Morgunblaðið - 28.01.1970, Qupperneq 15

MORGU3MBLAÐIÐ, MIÐVTK UDAGUR 28. JANTJAR 1070
15
Otto Grieg Tideman, varnar-
málaráðherra Noregs, hélt er-
indi um öryggismál íslands og
Noregs á hádegis verðarf undi
Samtaka um vestræna samvinnu
og Varffbergs, sl. laugardag. í
upphafi máls síns sagði ráðherr
ann m.a:
Ég er glaðlur og hreykin.n yf-
ir að hafa fengið þetta tilefni
til að heimsækja ísland, okkar
mánasta vin í norræniu fjöl-
skyldunni. Eims og alilir Norð-
menm hef ég líka sérstakan
áhuga á þessari fallegu eyju
vestur í hafi Við dáuim ykkur
ísl'end inga vegna þess að þið
hafið getað varðveitt það mikil-
vægasta af sameiginlegum menn
ingararfi okkar, og vegna þess
að þið hafið erjað þennan arf
ibetur en við Norðmenm. ísland
og Noregur eru tengd sterkium
blóðböndum. Þráitit fyrir sameig-
imfflega sögiu — eða kainin'Ski
heldur vegna heninar — höfum
við verið aðskildir í marigar ald
ir. Það er fyrst á okkar dögum
sem n.áið samband liðins tíma
Ihiefiur verið endiuirvaikið.
í síðasita stríði styrktust tengsl
in mjög. En.n á ný varð ísland
igriðarstaðiur fyrir Norðlmenn
sem urðlu að yfirgefa heimili sín
á erfiðium tímum. fsland tók
hílýlega á móti þeim, hvort sem
þeir voru flóttamenn eða her-
menn. Norskar bardagasveitir
voru og á íslamdi svo til aUt
stríðið. KanmiSki eir það fyrst og
sfiremst 330. fluigisveitin, mieð sjó-
fiLuigvélar sín.ar sem helzit verðóT
miunað eftir í þessu sambandi.
Við í Noregi nraumum aldrei
gleyma stuðningi ykkar íslemd-
inga þá. Eftir stríðið hefiur sam-
vinnan miilli landa okkar enn
vaxið og þróazt.
Það er ekki aðeinis uppruini
okíkar sem er sameiiginilegur,
stjórnmálalega og efnahagslega
eigurn við einnig margt sameig-
inLegt. Sem sjófierðaþjóðir, eru
áhugamál okkar mjög tengd haf
iniu og því sem það getur gef-
ið okkur. Lega lamda okkar að
Atlants'hafimiu hefiur gert aðild
okkar að At 1 amtshafsband al ag-
imu að sjálfsögðium hlut.
Bæði á íslandi og í Noregi ger
luirm við okkur fiulla grein fyrir
því að öryggi landa okkar er
mjög náð þróun mála á Norður-
Atlantshafis svæðimu. Það er
einnig ljóst að sem smáþjóðir
getum við ekki staðið einir.
Nægiteg tryggimig fyrir sjálf-
stæði okkar faest aðeins með að-
ild að voldugu varnarbandalaigi.
Við verðum að horfast í auigu
við þá staSreynd að ísland og
Noregur eru á „spennu svæði“
milli austurs og vesturs og að
okkar heimshluti er ekki leng-
ur útjaðar í alþjóð-a stjórnmála-
þróunimni. Hvernig líbum við í
Noregi á stjórnmálastöðu heirns
ins í dag, og öryggiismál fslands
og Noregs?
í árss'kýrislu simni í haust seg-
ir U Thant, aðalriitari Samein-
uðu þjóðanna: „Á síðuisitu 12
mánuðuim hefur eim ha-ldið
áfram það versnandi ástand í al
þjóðamá'luim sem óg bemiti á í
fyrri skýrslu min.ni.“
Nei, það er engin á-stæða fyr-
ir þjóðir heim®ins að syngja
hátíðasönig. Harmleikurinn í
Nígeríu-Biafra filjdur okikur öll-
urn boðskap. Miðausturlönd er-u
eins og púðurtu-n.na sem gtetu-r
sprungið þá og þegar. Jafnvel
þótt verið sé að drag-a úr sitríð-
iniu í Víetnam, draga&t friðarvið
ræðuma-r á lamginn. Stærsta
land heimsins So'véztoa sam,veld-
ið, hefur átt í landamæradeil-
um við fjölmenmiasta land
heimsins — Kína. Við getum
bara vonað að takist að leiða
það mál til lykita á friðbamleg-
an hátt. Það væri hagk.v0em.ast
fyrir alla.
Hér í Evrópu fyl'gjuims.t við
með þróun mála í Grikklamdi og
Tékkósilóvakíu. í öðru landinu
höfiuirn við orðið vibni að hniign-
un grundvallaratriða lýðraeðis-
legs stjórnskipulliaigs fyrir til-
sJtllii fámenns hóps sem hrifisaði
till sin völdin. í himu höfuim við
séð þjóð sem smtám sanwn w
byrjiuð að endiurheim-ta frelsi sitt
hnej:- >ta afitur í fjötra þvingun-
ar og emræðis ultan.aðkomaindi
.aðil:. KluiLtour fralsisins hafia
Island og Noregur
geta ekki ein leyst
öryggisvandamál sín
byggimgu flota síns, eins og
þessi orð frá Sovézkri hlið gefa
til kynna:
„í fyrstá skipti í sögu okk-
ar er sjóher okkar orðinn
langdræg árásarhæf varnar-
eining. Aldrei áður hefur mátt
ur hans verið jafn mikill,
aldrei hefur hann verið jafn
vel við því búinn að reka til
baka árásaraðila á sjó. Ásamt
með eldflaugavopnum okkar
er ftaíiinm n-ú miikilvægiaista
verketfimi yfiirstj'ónnarinmar."
Þróunin eftir síðari heims-
styrjöldina, og sérstaklega eft-
ir árið 1960 hefur sýnt að Sovét
ríkin h-afa bæði iðnaðarmátt, fé
og vilja til að byggja upp bæði
kaupskipa- og herskipaflota.
Innan Atlantshafsbandalaga-
inis er að sjáifsögðu fyl'gzt nraeð
þessu af miklum áhuga. Þetta
hefur sérstaka þýðingu fyrir
lönd okbar tvö, vegna herfræði
lega mikilvægrar legu þeirra,
og vegna þess að sem sjóferða
þjóðir höfum við mikilLa hags-
muna að gæta.
ÚTDRÁTTUR úr erindi
Otto Grieg Tidemans,
varnarmálaráðherra Nor-
egs, á hádegisverðarfundi
Samtaka um vestræna sam
vinnu og Varðbergs.
hljóðnað meira og meira á síð-
asta ári.
HVEBS MÁ VÆNTA?
Síðar í erindi sínu sagði ráð-
herrann m.a.:
Er þá hægt að sjá fyrir þró-
un öryggismála, nú í byrjun
áttunda ánatuigarins?
Ég tel t.d. að eftirfarandi
þrjú atriði m-uni boma í ljós í
því samibandi. í fyrsta lagi miun
speniman aiutoast í Auisbuirilöndum
fjær vegna kjarnorkuvopnavæð-
ingar Kína, sem er að verða
ri-saveldi. Við erum vit-ni að því
að bæði núveranidi risaveldi
taka tililit til þesis. Bandaríkin
hyggjast t.d. kom.a sér upp gagn
eld'flauigakerfi gegn hiuigsanleg-
um kjarnorkufla'Ugum frá Kina.
Sovétríkin hafa gerit hið sama,
en þau hafa að sjálifisögðu við
aminiars toomar vandamiái að gtffimia,
þar sem þau eiga 7000 kílómetra
landamæri að Kín,a, og landa-
mæraskærurnar m iilU þessara
tveggja landa bera vitmi um þau
vandaimál.
En það er allt útlit fyrir að
þróunin í öðrum löndum komi
einnig við sögu í Austuirlöndum
fjær. Mér er m.a. huigsað til vax
airedi áhiriif J'apams í aiKþjóðamál-
um, einnig öryggi'smálum. Fram-
laig Japainis ti'l liaindvainnia, min
t.d. verða tvöfaldað fram ti-1 árs-
ins 1975. Það er ek’ki haagt að
útiloka að S'tyrktarihlutiföUi.n í
Ausburlöndum fjær hafi áhrif á
ástandið í Evrópu.
Annað atriði sem ég vil
benda á er hiniar yfirilýsitiu breyt
ingar á utan'ríkisstefnu Banda-
ríkjanna. „Ekki fleiri Vietnam"
virðist vera eitt helzta taikmark
ið. Það virðist einnig vera sterk
tilihneiging ti,l að minnka byrð-
arnar sem Bandaríki-n verða að
bera til að varðveita firið og ör-
yggi í einstökum beimsMu'tum,
og láta viðkomandi lönd taka
stærri þátt í því sta-rfi.
Hvað Evrópu viðvíbur gerir
istjórn Bandariíkjannia sér fiulla
grein fyrir mikiilvægi þarveru
bandarísks herafila. Leyfið mér í
þessu sambandi að viitn-a í um-
mæli Rogers, utamríkisráðlherra
þann 18. janúar á þessu ári:
„NATO hefiur i»m langt sikieið
verið góður vörður um öryggi
Evrópu, og við viljum ekki gera
neitt það sem raskaði jafin.væg-
in-u á því svæði. Það hefur í
sannlieika verið viturleg „fjár-
íestimg". Það er þessi öryggis-
skjöldur sem hefiur verndað Ev-
rópu, og sem í rauninmii h-efiur
verndað Bandaríkin síðastliðin
20 ár.
Við megum samt s-em áður
ekki leiða hjá okku-r vaxandi
þrýsting á stjómina um að
minnka herstyrk Bandaríkj-
anna í Evrópu. Þetta kom ber-
lega í ljós í síðustu viku með
áskorun Mansfields, öldunga
deildarþingmanns, til Nixons for
seta um að minnka til muna hlut
Bandaríkjanna í vömum Ev-
rópu. Svo sem kunnugt er hef-
ur þingmaðurinn fengið meiri-
hluta með sér í þessari áskor-
un. Við verðum bana að vonia
að ekki komi til þess, fyrr en
raunhæfur árangur hefur náðst
í tilnaunum til að leysa núver-
andi öryggisvandamál Ewópu.
Þriðja svæðið þar sem greina
má eftiirtektarverða þiúun, eru
samskipti austurs og vestums. Við
á vesturlöndum lítum jákvæðum
augum á öll merki þess að So-
vétrikin og önnur austuir-ev-
rópulönd vilji ræða leiðir til að
minnka spennuna í Evrópu. Það
gildir einnig um tillöguna um
evrópska öryggisráðstefnu. Við
verðum bara að gæta þess að
hún sé vel undirbúin og að útlit
sé fyrir rauinlhæfan árangur.
EKKI OF BJARTSÝNIR
Síðar í erindi sínu sagði ráð-
herrann:
Það er margt sem gefur til
kynna að sitj órnmálaástandið í
okka,r heimshluta geti batnað.
Við verðuim samt að vera var-
kár og gæta þess að draga
ekki of skjótar ályktanir. Við
vitum af reynslu að þegar
ástandið í alþjóðamálum virðist
vera rólegt og gott, getur það
auðveldlega haft neikvæð áhxif
á viljann til að viðhalda vöm-
unum. Þetta gæti haft alvarileg-
ar afleiðingiatr ef svo kæmi í ljós
að þessi mininkandi spenina væri
ekki raunveruleg. Það er mik-
ill sannleikur í þessum línum
sem John Kennedy raksft á
varðmannsklefa á Gibraltar:
God and fihe soldier all men
adore
In timie of trouble and no more
For when war is over and all
things riighted
God is neglected — the old
soldier slighted
Ástandið í dag gefuir ekki til-
efni til neinna rólegheita hvað
snertir vamir landa okkar.
Það er því miður staðreynd að
vígbúnaðarkapphlaupið í dag er
hnaðaira en nokkru sinni, og
hraðinn eykst ár frá ári.
„TRYGG HAVET“
Hvað snertir öryggismál ís-
lands og Nore-gs, hefur það verið
eðlilegt fyrir okkur að tengja
þau aryiggismóílum jþjóðamtnia um-
hverfis Atlanltshafið. Hin stóru
hafsvæði sem umkringja okkur
hafa heldur aldrei verið talin
landamæri heldur þvert á móti
litið á þau sem brú til þeirra
annarm landa sem liggja við
sama haf. Sagan bar þess og
glöggt vitni. Harðfengnic forfeð
ur okkar ferðuðust víða, og þótt
það glenigli taaimniskii ekki afflLtaif
firiðsamlega fjrrir sig, náðist sam
band við löndin í vestri. Skip-
in hafa gegnum aldirn£ir flutt
dýrtmæta hluti heim — frelsis-
hugsjónimar ensku og frönsku,
hugsjónimar að baki sjálfstæðis
baráttu Bandaríkjannia. Ef við
lítum á ástandið í dag, er alveg
víst að öryiggi bæði fslands og
Noregs byggist að miklu leyti á
hinum víðáttumiklu höfum sem
skilja þau firá hinum nýja og
hiinium gamla heimi.
Á vopniamerki norsku flug-
sveitarinnar sem var hér á fs-
landi á stríðsárunum var skrif-
a«: „TRYGG HAVET“. Það hef-
ur einis mikið giffldi miú.
Það er jafn augljóst og að ís-
liaind og Norielgiur í da(g eiru al-
gerlega háð hernaðarlegu sam-
starfi við vestuirlönd, að vegna
legu sinnar eru þau mjög mik-
ilvæg samieiginlegum vörnum
bandalagsins.
Á síðustu tíu árum hafa Sovét
ríkin lagt æ rneiri áherzlu á upp
Herskipafloti Sovétríkjanna
er í dag nœst stærsti floti í
heimi, og hanm stækfcar enm, jaífin
framt því, sem athafnasvæði
hans vex, eins og þið hafið orð-
ið vör við á fslainidi. Þótt
höfuðhlutverk hans sé enn að
verja heimaland sitt, fer hæfni
hans til að athafna sig utan eig-
in landgruinns síf ellt vaxandi.
Ef við lítum á ástandið á okk
ar eigin slóðum, verðum við
varir við mikla útþenslu sovézks
flotamáttar. Á tiltölulega litlu
svæði á „Kola“ sem er aðeins
nokkria kílómetra frá norður
landamærum Noregs, hefur á síð
uistu árum verið reiisit aðailbæki-
stöð fyrir íshafsflota Sovétríkj-
anna. Þessi floti ar sá stærsti
og voldugasti af fjórum flotum
Sovétríkjanna. Hann hefur
stækkað mjög að undanfömu
og telur nú fleiri hundruð skip.
Mestur hluti kafbáta Sovétríkj-
anna er einnig á Kola, og flest-
i ir þeinria kafbáta sem eru vopn-
aðir eldflaugum eiga þar höfn.
Ef við lítuim á starfsemi flot-
ans á síðustu árum, kemur skýrt
í ljós að þar hafa orðið miklar
firamfarir hvað því viðvíkur að
byggja upp langdrægar og
sveigjanlegar einingar. Fyrir
fimm árum sáust aðeina fá skip
á hafinu milli fslands og Noregs
og norðurlhluta Atlantshafsins,
en nú virðist sem þetta séu orð
in föst athafnasvæði fyrir ís-
hafsflotann, séirstaklega hafið
milli fslands og Noregs.
Leyfið mér að bæta því hér
inn í, að einmitt þessa dagana
standa yfir umfiangsmiklar flota
æfinga-r á þessu svæði.
Eins og eðlilegt er fylgjumst
við nákvæmlega með slíku. Þótt
fyrst og fremst verði að líta á
þetninia-n fitatastyrfc nraeð tiLLi.ti tiŒ
heimsmálanna í heild, er aug-
ljóst að erfitt er fyrir okkur að
gefa ekki auga slíku safni her-
styrkja svona nálægt okkur.
Það vekur líka sérstakan áhuga
oklkar hversu mjög hefur aojfcizt
máttur hans til strandhöggs og
landgöngu.
Ég hef niefnt þessi atriði með-
al annairs til að leggja áherzlu
á hverisu mikilvægt er að hefja
raunhæfar aðgerðir til að
minnka spennuna milli austurs
og vesturs, og að vígbúnaðareft-
iriit og afvopnun beggja aðila
gieti hafizt isem fynst.
Það er ksnnski sérsltak'Legia I
sambandi við mál af þessu tagi
sem hin litlu aðildarlönd að
NATO geta haft áhrif.
Einn af hinum stóru kostum
þess að vera aðili að stóru vam
arbandalagi er jú einmitt að það
gefur litlum löndum eins og
Noriegi og íslandi tækifæri til
að láta að sér kveða í mikilvæg-
um málum.
Ef ég ætti að draga ályktanir
af þeim framtíðarhorfum sem nú
blasa við, yrði fyrsit að segja að
ekki eir nein ástæða til að
minnka framlag bandalagsiins til
Vernidair firiði og frelisi landaninHL
Því næst, að ísland og Noreg-
uir geta ekki leyst öryggisvanda
mál sín ein, heldur aðeins í sam
vinnu við bandamenn okkar 1
þessum vestræna félagsskap.