Morgunblaðið - 28.09.1965, Síða 20

20
MORC U N BLAÐID
i
f>rWJu(Jagur S8. sept. 1985
Kermedy þessa nýju hótun
sína. Við vorum allir sammála
um það samt sem áður, að for-
setinn skyldi ekki segja Grom-
yko það sem við vissum.
Gromyko, sem sat í sófa vi'ð
tiliðina á ruggustól Kennedys,
brást ekki aðeins í þvd að
tninnast á árósarvopnin,
(heldur hélt áfram þeirri
blekkingu, að þau væru ekki
fyrir hendi. í vissum skiln-
ingi hafði Kennedy vonazt eft-
ir þessu, því hann trúði því,
að það myndi styrkja málstað
©kkar varðandi almennings-
áiitið í heiminum. Aðalvið-
ræðuefnið var Berlín og þar
var Gromyko harðari og
ákveðnari en nokkru sinni
fyrr. Eftir kosningarnar í
Bandaríkjunum, sagði hann,
myndu Sovétríkin 'lóta verða
af því að gera friðarsamning
sinn, ef samkomulag væri
ekki á næsta leiti.
Því næst sneri sovézki ráð-
herrann sér að Kúbu, ekki
með afsökunum heldum um-
kvörtunum. „Hvernig gat rík-
isstjórn Sovétríkjanna setið
hjá og fy1' -t aðgerðarlaus
með ástandinu, þegar árás
væri í undirbúningi, og þegar
ógnun um styrjöld var yfirvof
andi?“
Forsetinn gaf ekki nein
svör við þess og þá las Gro-
myko upp úr skjölum sinum:
Varðandi aðstoð Sovét-
ríkjanna við Kúbu hef ég
fengið fyrirmæli um að
gera það Ijóst, að slík að-
stoð miðar eingöngu að
jþví að styrkja varnir Kúbu
©g þróun hins friðsamlega
hagkerfis þess .... þjálf-
un sovézkra sérfræðinga á
Kúbumönnum í meðferð
varnarvopna er á engan
hátt í árásarskyni. Ef
þessu væri á annan hátt
varið hefði ríkisstjóm Sov-
étrikjanna aldrei leiðzt út
í að veita siíka aðstoð.
Kennedy var ósnortinn og
hvorki samþykkti né mót-
mælti því sem Gromyko sagði.
En til að koma í veg fyrir að
villa um fyTÍr andstæðingi sín
um sendi hann eftir og las
upphátt aðvaranir sínar frá
því í septemhermánuði varð-
andi árásareldflaugar á
Kúbu. Gromyko „hlýtur að
hafa velt því fyrir sér, hvers
vegna ég ias þetta upp“, sagði
hann síðar. „En hann svaraði
þessu ekki".
A fundum okkar áður þenn-
an dag hafði forsetinn ósk-
að eftir fundi í Hvíta húsinu
kl. 9 síðdegis. bótt við hefð-
um aðeins komið saman í þrjá
daga (þeir virtust vera 30)
var æ minni tími til stefnu.
Umfangsmikiir herflutningar
Bandaríkjahers höfðu fram
til þessa verið útskýrðir með
því, að um væri að ræða
löngu ráðgerðar flotaæfingar
i Karabiska hafinu. En leynd-
armálið bærist fljótlega út,
eagði forsetinn og eldflaug-
arnar yrðu tilbúnar innan
ekamms.
í fundarherberginu á ann-
arri hæð Hvíta hússins voru
þær ieiðir, sem kæmu til álita
teknar aftur til meðferðar.
Hafnbannsleiðin var nú studd
af meirihlutanum. Forsetinn
gaf í skyn, að hann hefði einn
ig hugsað um að ákveða hafn-
bannsieiðina.
En þetta var ekki endanleg
ákvörðun og föstudagsmorgun
inn 19. október virtist hún fjar
lægari en nokkru sinni fyrr.
Forsetinn kallaðí á mig þegar
hann var að búa sig undir að
leggja af stað í kosningaferða-
lag um helgina til Mið-vest-
urrikjanna, eins og samiþykkt
hafði verið. Hann hafði
skömmu áður verið á fundi
með herforingjaráðinu, sem
mælti með ioftárás eða innrás.
Hann treysti á mig og dóms-
máiaráðherrann, sagði hann,
til að ná hópnum saman í
flýti. Hann viidi hefjast handa
fljótlega, á sunnudag ef mögu-
legt væri — og Bob Kennedy
átti að hafa samband við
hann þegar við værum til-
búnir
Á fundum okkar þennan
morgun voru sömu rökin
endurtekin í aðaiatriðum. Það
var satt, að hafnbannsleiðin
var enn um margt hálf óljós
og ég féllst á að skrifa fyrsta
uppkastið að ræðu um hana í
þeim tilgangi að draga fram
einstök atriði.
En þegar ég kom aftur inn
á skrifstofu mína blöstu við
mér á ný hin upprunalegu
vandkvæði á hafnbanninu.
Hvernig áttum við að setja
það í samband við eldflaug
arnar? Hvernig átti það að
stuðla að því að fjarlægja
þær? Hvað myndum við gera,
ef þær yrðu tilbúnar til að
vera skotið á loft? Hvað átt-
um við að segja um könnun-
arferðir okkar og sambandið
við Krusjov. Ég sneri aftur á
fund með hópnum seint þá
um daginn með þessar spum-
ingar í staðinn fyrir ræðu. Og
eftir því sem ákveðn svör
fengust við þessum spurning-
um í umræðunum tók hin end-
anlega stefna forsetans í mál-
inu að mótast í aðalatriðum.
Upphaflega átti ég einnig að
gera uppkast að loftárásar-
ræðu, en nú var hætt við
það.
Ég vann til klukkan 3 um
nóttina við að gera uppkast
að ræðunni. Meðal þess sem
ég kynnti mér sem imdir-
stöðu voru ræður Wilsons og
Roosevelt, er þeir lýstu yfir
þátttöku í heimsstyrjöldinni
fyrri og síðari. Klukkan 9 á
laugardagsmorgun var farið
yfir uppkast mitt og það end-
urbætt og samþykkt. Og
skömmu eftir klukkan 10 var
forsetinn kvaddur aftur til
Washington.
„Forsetinn þjáist af kvefi“,
tilkynnti Pierre Salinger
blaðamönmun þeim, sem störf
uðu í Hvita húsinu ,og höfðu
fýlgt forsetanum til Chieago.
Hann var kvefaður, en það
skipti ekki máli varðandi
ákvörðun hans. Áður en hann
steig um borð í flugvél sína
hringdi hann til konu sinnar
að Glen Qra og bað hana og
börnin að snúa aftur til Hvíta
hússins. Engin önnur ákvörð
un í lífi hans myndi jafnast
á við þessa og hann vildi hafa
fjölskyldu sina nærri sér.
(Eftir að ákvörðunin hafði
verið tekin spurði hann Jaque
line, hvort hún kysi ekki að
yfirgefa Washington og vera
nærri neðanjarðarbyrginu
sem forsetafjölskyidan átti að
flytjast til, ef timi ynnist til,
ef árás yrði gerð. Hún neitaði
því. Yrði um árás að ræða,
óskaði hún fremur að koma til
skrifstofu hans og eiga þátt í
örlögum hans.).
Fundur okkar kl. 2.30 síðdeg-
is var enn haldinn upp á lofti.
Við komum inn um hin ýmsu
hlið á mismunandi tímum til að
draga úr vaxandi grunsemdum
blaðamannanna. Forsetinn bað
John McCone að byrja með
nýjustu ljósmyndunum og öðr-
um upplýsingum. Þá voru allar
hiiðar hinna tveggja megin
leiða lagðar fyrir forsetann.
Annaðhvort að byrja með hafn-
banni og halda svo áfram eftir
því sem nauðsynlegt reyndist
eða byrja með öflugri loftárás,
sem að öilum líkindum endaði
með innrás.
Eftir að öilum greinargerðum
í málinu var lokið varð
ankannaleg þögn stutta stund.
Þetta var erfiðasta og hættu-
legasta ákvörðun, sem nokkur
forseti gat tekið og aðeins hann
gat tekið hana. Enginn annar
hafði á herðum sömu ábyrgð
Og enginn hafði insýni hans. Þá
tók til orða ráðgjafi, sem að
jafnaði var fáorður á fundum
með forsetanum: „í grundvall-
aratriðum er iþetta val mjlli tak
markaðra aðgerða og ótakmark
aðra aðgerða. Flestir okkar
telja, að betra sé að byrja með
takmörkuðum aðgerðum"
Forsetinn hneigði höfuð sitt til
samþykkis. Hann óskaði eftir
því að byrja með takmörkuð-
um aðgerðum, sagði hann, og
hafnbann var leiðin til þess.
Talsmenn loftárásar og innrás-
ar, hélt hann áfram, skyldu
gera sér grein fyrir, að þær
leiðir væru alls ekki útilokaðar
1 framtíðinni. í ræðuuppkastinu
var haldið opnum leiðum fyrir
hann óg einnig Krústjov.
Þegar forsetinn hafði lokið
máli sínu höfðu þeir meðlimir
hópsins, sem höfðu komið til
fundarins sem stuðningsmenn
loftárásar eða innrásar, falizt
á röksemdafærslu hans fyrir
þeirri leið sem hann markaði.
Það sem eftir var fundarins
fór í stuttar umræður um ræðu
uppkastið og hvenær hún
skyldi flutt. Leyndin var að
fara forgörðum. Spyrðist of
snemma út um málið gæti það
breytt öllum ráðagerðum okk-
ar. En utanríkisráðuneytið lagði
rika áherzlu á nauðsyn þess, að
ambassadorar okkar gætu skýrt
æðstu mönnum bandalagsins og
Suður-Ameríkuríkjanna frá því
sem í vændum var. Forsetinn
samþykkti þetta. Hann var á-
kveðinn að halda áfram án til-
lits til afstöðu bandamanna,
þótt hann óskaði eftir því að
þeim yrði skýrt frá málinu.
Ákveðið var að ræðan skyldi
flutt klukkan 7 síðdegis mánu-
daginn 22. október.
Á mánudaginn vissi öll þjóð-
in, að hættuástand var að skella
á, sérstaklega eftir að þá tii-
kynnti Salinger á hádegi, að
forsetinn kæmi fram í útvarpi
og sjónvarpi klukkan 7 um
kvöldið til að flytja hina mikil-
vægustu ræðu varðandi öryggi
þjóðarinnar. Hópar manna söfn
uðust fyrir framan Hvíta húsið.
Mánudagurinn var dagur
funda fyrir forsetann. Hann
ræddi í síma við forsetana fyrr
verandi, Hoover, Truman og
Eisenhower. Hann kom á fund
með ráðgjafahópnum um morg-
uninn og öryggisráði ríkisins
fullskipuðu klukkan 3 síðdegis.
Þetta voru fundir skipulagslegs
eðlis, ekkert annað. Klukkan 4
hélt hann fund með ríkisstjóm-
inni, útskýrði í stuttu máli, það
sem hann var að gera, og sleit
svo fundinum. Frásögn hans
var alvöruþrungin. Einskis var
spurt og engar umræður urðu.
Skömmu fyrir fund rikis-
stjórnarinnar hitti hann að máli
Obote, forsætisráðherra Ug-
anda, eins og löngu áður hafði
verið ráðgert. Hann hafði von-
azt til, að fundurinn yrði stutt-
ur. Rusk, utanríkisráðherra,
sem var viðstaddur, var greini
iega annars hugar. Forsætisráð-
herrann talaði giaðlega og
ræddi við forsetann um vit-
urleika þess, að Banda-
rikin veittu skólum í Rhodesíu
aðstoð. Forsetinn fann, að hug-
ur hans dróst að málinu og
hann naut þess að fá annað inn-
hugsunarefni. Rusk biaðaði i
skjöium sínum og ríkisstjórnin
var á gangi fyrir utan glugg-
ann. Loks lauk fundinum og
forsetinn fylgdi Oboto persónu-
lega til dyra Hvíta hússins.
Hann virtist hressari, en hann
hafði verið alian daginn. (Þegar
ræða Kennedys hafði gert hon-
um ljóst, um hve mikilvægt
mál hafði verið að ræða, skrif-
aði forsætisráðherrann Kenne-
dy næsta dag, að athyglin og
þolinmæðin, sem hann hefði
sýnt á þessari stundu, væri
sönnun fyrir umhyggju hans
fyrir hinum nýju þjóðum
Afriku).
Annars staðar var áætlun ut-
anrikisráðuneytisins fram-
kvæmd af kostgæfni. Ræða for-
setans, sém nú var fullgerð, var
notuð í þöfuðborgum um alian
heim til að gera ráðamönnum
grein fyrir málinu og til upp-
lýsinga fyrir erlenda sendi-
herra á fundum í utanrikisráðu
neytinu. Ljósmyndir voru einn-
ig til reiðu. Sendiráðum okkar
voru gefin fyrirmæli um að búá
sig undir óeirðir. Embættis-
menn í utanríkisráðuneytinu,
varnarmálaráðuneytinu og
Hvita húsinu, skipulögðu vaktir
alian sólarhringinn.
Eina leiðindaatvikið þennan
dag var fundur forsetans kiukk
an 5 síðdegis með um 20 for-
ystumönnum Bandaríkjaþings.
Þeir höfðu verið kallaðir frá
kosningabaráttunni og fríum
sínum víðsvegar um landið. —
Menn úr báðum flokkum, sem
voru að berjast við að ná end-
urkosningu, aflýst með gleði
ræðum sínum á þeim forsend-
um, að forsetinn þarfnaðist ráð-
legginga þeirra. En í súmum til
fellum voru ráðieggingar þeirra
smásmugulegar og óákveðnar.
Þegar McNamara, Rusk og
McCone höfðu útskýrt málið
og sýnt þeim ljósmyndirnar
sögðu margir þeirra, að hafn-
bann sýndi staðfestuleysi og
væri of seinvirkt, ylli gremju
vina okkar en kæmi eldflaugun
um ekkert við. í staðinn hvöttu
nokkrir áhrifamiklir öldungar-
deiidarþingmenn demokrata til
innrásar á eyna. En forsetinn
hvikaði ekki. Hann hafði tek-
ið sína ákvörðun innan vald-
sviðs forsetans, en ekki sam-
kvæmt ályktun eða íhlutun
þingsins.
Fundurinn dróst fram yfir
klukkan 6 síðdegis. Ég beið ut-
an dyranna með eintak hans af
ræðunni og var bálreiður yfir
því, að þeir skyldu vera að hrjá
hann fram til síðustu mínútu.
Loks birtist hann, dálitið reið-
ur sjálfur, og flýtti sér til íbúð-
ar sinnar til að skipta um föt
vegna flutnings ræðunnar
klukkan 7. Þegar við vorum
einir aftur í fundarherbergi
ríkisstjórnarinnar fórum við
enn einu sinni yfir textann. Og
innan fáeinna mínútna barst
mönnum til eyrna alvarlegasta
ræða í lífi hans.
Hefilbekkir
Sænsk framleiðsla.
Fyrir skóla og heimili úr
beyki.
Verð aðeins kr: 2.996.—■ -
Hannes Þorsteinsson, heildverzlun — Sími: 2-44-55.
Afgreiðslumaður
Óskum að ráða reglusaman mann til af-
greiðslustarfa í verzlun vorri.
Upplýsingar hjá verzlunarstjóra.
Hamarsbúð hf.
Hamarshúsi Tryggvagötu.
Starfsfólk óskast
Konur og karlar óskast til verksmiðju-
vinnu nú þegar. — Yfirvinna.
Ekki unnið á laugardögum.
Upplýsingar ekki gefnar í síma.
Hampiðjan hf.
Stakkholti 4.
LINDARBÆR
Hinir vinsælu HLJÓMAR frá Keflavík
skemmta í Lindarbæ í kvöld frá kl. 9—1.
Skemmtið ykkur í glæsilegum húsa-
kynnum.
Þriðjudagskvöld