. nóv. 1903: „8. grein laganna
orðist svo: Hver sá, er rekur verzl-
un, handiðnað eða verksmiðjuiðnað,
skal hlýða ákvæðum þeim, er hér
fara á eftir, um nafn það, er hann
notar við atvinnuna, og um undir-
skrift fyrir hana (firma), enda beri
fyrirtækið og atvinnustarfsemi þess
nöfn, sem samrýmist íslenzku mál-
kerfi að dómi skrásetjara. Ágrein-
ingi, sem rísa kann út af nafni,
má skjóta til nefndar þeirrar, sem
starfar samkvæmt lögum nr.
35/1953." Samtímis var samþykkt
hliðstæð breyting á lögum nr. 21
15. júní 1926 um veitingasölu, gisti-
húsahald o.fl.: „5. liður 3. gr. orðist
svo: Hefur meðmæli bæjarstjórnar
eða hreppsnefndar, enda beri veit-
ingastaðurinn eða gistihúsið nafh,
sem að dómi skrásetjara samrýmist
íslenzku málkerfi. Agreiningi, sem
rísa kann út af nafni, má skjóta til
nefndar þeirrar, sem starfar sam-
kvæmt lögum nr. 35/1953." Nefnd
sú, sem hér er átt við, er Örnefna-
nefhd, sem sett var á laggir árið
1935. Lög þessi gengu í gildi 29.
aprfl 1959.
I greinargerð með frumvarpi til
Iaga þeirra, sem hér var getið, seg-
ir flutningsmaður, Gunnlaugur
Þórðarson hæstaréttarlögmaður,
m.a.: „Þar sem Alþingi er nú svo
kröfuhart varðandi mannanöfn
(sem eru mörgum manni viðkvæmt
mál), mætti ætla, að það fylgdi jafn-
strangri reglu til dæmis varðandi
nöfn á hvers konar atvinnufyrir-
tækjum, en svo er þó ekki. Menn
geta skírt fyrirtæki hvaða ónefni
sem er og meira að segja fengið
það lögverndað. Nýlega er t.d. búið
að skrá gistihúsið „City Hotel" í
fírmaskrá Reykjavíkur..." Og í
framsöguræðu um málið sagði
flutningsmaður m.a.: „En þó er
mála sannast, að nafn einstaks
manns eða bóndabýlis varðar al-
menning miklu minna en nafn
fyrirtækis, sem e.t.v. auglýsir nafn
sitt með gríðarstóru ljósaskilti og
lætur það klingja í eyrum hlustenda
í auglýsingaþætti ríkisútvarpsins
dag eftir dag. Að mínum dómi er
nafngift fyrirtækis menningarat-
riði, sem ekki má virða að vettugi.
Þórhallur Vilmundarson
„Hins vegar fer því
fjarri, að lagaákvæðin
hafi orðið til þess að
koma í veg fyrir enskar
eða aðrar erlendar
nafngiftir. Stofnendur
fyrirtækja fundu skjót-
lega það ráð að láta
skrásetja gott og gilt
íslenzkt nafn, en nota
síðan allt annað nafn —
og það yfirleitt enskt —
sem heiti verzlunar eða
annarrar starfsemi fyr-
irtækisins. Þannig lét
einn aðili skrásetja
heitið Veitingahúsið
Álfabakki8, en nefndi
skemmtistaðinn Broad-
way. Annar lét skrá
nafnið Reisn, en kallaði
verzlun sína Top Class.
Engu er líkara en Is-
lendingar hafi sérstaka
hæfileika til að snið-
ganga lög, en reyndar
hafa þeir líka fengið
langa og mikla æfingu
í að óhlýðnast lögum
við alveg einstaka þol-
inmæði yfirvalda."
Og kominn er tími til þess, að Al-
þingi stemmi stigu fyrir því
menningarleysi, er átt hefur sér
stað í þessu efni. Sumar þessar
nafngiftir gefa til kynna furðulegt
sambland af vanmetakennd og of-
látungshætti. íslenzkan virðist að
dómi þessara manna ekki nógu fínt
mál til þess að geta séð fyrir nöfn-
um á fyrirtækjum þeirra. Eriendar
stórborgir eða merkisstaðir verða
þá fyrir valinu í þessu efni, og er
mér einna minnisstæðast nafn á
veitingastað, ómerkilegum veit-
ingastað, sem rekinn var fyrir
nokkrum árum og hét Café Broad-
way. Skylt er að geta þess, að
íslenzkir veitingamenn eða kaup-
sýslumenn eru ekki allir undir sömu
sök seldir, og eru þeir allmargir,
sem skírt hafa atvinnutæki sfn þjóð-
legum nöfnum. Má í því sambandi
nefna Hótel Borg, en eigandi þess
veitinga- og gistihúss hafði áratug-
um saman dvalizt með erlendum
þjóðum og kunni þess vegna e.t.v.
betur en ella að meta þjoðleg verð-
mæti, enda varð bær Egils Skalla-
grímssonar fyrir valinu, þegar hann
gaf fyrirtæki sínu nafn. Enn fremur
má nefha nöfn eins og veitingahús-
ið Röðull, Vík, Hressingarskálinn,
verzlanirnar Gullfoss, Feldur,
Markaðurinn, verksmiðjurnar Vífíl-
fell, Frón, Esja o.s.frv."
I   umræðum  um  málið  skýrði
					
Fela smįmyndir
Blašsķša 1
Blašsķša 1
Blašsķša 2
Blašsķša 2
Blašsķša 3
Blašsķša 3
Blašsķša 4
Blašsķša 4
Blašsķša 5
Blašsķša 5
Blašsķša 6
Blašsķša 6
Blašsķša 7
Blašsķša 7
Blašsķša 8
Blašsķša 8
Blašsķša 9
Blašsķša 9
Blašsķša 10
Blašsķša 10
Blašsķša 11
Blašsķša 11
Blašsķša 12
Blašsķša 12
Blašsķša 13
Blašsķša 13
Blašsķša 14
Blašsķša 14
Blašsķša 15
Blašsķša 15
Blašsķša 16
Blašsķša 16
Blašsķša 17
Blašsķša 17
Blašsķša 18
Blašsķša 18
Blašsķša 19
Blašsķša 19
Blašsķša 20
Blašsķša 20
Blašsķša 21
Blašsķša 21
Blašsķša 22
Blašsķša 22
Blašsķša 23
Blašsķša 23
Blašsķša 24
Blašsķša 24
Blašsķša 25
Blašsķša 25
Blašsķša 26
Blašsķša 26
Blašsķša 27
Blašsķša 27
Blašsķša 28
Blašsķša 28
Blašsķša 29
Blašsķša 29
Blašsķša 30
Blašsķša 30
Blašsķša 31
Blašsķša 31
Blašsķša 32
Blašsķša 32
Blašsķša 33
Blašsķša 33
Blašsķša 34
Blašsķša 34
Blašsķša 35
Blašsķša 35
Blašsķša 36
Blašsķša 36
Blašsķša 37
Blašsķša 37
Blašsķša 38
Blašsķša 38
Blašsķša 39
Blašsķša 39
Blašsķša 40
Blašsķša 40
Blašsķša 41
Blašsķša 41
Blašsķša 42
Blašsķša 42
Blašsķša 43
Blašsķša 43
Blašsķša 44
Blašsķša 44
Blašsķša 45
Blašsķša 45
Blašsķša 46
Blašsķša 46
Blašsķša 47
Blašsķša 47
Blašsķša 48
Blašsķša 48
Blašsķša 49
Blašsķša 49
Blašsķša 50
Blašsķša 50
Blašsķša 51
Blašsķša 51
Blašsķša 52
Blašsķša 52
Blašsķša 53
Blašsķša 53
Blašsķša 54
Blašsķša 54
Blašsķša 55
Blašsķša 55
Blašsķša 56
Blašsķša 56
Blašsķša 57
Blašsķša 57
Blašsķša 58
Blašsķša 58
Blašsķša 59
Blašsķša 59
Blašsķša 60
Blašsķša 60
Blašsķša 61
Blašsķša 61
Blašsķša 62
Blašsķša 62
Blašsķša 63
Blašsķša 63
Blašsķša 64
Blašsķša 64
Blašsķša 65
Blašsķša 65
Blašsķša 66
Blašsķša 66
Blašsķša 67
Blašsķša 67
Blašsķša 68
Blašsķša 68
Blašsķša 69
Blašsķša 69
Blašsķša 70
Blašsķša 70
Blašsķša 71
Blašsķša 71
Blašsķša 72
Blašsķša 72