Morgunblaðið - 07.01.1955, Blaðsíða 7

Morgunblaðið - 07.01.1955, Blaðsíða 7
Föstudagur 7. jan. 1955 MORGUNBLAÐIÐ 7 Verður hægt að Sita á lottinu? FYRST þegar fréttist af hinum mikla vís- indasigri um rannsóknir á blaðgrænunni fór Morgunbiaðið þess á leit við dr. Sigurð Þór- arinsson að hann skrifaði nokkra skýringar- grein uin þessa merkilegu fregn. Síðan hafa nánari fréttir borist að vestan eins og siá má í þeirri ýtarlegu greinargerð er birtist í Morg- unfclaðnu í gær. Samtímis gekk dr. Sigurður frá greinargerð sinni, er nú birfist, til frekari áréttingar um þetta merkilega málefni. ÞAÐ er siður í sambandi við áramót að þjóðhöfðingjar, stjórn- málaforingjar og aðrir mektarmenn birta einhvern boðskap í ræðu eða riti. Svo var og um þau áramót, sem nú eru rétt um garð gengin. Margt hefur sjálfsagt verið merkilegt sagt í þessum áramótaboðsköpum, en þó má líklegt telja, að langmerkasti ára- mótaboðskapurinn hafi að þessu sinni hvorki komið frá þjóðhöfð- ingja né stjórnmáiamanni, heldur frá vísindamanni. Þar sem listamenn ern neyddir til þátttöku i stfórnmálum Stjérnin bgitir því valdi sem htín ræðnr yíir leikhiisum og alíri útgáfustarfsemi Fróðleg Eýsing péiska tónskáldsins Panufnik Á ársþingi bandaríska vísinda- félagsins „American Association for the Advancement of Science“ sem haldið var í Berkeley í Cali- forníu milli jóla og nýárs, skýrði Dr. Daniel I. Arnon, prófessor I lífeðlisfræði við háskólann í Berkeley, frá því, að honum og samverkamönnum hans nokkrum hefði eftir 6 ára þrotlausar rann- sóknir tekizt að gera það í til- raunaglasi, sem aldrei hefði áður gerzt nema í lifandi plöntusell- um, að mynda kolvetni úx koldí- oxýði loftsins og vatni með orku sólarljóssins. Hér með hefur verið stigið stærsta sporið fram til þessa í áttina að því torsótta marki að vinna kolvetni úr andrúmsloft- inu með efnafræðilegum aðferð- um einum saman, án hjálpar grænu plantnanna, sem sé að ná því marki að manneskjurnar geti að verulegu leyti lifað á loftinu. Sá eiginleiki að geta bundið orku sólarljóssins og notað hana til að kljúfa koldíoxyð (CO2) loftsins og kljúfa vetnið (H) frá súrefni (O) vatnsins (H2O) og binda síðan vetni, kolefni og súr- efni þannig að sykur myndast, sá eiginleiki er tengdur blað- grænu plantnanna. Blaðgrænan (klorofyll), sem er mjög flókið samband vatnsefnis, kolefnis, súrefnis, köfnunarefnis og magn- esíums, er í örsmáum kornum í, frymi plöntufruma, einkum í laufblöðum. Sjálf tillifun (assi- j milation) koldíoxyðsins er sýnd j þannig í formúlu, sem kölluð' hefur verið formúla lífsins: 6 CO2 + 6 H2O + 674 Cal. = | Co Hi* Oo + 6 O2. í orðum sagt, er þetta það, að með þeirri ljós- orku, sem nægja myndi til að hita 674 lítra vatns um eina gráðu myndast af 6 gramm-mólekúlum koldíoxýðs og 6 gramm-mólekúl- um vatns, 1 gramm-mólekúl drúfusykurs eða um 180 grömm, ásamt 6 gramm-mólekúlum súr- efnis. Með þessu binzt orka og sú orka losnar aftur þegar sykrin- um er brennt við öndun eða gerj- un og þá orku nota lífverurnar til hreyfinga og annarrar lifs- starfsemi. Þessi tillífun (assi- milation) koldíoxýðisins er und- irstaða lífsins á jörðinni. Það er ekkert smáræði af kol- efni, sem grænar plöntur jarðar- innar binda á ári. Talið er að það nemi allt að 15 milljónum mill- jóna kílóa, eða um 3% af öllu kolefnismagni gufuhvolfsins og myndi því koldíoxýð gufuhvolfs- ins ekki endast nema rúmlega þriðjung aldar, ef ekki myndað- ist stöðugt koldíoxýð að nýju við öndun og annan bruna. Annað dæmi skal nefnt til að sýna hversu stórfenglega starf- semi hér er raunverulega um að ræða. í 10.000 lítrum andrúms- lofts eru um 3 lítrar koldíoxýðs eða um 7 grömm, þar af er kol- efnið um 2 gr. í trjávið er um helmingur þyngdarinnar kolefni. Tré sem vegur 5 tonn þurrt inni- heldur því um 2 V2 tonn kolefnis. Siíkt tré hefur þvi bundið í sér allt kolefnið úr 12 milljónum teningsmetra lofts. Það sem nú hefur tekizt vestur í Berkeley er það, að hægt hefur verið að tillífa koldíoxýð loftsins með grænukornum algerlega ein- angruðum frá sellum og vefjum, þ. e. án sambands við nokkra lífveru. Ekki hafa ennþá borizt fregnir um það, hvernig þetta gat gerzt. En víst er um það, að ára- tuga rannsóknir margra vísinda- manna liggja að baki árangrin- um í Berkeley. A. m. k. þrir efnafræðingar hafa fengið Nóbels verðlaun fyrir raiuisóknir á blað- grænu, samsetningu hennar og eiginleikum. Sá fyrsti þeirra, Þjóðverjinn R. Willstatter, fékk verðlaunin þegar 1915. Hann leysti að mestu gátuna um sam- setningu blaðgrænunnar og landi hans H. Fischer, sem hélt rann- sóknunum áfram, fékk verðlaun- in 1930, en Bretanum A. V. Hill, sem hlaut verðlaunin 1922, tókst að kljúfa súrefni úr vatni með einangruðum grænukornum, en tókst ekki að kljúfa koldíoxýðið og mynda sykur, en það hafa þeir í Berkeley nú gert. Vitað er, að Arnon og félagar hans hafa kom- izt að því, að bæði k-vítamín, c-vítamín og b-c-vítamín eiga þátt í tillífun koldíoxýðsins. Vit-! að er einnig, að geislavirkt kol- ( efni og geislavirkt fosfór hefur átt ómetaniegan þátt í því að þeir ' félagar réðu gátu tillífunarinnar,' því með þessum geislavirku efn-, um var hægt að fylgjast með ferli atómanna í hinum flóknu efna- ' skiptum á allt annan og betri hátt en áður var auðið. Þau sömu fræði, atómvísindin, sem bera ábyrgð á þeim sprengiefn- ’ um, sem ógna nú öllu lífi jarð- ' arkringlunnar, hafa líka opnað undraverða möguleika á því að tryggja hraðfjölgandi mannkyni næga orku og næringu um ófyrir- sjáanlega framtíð. S. Þ. Viðskipjasamningur Rússa og Júgóslava MOSKVA, 5. jan.: — í dag var undirritaður hér fyrsti viðskiptasamningurinn milli Rússa eg Júgóslava frá því Júgóslavía var rckin úr Kom- inform í apríl 1948. í samningnum er gert ráð fyrir vöruskiptum sem nema 300 milljón ísl. kr. Júgóslavar munu sclja Rússum kjöt, tóbak og vefnaðarvörur en kaupa af þeim benzín, hráolíu, prentvélar og baðmull. — Reuter. A. BEítT AO aVGLISA £ I MORGVWLAÐINV ÞAÐ er ekki auðvelt að slíta sig frá ættjörð sinni og þjóð. E. t. v. er það enn erfiðara fyrir menn, eins og mig, sem orðnir eru nafn- frægir og öðlazt hafa viðurkenn- ingu sem listamenn. En mikið er gefandi fyrir frelsið. Það er í rauninni svo mikils vert, einkum fyrir listamenn, að lífið verður því nær óþolandi án þess. Svo er ástatt í Póllandi nútímans. MÁLTÍÐ FYRIR 400 KR. Hafi ég verið í vafa um rétt- mæti þeirrar ákvörðunar minnar að hverfa af landi brott, var hann úr sögunni, þegar ég kom inn í frjálst andrúmsloft Vesturlanda og sá vellíðan fólksins. Ósenni- legt er, að ég gleymi fyrstu dög- um mínum í Zúrich og Lundún- um siðar, þar sem ég varð var munarins á hegðun og látbragði fólksins á götunum, þegar ég ber saman lífið í borgum V-Evrópu og borgum Póllands. Á öðrum staðnum hreint, velklætt og glað- vært, hinum kvíðafullt, sljótt og niðurdregið. Búðirnar virðast hér vestan tjalds vera fullar af alls kyns varningi og fólkið geta keypt hann. Vöruskortur er enn almenn ur í Póllandi. En þær vörur, er fást, eru slæmar að gæðum og dýrar. Föt með dálítilli ull í og einatt gölluð kosta 400—800 zloty — skráð gengi er 10 zloty í sterlingspundi — og nemur það um mánaðarkaupi verkamanns. Skór kosta 300—400 zloty. Matvælaskortur í borgunum er raun fyrir hverja vinnandi fjölskyldu. Þjónustustúlkan mín varð að eyða mestum tímanum í að ganga í búðir í leit að kjöti eða búsáhöldum, en á þeim er mesti skortur. Á veitingahúsun- um er maturinn þungmeltur og bragðvondur, nema þar sem em- bættismenn og erlendir gestir venja komur sínar. En þar kost- ar góð máltíð allt að 10 pund. Eitt sinn kvartaði ég undan fá- breytilegum matseðli i ríkisreknu veitingahúsi. Þjónninn svaraði: „En þér getið valið á milli, annað hvort borðað eða ekki borðað“. HRIFNING OG VON IIVF.RFA Þegar martröð þýzka hernáms- ins létti og stríðinu lauk, var það athyglisvert, með hvílíkum ákafa og tápi Pólverjar tóku til við endurreisn í hinu eyðilagða landi sínu. Árangurinn er hvar- vetna sjáanlegur, þar sem eru nýjar verksmiðjur, íbúðir, sjúkrahús og skólar. Hreinsunar- og .endurreisnarstarfið í Varsjá einni er táknrænt. Er ég gekk um þann borgarhluta, sem nefnd- ur er „gamli bærinn“, fylltist ég aðdáun yfir hæfni þeirri og atorku, sem lýsti sér í endur- sköpun hans í fyrri miðaldardýrð sinni. Og ekki dregur það úr, að hér var hetjulegast barizt árið 1944. En ég verð að játa með hryg-gð, að öll hrifning eftir- stríðsáranna er horfin. Karlar og konur hafa stritað dag og nótt við hreinsun borgar sinn- ar. Miklar íhúðaþyrpingar hafa risið úr rústunum. En góðir fP'kksfélagar fá íbúð- j irnar. í Varsjá fær enginn í- búð án leyfis, er forsætisráð- herrann sjálfur, Cyrankie- wics, hefur uiulirritað. — Algengt er, að heilar fjöl- skyldur búi enn í einu her- bergi. KOMMCNiSTAR KREFJAST TÓMSTDNDA MANNA Pólve.jar eiga mörg nýtizlcu sjúkrahús og lækningastofur, en læknisfræðin stendur á lágu stigi. Dánartala miðaldra fólks og eldra fer vaxandi, og er or- Andrzej Panufnik, eitt kunnasta nútima-tónskáld Pólverja ilýði ógnarstjórn kommúnista í vetur. Grein hans, sem hér fylgir, íjall- ar um líf pólskra listamanna undir handleiðslu konunúnisía- stjórnarinnar. sökin eflaust bág lífskjör og von- leysi. Önnur orsök megnrar óánægju er vernsandi fjölskyldullf. Alit er gegn fjölskyldur.um: skortur húsnæðis, konur neyddar til að vinna utan heimi’is, langur vinnudagur eiginmannanna og sú nauðung að fórna kommún- istaflokknum og fundahöldum tómstundunum. Pólverjar eru svo á eftir tímanum, að þeir álíta réttan stað kvenna vera heimilið og þola ekki að sjá þær vinna.við byggingafram- kvæmdir — en þar segja stiórn- arvöldin, að Rússar geíi gott for- dæmi. Annað áfall fyrir foreldra og fjölskyldur er aginn á æskunni, sem skipulögð er í skólum og pólska æskulýðssambandinu, svo að hún falli inn í áæílun komm- únista. RÚSSAR í ÓÞÖKK PÓLVERJA Við þessar aðstæður fer hið langvinna hatur Pólverja á Rússum ekki minnkandi. Hve- nær sem þeir geta, láta þeir það í Ijós. Sjálfur hef ég ekki sömu efsaandúð á Rússum. Eg hef átt hin vinsamlegustu samskipti við þá. Tekið var alúðlega á móti mér fyrir skemmstu í Moskvu, og ég hef bundizt vináttu við allmörg rússnesk tónskáld og liljóm- listamenn, m. a. Shostakovich. Eins og kunnugt er, eru Rúss- ar menn gestrisnir. En í Pól- landi er návist þeirra kúgun- armerki, skipulag kommún- ismans velcur hryllin,g, cg hvorki vinsemdarvottur né áróður getur dulið það. — Á KonstanLn Rokossovski mar- skálk er ævinlega litið sem Rússa, þótt hann sé af pólsk- um ættum. Þessi andúð nær til pólsku stjórnarinnar, sem talið er að gamgi erinda Rússa. En ekki eru allir foringjarnir jafnilla þokk- aðir. Bierut var lengi forseti og er núna aðalritari kommúnista- flokksins. Menn viðurkenna í aðra röndina hreinskilni hans cg jafnvel aettjarðarást, en telja hann annars á villipötum raeð ofsatrú sinni á kommúnismanum. Hins vegar er Sokorski, mennta- málaráðherra. álittnn sniltóur macjur, en við hann átti ég tíð skipti sem varaforseti pólska tón- skáldasambandsins. GAFUR LISTAMANNA „ÞJÓÐNÝTTAR“ Líf atvinnumanna í listum undir skipulagi kommúnismans er í heild erfiðara en líf verka- manna og bænda. Verkamenn og bændur nota verkfæri sín, en listamenn verða að sveigja í- myndunarafl sitt og séreðli und- ir kröfur kommúnistaflokksins og semja verk sín samkvæmt hagsmunum kommúnistaríkis — vilji þeir lífi halda á annað borð. Nýjasta kenning kommúnista er sú, að rithöfundum, málurum og tónskáldum beri fyrst og fremst að neyta gáfna sinna í þjónustu stjórnmálabaráttunnar og þannig styðja allsherjarátakið við upp- byggingu kommúnistarikisins — Þetta kalla menn „sósialíska raunsæisstefnu". STJÓRNIN ÞYKIST HAFA VIT Á ÖLLU í pólska tónskáldasam- bandinu cru 120 félagar. Mér er ekki kunnugt um nema einn okkar, sem verið hafi í fiokknum. En þetta skiptir litlu, þar eð oss var öllum ætlað að fara að vilja flokks- ins. Það er stjórnin ein, ser/i ræður yfir hljómleikahöllun- um, leikhúsunum, óperunni og kvikmyndahúsunum. Hún er hæstráðandi í tónlist sem öllu öðru. Vitaskuld er og biríing og tónverkaútgáfa í höndum ríkisvaldsins. Þannig er eftirlitið með starfsemi hinna skapandi listamanna algert. Og þarf ríkið því eigi að grípa til annarra nauðung- arráð&tafana. Listamönnum er ekki aðeins táimað frá að fá nokkuð birt, sem fellur ekki í farveginn, heldur er þeim og eríitt að fá tæki til starfs síns, jafnvel íbúð. Listamenn verða annað hvort að laga sig að slíkum aðstæðum og vanrækja list sina eða fórna ferli sínum. En þá verður sá listamaður þegar talinn „óvinur þjóðarinnar“. Margir okkar, er setja hag Póllands framar öllu, hafa reynt málamiðlun. En af- leiðingin hefur aðeins orðið slæm list, menningarleg úrkynjun og óánægja listamannanna sjálfra. Mörgum okkar finnst í sann- leika, • sem þessi vonbrigði og vonleysi eigi sinn þátt í ótíma- bærum dauða margra ágætra skálda og listamanna á s.l. ári. Á aðeins einum mánuði var ég við margar jarðarfarir. LISTAMENN ÞVINGAÐIR TIL STJÓRNMÁLAÞÁTTTÖKU Hvort sem þeir eru atvinnu- menn eða ekki, er þeim eins og* verkamönnum ætlað að gegna skyldu sinni sem borgarar í hinu' sósíalistíska ríki. Þeir eru neydd- ir til.að vera í fjölmörgum stjóriy ■ * málafélögum og mæta reglulega « á fundum þeirra til að auðsýna l löghlýðni sína. Ekkert þeirra, er » ég var skyldur til að vera í, í snerti atvinnu mína, þ. á. m. Pólska heimsfriðarráðið, Ráð menningartengsla við önnur ; lönd og Þjóðernisráð Varsjárborg • ar. Þessi eru tól kommúnista- flokksins, stjórnmálatækin, er listamenn verða að styðja, bæði sem atvinnumenn og borgarar. ; Sé einhver þeirra fær á sínu sviði, er honum lagt á herðar að ’ neyta áhrifa sinna á stjórnmála- * vcttvangnum. Þannig komst ég að raun um, að mér var ætlað að Frh. á bls. 10 ,

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.