Morgunblaðið - 18.02.1959, Blaðsíða 11

Morgunblaðið - 18.02.1959, Blaðsíða 11
Miðvik'udagur 17. febr. 1959 MORCVNBLAÐÍÐ 11 Garðar Gíslason stórkaupmaður Minningarorð GARÐAR Gíslason stórkaup- maður var kominn hátt á átt- ugasta og þriðja ár, þegar hann andaðist hér í bænum 11. þ. m., eftir stutta legu. Þegar hann fagn aði nýlega léttur í lund, mörgum vinum sínum á nýju heimili sínu hér, grunaði mann ekki að hann setti svo skammt eftir ólifað. Hann hafði verið kaupsýslumað- ur nokkurn veginn óslitið í nær sextíu og fimm ár. Hann starf- aði sem sjálfstæður heildsali í meira en hálfa öld, annríkan, langan dag, en fyrstu árin vann hann fyrir aðra og nú síðustu árin ráku þeir Bergur sonur hans og Halldór tengdasonur hans verzlunina, þótt hann kæmi þar daglega og fylgdist með því, sem fram fór. Garðar Gíslason var öndvegis- maður verzlunarstéttarinnar. Hann var ötull þátttakandi eða forustumaður um ýmsar merk- ustu nýjungar í viðskiptamálum og samgöngumálum samtíma sins. Hann var skeleggur tals- maður og túlkur stéttar sinnar um langt skeið, bæði í friði og ófriði um verzlunarmálin. Sein- ustu árin var hann langdvölum erlendis og tók ekki beinan þátt í málum manna hér heima. Nú upp á síðkastið, er hann var aft- ur seztur hér að, var hann enn fullur áhuga og fjörs, en sat nú í sátt og friði, hafinn yfir dags- ins deilur og eril, mikilsmetinn og virtur í elli sinni. Garðar Gíslason var norð- lendingur að ætt, fæddur að Þverá í Dalsmynni 14. júní 1876. Faðir hans var Gísli hreppstjóri Ásmundsson, góður bóndi og gáf- aður fróðeiksmaður, hálfbróðir þess þjóðkunna manns Einars í Nesi, sem Arnór Sigurjónsson hef ur skrifað um mikla og skilmerki legá sögu. Móðir Garðars var Þor- björg Olgeirsdóttir frá Garði í Fnjóskadal merk og þrekmikil kona. Garðar var næstyngstur fimm systkina sem upp komust. Bræður hans voru, sr. Ásmundur prófastur á Hálsi, Ingólfur læknir í Vopnafirði og síðast í Borgar- nesi, og sr. Haukur, prestur við Hólmsins kirkju í Kaupmanna- höfn. Þeir Þverárbræður eru nú allir fallnir frá og höfðu þeir Ingólfur og Ásmundur báðir skrifað ágætar minningabækur. Elzt þeirra systkina er frú Auður, ekkja sr. Árna Jónssonar prófasts og alþingismanns á Skútustöð- um, og lifir hún nú ein þeirra og verður níræð innan skamms, umhyggjusöm og sístarfandi og ber elli sína með glæsibrag. Öll voru þessi Þverársystkini dugn- aðar og framtaksfólk ,frí og frjáls mannleg. Garðar Gíslason ólst upp norður á Þverá á þann hátt, sem þá var títt á góðum en ekki mjög efnuðum sveitaheimilum. Hann lærði kverið sitt úti í fjósi, lék sér og vann. Það var um bjarta nótt, sem ég uppgötvaði heiminn, segir hann í minningaþætti sínum í hinu fróðlega og fjörlega skrif aða verki Vilhj. S. Vilhjálmsson- ar: Við, sem bygðum þessa borg. Þá sá hann Eyjafjörð blasa við eér bláan og sléttan ofan af brún grasafjallsins og stórborgina Ak- ureyri í fjarska. Bræður Garðars voru settir til embættisnáms, en hann hafði ekki hug á slíku, og var um skeið í ráði að hann réðist til smíða- náms, því hann var hagur og vandvirkur. En hugur hans sjálfs stóð þá þegar mest til verzlunar. Þegar hann kom í fyrsta sinn til Akureyrar, 10 ára gamall, vakti ekkert eins mikla athygli hans og aðdáun og búðirnar, fullar af varningi og verzlandi fólki. Og þegar hann löngu seinna leit yfir ævi sína hálf áttræður og vinir hans ráðlögðu honum að setjast í helgan stein og fara nú að skemmta sér, sagði hann að ekK- ert væri til skemmtilegra en það að verzla. Fyrstu verzlunarstörf sín vann hann sem afgreiðslumaður hjá föður sínum, sem var pöntunar- stjóri fyrir sveitunga sína. Ann- ars vann hann í æsku að barna- kennslu og húsamálningu og var í kaupavinnu. Svo var hann inn- anbúðar hjá Möller á Blönduósi 1894 og frá því mátti heita óslitinn verzlunarferill hans. 1897 réðst hann til Magnúsar á Grund, sem var fyrirmaður og raunsæismaður og stundaði bæfi verzun og búskap. Haustið 1899 fór hann fyrst utan og til Eng- lands í þeim tilgangi að nema verzlunarstörf, lenti síðan í Kaup mannahöfn og lærði þar dönsku, ensku, þýzku og bókfærslu, en aldamótaárið fór hann að skozkri verzlun í Leith. rak kjC'.vinnslu í Búrfelli í Réykjavík, hafði sláturhús, garnahreinsun, gæru- og ullar- vinnslu og fleira. Hann rak einhig fyrr á árum fatnaðarverzlun fyr- ir konur og karla, tízkuverzlun á sínum tima, það var Dagsbrún á Hverfisgötu, sem Haraldur Árna- son veitti forstöðu. Aðaleinkenni Garðars Gíslasen ar sam kaupsýslumanns voru heilbrigt og skynsamlegt jafri- vægi þess ímyndunarafls, sem sá hvað nýtt var framundan og áræðisins til þess að leggja út í tilraunir með nýjungar, en þó róleg festa og fyrirhyggja. Þetta var knúið áfram af óbilandi per- sónulegum starfsþrótti, samfara regusemi, skilvísi og nákvæmni, einnig um smámuni, nýtni og ógeði á sóun, óþarTa og iðjuleysi. Hann var sjálfur snyrtimenni og smekkmaður, vildi hafa hlutina í röð og reglu í kringum sig. Hann flutti ýmsa góða, rólega og Síðan réðst hann í það, áræð- inn og fullur af trú og starfsvilja og umbótalöngun að stofna sitt eigið fyrirtæki, umboðsverzlun í Edinborg. Upp frá þessu þróað- ist heildverzlun hans í Leith og í Reykjavík. Hann kom fyrst til Reykjavíkur 1902, en opnaði þar skrifstofu eða umboð 1905 og stóð fyrir því Gísli Helgason, en þeir Garðar höfðu verið skólabræð- ur á Möðruvöllum, en námstíma sinn þar mat Garðar mikils. Al- fluttur kom Garðar til Reykja- víkur 1909, en félagi hans enskur rak verzlunina í Leith. Verzlun- arhús Garðars hafa síðan verið á Hverfisgötu, Lindargötu og Skúla götu. Hann átti einnig verzlaniv á Minni Borg í Grímsnest, Hvammstanga og Stapa. í Ólafs- vík og Keflavík og hafði skrif- stofur í Leith og Hull. Eftir að hann settist að í New York 1940, rak hann þar sjálfstæða heild- verzlun og var það um tíma um- fangsmikið fyrirtæki með við- skiptum hér á lai^Ji og um Bandaríkin p« • r ":ur austur á Indland og með útibú í Suður- Ameríku. Garðar Gíslason flutti inn flestan venjulegan varning, mat- vöru og vefnaðarvörur, pappírs- vörur, og vélar, einkum bíla. Út futti hann íslenzkar sjávaraf- urðir og ekki sízt landbúnsðar- afurðir. Hann átti um skeið með öðrum lýsisbræðslu í Skildinga- nesi og í Vestmannaeyjum. Hánn gamaldags persónulega kaup- mannseiginleika inn í iðukast ný- tízku og vélræns viðskiptalífs, sem hann skildi annars vel og. var sjálfur með þeim fyrstu til að skipuleggja hér og efla. Náskyld kaupsýslu Garðars Gíslasonar voru afskipti hans af samgöngumálum. Undir eins 1903 fór hann að hugsa til þess að fá hingað flutningabifreið og hafðj gert til þess ráðstafanir, þótt ekki yrði úr framkvæmdum þá og ekki fyrr en 1916, en þá voru einnig komnlr hingað aðr- ar bifreiðar. Magnús Guðmunds- son, sá ötuli og ágæti skipasmið- ur, smíðaði fyrir hann 1913 all- stóran vélbát til vöru- og farþega flutninga. Garðar var í fyrstu stjórn Eimskipafélagsins og einn af stofnendum þess og í stjórn fyrsta flugfélagsins 1918. Garðar kvæntist árið 1902 Þóru Sigfúsdóttur frá Espihóli, þeirri hugljúfu og góðu konu, en hún andaðist 1937. Börn þeirra eru: Þóra, gift Gunnlaugi Briem, ráðu neytisstjóra, Bergur, kvæntur Ingibjörgu Jónsdóttur prófessors Hjaltalíns, Kristján kvæntur Ingunni Jónsdóttur tollstjóra Hermannssonar og Margrét gift Halldóri Jónssyni arkitekt. Síðari kona Garðars sem lifir mann sinn, er Josephine Rosell, ítalskrar ættar, og giftust þau 1943, fyrir- mannleg kona og hafa margir landar notið góðvildar og gest- risni þeirra hjóna bæði í New York og hér. Fram á seinustu tíma var rík í Garðari Gíslasyni ung og fram- sækin ævintýralöngun og útþrá. Hann vildi hafa vítt athafna- svæði, gott olnbogarúm og per- sónulegt frelsi. Honum þótti oft gott að vera í öðrum lö»dum, var mikið á ferli, það var gott að vera í sólskini suður í Lissabon, gott að vera í önn og erli at- hafnanna í New York, þó að hug urinn væri heima á Fróni. f innsta eðli sínu mun Garðar hafa verið heldur hlédrægur, jafnvel óframfærinn, þó að hann væri þátttakandi í hörðu við- skiptalífi og muni ekki hafa látið sitt eftir liggja þar. Hann var mikill iðjumaður og afkastamað- ur. Hann hafði líka ánægju af því að sjá glatt fólk í kringum sig, hann var veizluglaður, veit- ull og gestrisinn, fenginn fyrir margt, sem fagurt var í lfi, list og landslagi, í híbýlaháttum og umgengni. Hann var líka bókesk- ur og átti hér gott bókasafn og sagðist hlakka til að raða því aft- ur upp í nýju húsi sínu hér heima og fara að lesa það, sem úr hefði fallið á útlanda árunum. I ætt hans er listræn æð. Sr. Haukur bróðir hans var sagður afburða raddmaður og listasöngvari, Ing- ólfur Gíslason var ágætlega máli farinn og ritfær og prýðilega hag mæltur. Sr. Ásmundur var ágæt- ur prédikari með elskulegan stíl, hélt t. d. stundum ræður, sem allar voru í bundnu máli. Garðar mun einnig hafa ort á yngri árum, en glatað þeim verkum fyrir löngu, en fram á seinustu ár gat hann kastað fram góðum lausa- vísum. Þessi smáatriði eru skemmti- legir drættir í mynd Garðars Gíslasonar fyrir þeim, sem þekktu hann persónulega, en meginsvipur myndarinnar er fastur svipur hins alvarlega kaup sýslumanns, sem er hluti af sögu þjóðarinnar síðustu hálfa öldina. Hann var einn af stofnendum Veerzlunarráðsins og fyrsti for- maður þess 1917 og síðan í ein 15 ár. Hann var einnig í skóla- nefnd Verzlunarskólans og einn af þeim, sem helzt gekk í það að fá fyrir hann nýtt hús 1930. Uppistaða* í kaupsýslustefnu Garðars Gíslasonar var trú hans á frjálsa verzlun og einkaverzl- un, sífelld áherzla hans á vöru- vöndun, skilvísi og nákvæmni, ótrauðar en fyrirhyggjusamar til- raunir um nýja verzlunarhætti innanlands og sókn til nýrra markaða erlendis. í þeim efnum hafa íslenzkir kaupmenn og kaup félagsmenn unnið ótrúleg þrek- virki á stuttum tíma með mik- illi lipurð og miklu harðfylgi í senn, því óft hefur þurft að breyta um stefnu og viðskipta- lönd. Garðar Gíslason var harð- ur bardagamaður fyrir málstað sinna manna um langt skeið, en allt dægurþras er nú gleymt. Nú má líta yfir menn og málefni með ró og góðri yfirsýn. Margt hefur áunnist og úr mörgu verið bætt. Garðar Gíslason er harmdauði vinum sínum, því að hann var ættrækinn, vinfastur og trygg- ur. Hann er harmdauði öllum þeim sem þekktu hann, fyrir dugnað hans og hjálpsemi, áhuga hans og og brautryðjendastarf og mikla mannkosti. manna að selja vörur úr landl en flytja þær inn. Þrátt fyrir margháttuð höft var áhugi Garð ars á þeim efnum óbilandi til síðustu stundar. Vegna þess að innbyrðis sam- keppni er lífæð hennar á frjáls verzlunarstétt erfiðara um sam- tök sín á milli en flestar stéttir aðrar. Garðar þekkti manna bezt þessa örðugleika, en þegar sókn að hinni ungu íslenzku verzlunarstétt var hafin úr ýms- um áttum á öðrum tug þessarar aldar, sá Garðar, að við svo bú- ið mátti ekki standa heldur snerist öfluglega til varnar. Hann beitti sér fyrir stofnun Verzlunarráðsins og gerðist sjálfur ódeigur málsvari stétt- ar sinnar. Um þær mundir varð Garðar einn af eigendum Morgunblaðs- ins og lét útgáfu þess lengi til sín taka. Auðvitað hafði hann hug á, að blaðið styddi frjálsa verzlun, en hann lét sér vel skilj- ast, að það mátti aldrei verða blað einnar stéttar heldur yrði að berjast gegn þvi, að á nokk- urn væri hallað og fyrir hags- munum þjóðarinnar allrar. — A meðan fullri tryggð væri haldið við hugsjón frjálsræðisins taldi Garðar rétt horfa. Sjálfur sýndi Garðar með lífi sínu hversu langt má komast, þegar fyrirhyggja, atorka og ráð- deild fá að njóta sín. Hann sann- aði, að frjálsræði til athafna kem ur slíkum mönnum ekki einungis sjálfum að gagni heldur gerir þeim kleift að leggja ómetanleg- an skerf til uppbyggingar heil- brigðs þjóðfélags. Svo gerði Garðar vissulega með ævistarfi sínu og þess vegna mun þjóðin lengi hafa nafn hans í heiðri. Bjarni Benediktsson. Vilhjálmur Þ. Gíslason. ENGAN mann hefi ég heyrt tala fagurlegar um þýðingu verzl- unarstéttarinnar en Garðar Gíslason. Hann helgaði og verzl un svo að segja alla sina iöngu starfsævi og var jafn óhræddur á efri árum sem æskudögum að ryðja íslenzkum kaupsýslumönn- um nýjar brautir. Garðar skildi ungur að aldri grundivallarþýðingu verzlunar á milli landa og hann missti aldrei sjónar á því, að það er ekki síður hlutverk kaupsýslu- Aðalfundur Sjálf- stæðisfélagsins Skjaldar STYKKISHÓLMI, 14. febr. — Aðalfundur Sjálfstæðisfélagsins Skjaldar í Stykkishólmi var haldinn sl. sunnuáag, og var þar m.a. kosin stjóra félagsins fyrir næsta ár. — Formaður var kjör- inn Jón fsleifsson, verzlunarmað- ur, en hann hefir gegnt því starfi undanfarin þ'rjú ir. — Aðrir i stjórn voru kjörnir: Einar Jó- hannesson, Björgvi* Þorsteinsson, Ágúst Bjartmars, Ólafur P. Jóns- son, Hinrik Finnison og Árni Helgason. Þá voru kosnir fulltrúar á lands fund Sjálfstæðisflokksins; og einnig var kjörin nefnd til þess að undirbúa og annast árshátíð félagsins, sem mun, að öllu for- fallalausu, verða seint í þessum mánuði. Akureyri raf- magnslaus í gær AKUREYRI, 16. febr. — í kvöld um kl. 10,30 varð að taka raf- magnið af Akureyringum, sökum þess að klakaburður hafði lent i vélum rafstöðvarinnar við Laxá. Stafar þetta af því að hafa varð opinn hluta af inntakinu, en að jafnaði kemst ekki ís inn um rimla þess. Vegna kraps og jaka- burðar í Laxá er vatn nú lítið í ánni og því er gert ráð fyrir að skammta verði rafmagn á Akureyri og orkuveitusvæði Laxá. Eins og er, um kl. 23,00, er hvergi ljós á Akureyri, nema á spenistöðvarsvæði ijórðungs- sjúkrahússins. Gert «r ráð fyrir að þetta komist í lag áður en langt um líður. Hing vegar mun skömmtun vera nauðsynleg, sem fyrr segir. — Vig.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.