Morgunblaðið - 17.06.1972, Side 4

4
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 11. JÚNÍ 1972
Punktar úr sögu
skáklistarinnar
Hvað er skák? Hverniig er
hún lei'kin og hvaðan er hún
upprunnin ? iÞar greiinir
menn á. Sérstaklega hiu,g-
myndaríkir sagnfræðiinigar
telja, að árið 1400 f.Krist
hafi verið þekkt í IndJandi
spil, sem sver sig x ætt við
mamntaflið. En séu nú allar
slikar hugmyndir láitnar lönd
0(g leið og reynt að haTda sár
að öruggari staðreyindium má
að nókkru leyti treysta
ensíka Austurlandasérfireeð-
inignium H. Murray. 1 hinu
kiassiska verki sínu „A Hist-
ory of Chess“ ályktar hann,
að manntafldð hafi átt upp-
runa sinn á Indlandi i kring-
uen árið 570 eftir Krist. Borð
spil er að vísu þekkt fyrir
þann tírna, en það bygigist á
öðrum meginregjum en skák-
in.
Bæði fornar munnmæiasagn
ir, svo og skjaifestar bök-
menntir, ieiða að því
gilid rök, að manntaflið hafi
orðið tii um þetta Leyti.
Merkt er framlag Póiverjans
Jerzy Gizycky, sem tók sam-
an menningarsög’u skáiklistar
innar í miklu verki „Stóra
skákbókin“. í>ar dreg'ur
hann fram x dagsljósið pers-
neskt ljóð frá því u.þ.b. árið
600 eftir Krist og kemur þar
fram, að taflið sé komið frá
Indlandi tiil Persíu. Einhvem
tíma á timabiliniu 650—
750 kom út bók á persnes'ku,
þar sem getið er um
útbreiðslu manntaflsins þar í
Landi og skiimerkileg grein
er gerð fyrir leikjum, regl-
um og heitaskipun.
Persneska skáMið Abul
Kasin Firdausi (sem uppi var
930—1020, eða þvií sem næst)
og er höfundur hins mikla
verks „Sdiahname" (Kon-
ungabók) nefnir iðulega
skák og tafflxnennsku I Ijóð-
xxm símum. 1 einu Ijóðanna seg
iir hann til dsetnis frá þvi er
sendiboði kemur frá ind-
verskuim fursta og færir
Fersakeisara maamtafl að
ejöf.
Ihdverska manntaflið dregur
að l&indum naufin sitt — tjat-
uranga — af uppbyggingu á
skakborðiniu. En sérstaklega
athyglisverð er þó kennimg,
sem júgóslavneski vísinda
maðurinn Bidev setti fram
þess efnis að fjórhymdnigiur-
inn tákni baráttuna miili
hinna fjögurra axfla, loftsins,
vatnsins, jarðarinnar og elds
ins, þar eru sem sé koimin
táfcn hinnar fornu imdversku
heimsmyndar.
Fom indver.ska taflið tók
nókkrum breytingum, meðan
Arabar ríktu þar yfir iönd-
um, en það hélt síðan innreið
sina til Evrópu, og m.a. báru
Márar það með sér til Spán-
ar.
Samtimis breiðist taflið út
í ausburátt, til Japans, Burma
og Kína. Og þar er að finna
vísindamenn sem álíita, að tafl
ið hafi orðið tii fyrr í Ind-
landi og Kína en fuMsannað
þykir viða amnars staðar.
1 Austurlöndium er taflið í
nokkuð breyttri mynd frá
því sem við þekkjum það, en
gnundvallarhugmyndin er ein
og hin sama, takmarkið er að
yfirbuga sterkasta mann and
stæðimgsins, skáka honum og
máta síðan.
Hjá Aröbunuim mun
taflið hafa þróazt mjöig hratt.
Allar götur aftur til ársins
600 er talað um blindskák,
einnig skák sem leikin er án
borðs og nxanna. Og í kiingum
áirið 800 er fyrsta skákrtt-
gerðin skrifuð.
Manmtaflíð og skákiðSk-
un breiddist ört út um Evr-
ópu. Karl mikl'i í Frakklandi
(724—814) var hlynntaxr
skák og tU Þjóðverja kom
manntaflið um svipað leyti
og hlaut svo miMar vinsiæM
Vilhelm Ste’nitz
ir, að munkurinni Frómundur
von Tegemsee sá ástæðu tii
að víkja að því í Ijóði.
Rússar höfðu femgið taflið
frá Ausburlöndum. Og þar
varð miðstöð manntaflsins. I
gömluim rússneskum hetju-
söngvum er að finma sibt af
hverju um skák. í eimu vísu-
orði er eiginkoman lofsungi n
á þessa leið: „má þar og
minna á/að minn ungi maki
er vel til þess faliiinn/ að
spiia bæði damm oig skák . ..“
Til Norðurianda berst
manntaflið á árunum 900—
Miu-phy.
1000. Árið 1832 fannst á Suð-
ureyjum, úbi fyrir Skotlands
ströndum, han.drit urn skák-
þrautir ýtmiss konar, sem eru
að líkindum samdar í krirng-
um árið eitt þúsund.
Áhugi fyrir skák í Evrópu
fór ört vaxandi og varð hún
sérstaklega vinsæi við hiirð-
ir komumga og með riddurum.
En oftar er þó teflt í auðg-
unarskyini á þessum ár-
um. Það varð til þess að
kirkjan smerist öndverð gegm
taflinu. Desa má í reglium St
Bernharðs Musterisriddara
„að þeir skuli finna tii sams
konar viðbjóðis á tafli og á
fjárhætttuspáli."
í Paiis var bæði munkum
og presbuim bannað að tefla
skák og það var fyrir
atbeina kirkjunnar, að Lúðvik
H bannar alla tafímennskiu í
iandinu árið 1254. Rússneska
kirkjan bannaði tafl um bima.
Bn mammtafíið varð ekki
kveðið niður. Hin mörgu
gömfliu handirit um skák, sem
varðveitzt hafa, vitna úm
það. Nefna má Spánarkowumg
inn Allföns X., sem lauk við að
semja rit um skák og önnur
spil árið 1283.
Reyindim varð einnig, að
kirkjan færði sér manntafl-
ið í nyt. í lok 12. aldar skrif-
ar Essolis, munfeur frá Norð-
ur-Frakklandi, siðalærdóm
sinm, þar sem hann bendir á
ýmsa iærdóma, sem draga
megi af skák, bæði trúarlega,
siðfræðilega, pólitiska og fé-
lagslega. I veríci hans er vitn
að í blblíiuinia, svo ag rit ver-
aldlegs eðliis.
Nútíimasögu sik'áklistar-
innar miá rekja til aldamót-
Lasker.
anna 1700, þegar fram
á sjónarsviðið feoma Airab-
inn Fhilip Stamma og
Frakkinn André Philidor.
Stamma var frá Sýrlandi og
var autvinnuskákmaður, en
ekki þó í fremsbu xx>ð. Hann
var sérfræðimgur í sfcákflétt-
um og gaf árið 1737 út bók
mieð hundrað skákflébbuim og
koma þar fram ýmsar athygl-
isverðar kenningar.
Philidor var af þekktri
franskri (önliist a rtn an ,n aæ 11
og var sjálflur ágætt tón-
skáld. Hann samdi tónverk
og ópsrur, sem enn eru fluitt-
ar víða urn heim.
En það er frammistaða
hans við skákborðið, sem
fyrst og fremst hefur haldið
nafinú hans á lofit. Hann var
ekki nema fjórtán ára gam-
aiil, þegar hann vann eftdr-
bekta.rverðan sigur á móti i
París, þar sem margir beztu
sikákimenn landsins komiu sam
an og t)efldu vi'ð erlenda
meistara.
Hann var aðeins 22 ára,
þegar hamn skri'faði „Könn-
un á skák“, setn hefur ailar
götur síðan þótt brautryðj-
andaverk um taflmennaku og
hefur hún verið þýdd á fjöl-
mörg tunigumál. Philidor lézt
í úbiegð í En.glandi ári'ð 1795,
en þamgað fiýði hann efitir
frönstou stjömarbylitin/guna.
Á átjánidu öld skaut
stáömiu upp á himinhvolfið,
sem um stiund skyggðd á all-
ar aðrar. Það var Bandarikja
maðurinn Poul Murphy, s:em
var fæddur í New (Means.
Hanin var oirðinn meistari
þrettán ára gamall og á ár-
unuim 1857—1859 fékkst
hann einvörðungu við skák
ag bar sigurorð af ölKium sín
mm keppima ubum.
Adol'f Andersen, prófesisor
Capablanca.
í stærðfræði í Breslau sigr-
aðá í fyrsta heimsmeistaracnót
inu, sem var haldið í Lond-
on árið 1851. M.urphy sigraði
hann síðar í Paríis. En þar
veiktist hann af kyn-
sjúkdóimi og hélt hei.m til
Bandaríkjanna þjáður maðtur.
Þar var hamn hyJ'.tur sem
hetja, en upp úr því tólk
hanm að þjást af þuniglyndi
og hann dó bilaður á geði ár-
ið 1884.
Fyrsti opinberi heimismeist-
ariim varð Wiihelm Steinitz.
Hanm var fæddur í Prag og
Alúecliin
var af fátaekiu Gyðingafor-
elidri. Ha,nn vann tiitiilinm í
London árið 1866 og hélit hon
uim til ánsims 1894.
Murphy var afburða snjall
leikmiaður, fjölhæfur og
dýpkaði skilmimg á saimivlnnu
biskupsins, riddarans og
hréksins. Steinitz er álitimm
mesti htiigsuður manntafilsins,
eitns konar Kant skáklistar-
innar og hann freistaði þess
að skýra grundv all arhu g -
myndir taflsins og áttaði siig
sérstaktega vel á stöðutafl-
inu (situasjons spetet).
Sigurorð af honuim bar
Bmanuiel Lasker, sem var síð
an einna nxesbur mieistari
fram ti'l ársins 1920, hamn var
í seaiin sikáxkfr'æðiimáður og rit
höfundur um sfcák. I viðtali
sagði hann að taflmiennska
væri barátta, þar sem nauð-
synlegt væiri að taka alla
þætti xmeð í reiiknimginn, en
þó um fram al.lt að þckkja
sterkar sem veikar hliðar
andstæðingsins.
Það var náttúriubarnið svo
kalilaða, Joe Capablanoa, sem
síöan tók við. Hann var að-
eins 12 ára, þegar hann varö
kúbanskur meistari. Hamn
vann Lasker i h"?imsm«istara-
keppini í Havana árið 1921.
Oapablanca var ákafliega vin
sæM, han.n var sérsrtak-
Dega ,,!,Qgisk(ur“ skákmaður
og yfir sfcálkuim hans þykir
hvíla óvenjuteg stæ,iiðfræiði-
leg skerpa. I endatafli sýndi
hantn hæfini, sem stóð snilld
Laskers fyHilega á sporðli.
Harxn hef-uir tapað færri skák
um en aliir aðrir heimismeist-
arar.
Bnski meistarinn Golom-
bek hefiur i kömnun á skák-
stil Laskers og Capablanca
orðað það sv’o: Stúll Las'kiers
er tær æm vatnið, en með eit
urdiropum i. StiCJ Capablanca
er ívið tærairi og þá sjást
emgiir eiituirdropar.
Alexander Aljeehin sigraði
svo Capablanca. Aljechin
hefiur etoki að ósekju verið
kallaður mestiur a.lra sikák-
snáilinga. Hann var heims-
meistari tiil dauðadags 1946,
nema um hríð upp úr 1930,
þegar hanm var um tirna sjúk
ur á sálimmi og missti þá tirt-
ilimn til Holíendlmgsins Max
Buwie, sem þótti ekki innbtós
inn skátamaður en virtur og
firæðiliegur í baflmennsku
sinnti.
Aliechj'in bjó í úrtlegð og
þróunin í heimalandi hans eft
ir bylrtinguna var honum
framiandi. Hamn var aí rúss-
neskuim höfðingjaæbtum með
ömnur verðimætasjóniajrmið en
taommiúnistar. Ásakanir voru
hafðar I framinxi gegn hiorauim
í síðari heimssityrj'ölidimni fyr-
ir að hafa unndð með nasLst-
um og á sxiðiustu ánum
hans bjó hann á Spánx og í
Portúgail.
Hann sagði einhverju
sinni, er hann skil-
greindi staák: „Tatamark S'lták
listarinnar ag tiiligang sé ég
sem vílsindalegan og skap-
andi áramgur, og gerir skák-
lLstina jafn mikilfen.g'lega öðr
um llsbum.“ 1 sfcátauim hans er
í senn rötovSsi og huigmiynda-
fluig. Nær því hiver skák
hanis var á við mieistaraverk.
Miohaii Botvinnik er niú
66 ára að aldri. Hann varð
mesti skátosniMingiur efitir-
striiðsáiranna og lengi tailin
ósigrandi. Hann var heims-
meistari árin 1948—1963 að
árunum 1957 og 1960 undan-
skiiLdum. Botvinnik þykir
sýna mitola innli'fiun og h,ltut-
lægni í taflimennsku sinni og
verður án efa jafinan taLinn
meðal alira fremistu meistara.