Morgunblaðið - 20.12.1967, Blaðsíða 10

Morgunblaðið - 20.12.1967, Blaðsíða 10
** 4*. 10 MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 20. DES. 1967 Jóhann Hjólmarsson skriíar um BÓKMENNTIR Þúsund og ein nótt Jóhann Briem: TIL AUST- URHEIMS. Ferðaþættir frá Arabalöndum. Bókaútgáfa Menningarsjóðs. Reykjavik 1967. Ferðaþættir Jóhanns Briems, hins kunna myndlistarmanns, eru með fræðilegu sniði Jóhann gerir lítið af því að tala um sjálfan sig, í staðinn leiðir hann okkur inn í heim liðinna alda, segir okkur hitt og þetta um horfin stórmenni og dregur upp nákvæmar og glöggskyggnar myndir af umhverfi þeirra. Frásagnarm'áti Jóhanns Briems er þó ekki þurr eða um of upp- eldislegur; hann á sér þægilegt tungutak, og víða glóir á gull i lýsinigum hans; hann getur þeg- ar best lætur, allt í einu tekið » upp á því að segja okkur óvænt- an sannleik um hversdagslega hluti, eða bent okkur á það sem framhjá okkur hefur farið. Efni bókarinnar skiptist í eftir farandi kafla, og nöfn þeirra segja okkur töluvert um við- leitni hdfundarins: Pýramídar og lófcusblóm; Borgin með hundrað hlið; Á mörkuim Blá- lands; Ilmur af Libanonsskógi; Baalbek og Damaskus; Súlna- borg í Gí.leadfjöllum; Gröf Abrahans; og í eyðiimörk Sýr- lands. Jóhann Briem hlýtur að vera margfróður maður,, og um at- . hyglisgáfu hans og eftirtekt, efast enginn sem átt hefur stund ir mieð þessari bók. Fróðleikur hennar hefur fátt nýstárlegt að segja þeim, sem fylgst hafa með rannsóknuim fræðimanna, og gluggað í mannkynssögu. Bókin verður ekki lofuð fyrir það, að hún .ljóstri upp leyndardómutm; en það er alla vega ánægjul'egt að fá að fylgjast með íslenskum leiðsögumanní um þessar slóðir, og einhvern veginn trúir maður því, að Jó'hann Briem sé hlut- verkinu vaxiftn. Jafn forvitnilagt og það er að nemia hljóm fortíðarinnar í bók Jólhanns, er það ekki síður ánægjulegt að rekast á höfund- inn sjálfan einstöku sinnum, eins og til dæmis í Gerasa þegar skuggalegur maður fylgir hon- um og félögum hans eftir, og gierir sig líklegan til a.lls hins versta. Þá verður frásögnin óvænt spennandi, og lesandinn er svona hálft í hvoru að vona, að Skuggi þessi fari að láta ófrið- lega, svo að Seifshofið glati áhrifaimætti sínum um stund en þjóðlífið bírtist í allri sinni grimmd og tillitsleysi, eða mannlegri reisn. Jóhanm segir okkur lika frá við'skiptum sín'um við minja- gripasala, oig er sumt af því skemmtilegt frásagnareffti og sjálfsagt raunsönn lýsing á hátt- un Araba. Það er nefnilega eitt sem ferðiabókahöfundar mega ekki gleyma: Það er að gefa okk- ur forvitnum (og stundum óhátíðlegum) lesendum sínum innsýn í hina daglegu önn bak við stórviðlburði Hðins tíma og glæst mannvirki. Ferðabók, sem ekki tekur mark á smámunu'm, hinum hversdagslegustu atburð- um, er líkt og andvana fædd; ibeina fræðslu er oftast hægt að sækja með góðu móti í uippslátt- arrit. Samt er ég ekki að óska eftir 'því til dæmis, að ferða- 'bókahöfundar skrifi lamgt mál um magann í sér, eins og einn 'þeirra gerði fyrir nokkrum ár- um; að vísu var sú bók furðulega góð mannlýsing og hafðH, sem 'betur fer, frá ýrnsu fleiru mark- verðu að segja en heilsuleysi. Mér þykir Jóhann Briem gera oflítið af því að sýna okkur líf nútímans, vegna þess að þegar sá gállinn er á honuim, tekst hon- um oft furðu vel að gæða frá- sögnina andblæ framandi ver- aldar. Bók hans er eirus og stór- eflis bygging, full af öðrum byggingum smærri, styttum, myndum, kerum o.g múm'íum. Jóhann Brietm Umhverfis þessa byggingu er svo skógur hlaðinn ofan á skóg, og virðist höfundurinn kunna skil á öllum trjátiegunduim og jurta. Þegar Jóhann hefur lýst all- nákvæmlega (eins og hans er vandi) 17. aldar húsi ríkismanns í Damaskus, segir hann: ,,Ég hef lesið Þúsund og eina nótt m'örg- um sinnum og haft meiri ánægju af þeirri bók en öðrum, sem ég hef kynnzt. En mig hafði al'drei dreymt um að koma inn í vistar- veru sean þessa, vissi ekki, að þær væru til nú á dögum. En í Damaskus verður Þúsund og ein nótt að veruleika. Þar er önn ur öld en á Vesturlöndum, ekki fornöld eins og í Egyptalandi, en þar má enn ganga uim garða og borgarstræti í kvöldskini mið- aldanna". Hér tekst Jóhanni að tala til lesandans á mjög skiljan legu má.li, fá hann til að leggja við eyru. Töfraorðið er Þúsund og ein nótt, bók sern flestir kannast við. Með þ'ví að vísa ti1 hennar, er andrúmsloftið skap- að. Hér er fólgið þetta persónu- lega, sem ég hef verið að reyna að sýna fram á að gœtfi frásögn hvað mest líf. Jóhann hefur að vonum imynd- skreytt bókina á þann hátt, að það eykur stórlega gildi hennar. Bæði teikningarnar og lituðu myndirnar eru afbragðs vel gerðar, magnaðar dul þess heim's, seim fáir íslendingar þekkja nema úr bókum. Útlit Til austunheims, er með fádæm- um vandað, þannig að foókin væri eigul'eg fyrir það eitt. En efni hennar mun heldur ekki svíkja neinn, sem vill af henni læra og hefur álhuga á þeirri veröld, sem hver upplýstur mað- ur verður í raun o,g veru að kunna einhver skil á til að skilja samhengi sögunnar. Heimilislíf Svava Jakobsdóttir: VEIZLA UNDIR GRJÓTVEGG. Sögur Helgafell. Reykjavík 1967. Það verður að teljast lífcnauð- syn öllum skáldskap og endur- nýjast, leita á ókunnar sióðir, eða kanna gamlar með nýjum hætti. Þetta sjónarmið hefur verið áberandi í íslenskri ljóða- gerð lengi, en ekki að sama skapi hvað sagnagerðina varðar, þótt athygllsverðar tiiraunir hafi verið gerðar þar líka, og sumar heppnast furðanlega vel. En nú seinustu árin er eins og veruleg hreyfing hafi komist á sagnagerðina, raunsæir hofund- ar eru farnir að læra af absúrd- istum (fjarstæðuhöfundum), þeir síðarnefndu af þeim fyrr- nefndu og svo framvegis. Og þá verður spurningin: Hverjir eru nýtískulegri a'bsúrdista.rnir eða raunsæishöfundarnir? Svar mitt verður raunsæishöfu'ndarnir, vegna þess að þeir hafa tileinkað sér ýimislagt úr absúrdismanum, kunnað að notfæra sér hann án þess að lenda á vilílistigum. Það er ekki ætlun mín að nefna hér nöfn, skipa mönnum í sveitir. Tilefni þessara hugleiðinga er, að fyrir nokkrum dögum kom einmitt út bók, sam miér þykir sanna kenningu mína: Veizla undir grjótvegg, eftir Svövu Jakobsdóttur. Svava hefur auðsýnilega lært margt af aibsúrdistuim, og kynnt sér verk þeirra gaumgæfilega, og þessa njóta sögur hennar en ekki gjalda. Einhverjir myndu kannski í ófróðl'eik sínum freist- ast til að kalla hana furðusagna- höfund eða eittlhvað þess háttar, og meina aÆ hún væri sannkall- aður absúrdisti. En það er mis- skilningur. Að vísu ber rwargt furðulegt við í sögum hennar, hversdagsleikinn er stundum afskræmdur. En aldrei til ann- ars en auka á raunsæi höfundar- ins, .sálræna könnun hans á mianneskjunni og umlhverfi hennar. Sögur Svövu er.u tákn- rænar raunsœissögur úr lííi borgarbúans, einkum konunnar, því skiljanlega lætur henni best Svava Jakobsdóttir að túlka konur; aftur á móti er eins og veikleiki hennar sem höfundar komi einna helst í ljós þetgar 'hún tekur karlmenn til meðferðar. Eftirtektarverðasta saga bók- arinnar, Saga handa börnum, er einmitt gott dæmi um það sem ég hef verið að segja. Sagan lýs- ir á dál'ítið óhugnanlegan, grót- eskan hátt móður, sem lætur allt eftir börnuim sínum, og getur ekki einu sinni neitað þeim um að skera úr sér heilann þegar þeim dettur í hug einn daginn að bregða á þann leik. Hver kannast ekki við móður, kvalda af börnum sinuim; og þegar foúið er að hafa nægilegt gagn af henni, þá finnst börnunum sjálf- sagt að snúa við henni baki, láta sem þau hafi ekki tíma til að koma í heimsókn. „Frá því hún mundi eftir sér var hún ákveðin í að vera eðli sínu trú og fórna heimili og börnum kröftum sínum.", stendur í upp- hafi sögunnar. Raunsæishöfundur af eldri gerðinni, hefði sagt þessa sögu á annan hátt, hún hefði til dæmis í meðf'örum hans orðið of mór- ölsk og vandlætinigarfull; en Svava notfærir sér nýjan frá- sagnarmáta og tekur óhugnaðinn í þjónustu sína til að tjá það sem virðist sakleysislegt á yfirhorð- inu, en er í raun og sannleika ógnvekj.andi, nálgast það að vera miorð. Þessi saga þykir mér best, einkum fyrir þau óvenjulegu vinnuíbrögð, sem húin lýsir, en ekki fyrir siða^boðskapinn, sem er í sjálfu sér ágætur, en hiefði ekki nægt einn sér. Annars fjalla þessar sögur einkum" um þann grjótveg.g, sem prýðir íslensk heknili nú á dögum, heiimili sem eiga að bera vott um ríkidæmi, dugnað og hugmyndaauðgi; þessi veggur gerir oft ekki annað en standa á milli hjóna, eyðileggja eðlilegt samiband þeírra, breyta mannín- um í þræl og hugsanaletinigja en konunni í tildurdós og nöldur- skjóðu. Því það heimili, sem einu sinrni er búið að fá grjót- vegg, þarf meira, ef ekki sjón- varpstæki þá eitthvað annað. Og yfir öllu glottír Skrattinn sjálfur í gervi víxils. Húshóndinn í fyrstu sögumni, sarnnefndri bókinni, er dauð- þreyttur þegar veggurinn er kominm uipp: „Grjótveggurinn stóð þarna óhagganlegur, misk- unnarlaus eins og varða yfir heiimsku hans, illa staðsettur skjólveggur þangað sem vindur- inm næðí aldrei að bláisa". f Veizlu undir grjótvegg, eru tíu sögur. Þær fjalla allar um xíf nútímafó.lks, vandam'ál þeirra í kapphlaupi um hiégóma; vel- ferðarþjóðfélagið gefur þegnun- um í þessari bók ekki annað en áhyggjur vegna þess að þeir eru aðeins stór börn, yfirborðs- mennskan situr alltaf í fyrir- rúmi hjá þeim. Sögurnar eru varnaðarorð, hafa móralskan tilgang án þess að hann sé hvim- leiður. Lesandinn hefur það ekki á tilfinningunni að verið sé að þröngva inn á hann einu né neinu; aftur á móti imá vera, að það f.lökri að sumum lesendum að verið sé að afhjúpa þá. Það er auðvitað ekki nýtt viðhorf gagnvart bó'kmenntu'm, o.g ekk- ert nema giott eitt <um það að segja. Raunsæishöfundar hafa nú einu sinni gert rannsóknina að sérgrein sinni, og ef einhverj- ir vilja ekki kynnast þessum „skurðaðgerðum" þeirra, þá er að leita til rómantísku höfund- anna og aibsúrdistanna. En svo getur farið, að í ljós komi að þeir séu líka að burðast við að boða eitthvað, segja skoðun sína á því sem er hendi mæst: vesalings les- andinn er aldrei öruggur, ekki einu sinni hjá klassíkerumum gömJu. Svo er lfka eitt hu,gsan- legt: að lesa sögur Svövu Jak- obsdóttur sem furðusögur og láta boðskap þeirra lönd og leið. Það væri í sjálfu sér ágætt, ef eitthvað annað fengist út úr þeim en það sem þær eru sýni- lega að íást við, en það efast ég um. Oft getur verið erfitt að finna rithöfunda, sem ekki eru ádeilu- höfundar, móralistar að ein- hverju leyti. Ragnar Jónsson, útgefandi, virðist aftur á móti leggja sérstakan skilning í orðið ádeiluibók, en gerir sér senni- lega ekki grein fyrir því að með við'horfi sínu hefur hann skipað sér fremst í lið afosúrdista, senni- lega er hann mesti ahsúrdisti á íslandi, vegna þess sem hann lætur ' hafa eftir sér um bók- menntir. Auglýsingar hans eru til dæmis ekki ófróð'legra les- efni en „tímamótaverk" þau sem hann semdir árlega á markað. Við skulum taka eitt lítið dæmi úr Morgunblaðinu 17. þessa mánaðar. Þá segir hann um Veizlu undir grjótvegg: „Bók skrifuð af nútimakonu fyrir nútímakonur". Mér er spurn: Hefur Svava ekki ætlað karl- mönnum hlutdeild í lestrinum? Væri ekki hægt að auglýsa Njálu á eftirfarandi hátt sam- kvæmt þessiu: „Bók skrifuð af Sornaldarmanni fyrir fornaldar- menn". Um fram'ag Ragmars til bókmenntanna og bókmennta- legrar umræðu almiennt, verð^ur sennilega skrifað miargt í fram- tíðinni, og ætla ég ékki að fara út í þá sálma, þótt ég hafi freist- ast til að drepa á þetta atriði hér í umsögn uim íbók eftir Svövu, sem Ragnar gefur út. Það er umhugsumarefni hve þær ádeilusögip, sem settar eru fram sem bein og skorinorð ádeila eru oft máttlausar, gleym ast fljótt. Góðar ádeilusögiur eru einmitt þannig, að þær gera hið listræna viðhorf ekki hornreka; lesandinn verður var við, að höfundinum er eitthvað niðri fyrir, en þó ekki fyrr en hann hefur móttekið kraft orðsins, íþrótt málsins og lýsingarinnar. Bestu ádeilusögurnar eru kannski þær, sem hafna algjör- lega þjóðfélagslegri umvönd'un á öðruim forsendum en listrænum. Þeim tekst alltaf að vekja hjá lesandanum samúð með hug- myndum sínum. Þótt sögur Svövu Jakolbsdóttur verði eflaust ekki taldar til stór- viðhurða í íslenskum 'bókmennt- um, eru þær .með því ánægj'uleg- asta, sem fram hefur komið hér í sagnagerð seinustu árin; ekki sist fyrir öfgaleysi sitt eins og fyrr hefur verið drepið á, raun- verulega kunnáttu höfundar, sem ætlar sér ekki að komast auðveldlega frá verkefni sínu eða svíkja lesandann um vönduð vinnubrögð. Ekki er það síður frásagnarvert að þessi bók er eftir konu. Mjög hefur hallað á kvenfólk á íslandi í bókmennta- legu tilliti. En þeim er ó'hætt að tefla Svövu fram, gegn körlum í rithöfundastétt. Ég hef ekki les- ið forvitnilegri sögur eftir ís- lenska konu síðan Ásta Sigiurð- ardóttir var og hét. Jóhann Hjálmarsson. GRILL IN FR A-R £ D GRILLFIX grillofnarnir eru þeir fallegustu og fullkomn- ustu á markaðinum, vestur- þýzk framleiðsla. + INFRA-RAUÖIR geislar •fc innbyggður mótor ¦fc þrískiptur hiti ¦k sjálfvirkur klukkurofi it innbyggt ljós ¦k öryggislampi ¦j^ lok og hitapanna aS ofan if fjölbreyttir fylgihlutir GRILLFIX fyrir sælkera og þá sem vilja hollan mat — og húsmæðurnar spara tíma og fyrirhöfn og losna við steikarbræluna. Afbragðs jólagjöf FÖNIX RITSTJÓRN • PREWTSMIÐJA AFGREIÐSLA'SKRIFSTOFA sími io«ioa

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.