Morgunblaðið - 05.03.1974, Blaðsíða 16

Morgunblaðið - 05.03.1974, Blaðsíða 16
¦ 16 MORGUNBLAÐIÐ, ÞRIÐJUDAGUR 5. MARZ 1974 fR*t#mMiútí!b Útgefandi Framkvæmdastjóri Ritstjórar Ritstjórnarfulltrúi Fréttastjóri Auglýsingastjóri Ritstjórn og afgreiðsla Auglýsingar Áskriftargjald 360,00 f lausasölu 25 hf. Árvakur, Reykjavik. Haraldur Sveinsson. Matthias Johannessen, Eyjólfur Konráð Jónsson, Styrmir Gunnarsson. Þorbjórn Guðmundsson. Björn Jóhannsson. Arni Garðar Kristinsson. Aðalstræti 6, simi 10 100. Aðalstræti 6, sími 22 4 80. kr. á mánuði innanlands. 00 kr. eintakið. Aundanförnum árum hefur athygli fólks beinzt í vaxandi mæli að málefnum aldraðra. Eins og á fleiri sviðum félags- legra málefna hefur Reykjavíkurborg, undir forystu sjálfstæðismanna, verið í fararbroddi og þær umbætur, sem orðið hafa á vettvangi borgarinnar í málum eldra fólks taka langt fram því, sem gert hefur verið á vegum ríkis- ins. Er þetta enn eitt dæmi um, að Sjálfstæðisflokkur- inn er umbótasinnaðri i félagslegum málefnum heldur en vinstri flokkarn- ir. Um nokkurra ára skeið hefur Reykjavíkurborg unnið að því að koma upp íbúðum, sem sérstaklega henta öldruðu fólki. Á ár- inu 1966 voru teknar í notkun fyrstu íbúðirnar, sem byggðar voru í þessu skyni, í háhýsi við Austur- brún. Þar voru byggðar 69 íbúðir ætlaðar öldruðum, öryrkjum og einstæðum mæðrum. Tæplega helm- ing þessara íbúða var út- hlutað til aldraðra. Fyrir tveimur árum var svo tekið í notkun hús við Norður- brún, sem er hið fyrsta hér á landi, sem er byggt miðað við sérþarfir aldraðs fólks. I húsi þessu eru 60 íbúðir. verðu þróun, að unga fólk- ið flykkist í ný úthverfi en gamla fólkið verði eftir í gömlu hverfunum og segir í því sambandi: „Mikilvægt er, að húsnæðislánakerfið sé vakandi í þessu efni og fólk geti átt kost á jafnhá- um lánum, þótt það sé að kaupa sér eldri íbúð og það getur fengið við kaup á nýrri íbúð. Eins og kerfið er nú, hvetur það raun- verulega ungt fólk til að sækja út I úthverfin og festa kaup á nýjum íbúð- um. Margar aðrar ráðstaf- anir er hægt að gera til að auðvelda öldruðu fólki að búa sem lengst í sínum heimahúsum. I því sam- bandi er rétt að minna á, að Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar veitir fyrirgreiðslu um útvegun heimilishjálpar og Heilsu- Reykjavíkurborgar veitir öldruðum aðstoð við lausn persónu- og fjárhagslegra vandamála og gefur upp- lýsingar um velferðarmál aldraðra almennt. Mikil vinna er lögð í fyrir- greiðslu við ellilífeyris- þega og þeir aðstoðaðir við að ná sínum fyllsta rétti í tryggingakerfinu. Ýmiss konar kvenfélög safnaða Reykjavíkurborgar vinna mikið starf í þágu aldraðra og hefur borgin tekið upp skipulagt samstarf við slfka hópa. Hér má nefna Kvennadeild Rauða kross íslands, sem hefur tekið upp á sina stefnuskrá ýmiss konar þjónustu við aldraða þ.á.m. heim- sóknarþjónustu." Borgarstjóri fjallaði síð- an um framtíðarverkefni í MÁLEFNIALDRAÐRA Þá er nú stefnt að því að hefja byggingu húss við Furugerði, með 74 íbúðum, sem eru hannaðar fyrst og fremst i þágu aldraðs fólks. Birgir ísl. Gunnarsson, borgarstjóri, gerði málefni aldraðra að umtalsefni í ef tirtektarveðri grein hér í Morgunblaðinu í fyrradag en í henni vakti hann at- hygli á þeirri vakningu, sem orðið hefur í málefn- um eldra fólks á síðari ár- um. í grein þessari bendir borgarstjóri á þá varhuga- verndarstöð Reykjavíkur um útvegun heimahjúkr- unar. Hvor tveggja þessi starfsemi er mjög mikil- væg og léttir undir með mörgu öldruðu fólki og er raunar forsenda þess í mörgum tilvikum, að það geti búið i sínum heima- húsum." Birgir ísl. Gunnarsson, borgarstjóri, víkur síðan í grein sinni að margvíslegri fyrirgreiðslu borgarinnar við aldraða og seg- ir: „Félagsmálastofnun málefnum aldraðra í grein sinni og sagði: „Langlegu- deildir skortir tilfinnan- lega við öll sjúkrahús borg- arinnar. Það er alltof al- gengt, að aldrað fólk, sem er meira og minna sjúkt, sé sent heim af sjúkrahúsum, þar sem rýma þarf til fyr- ir öðrum sjúklingum, sem þarfnast aðgerðaeðaaðkall andi meðferðar. Sjúkra- húsin verða því að koma sér upp langlegudeildum, sem geti annað þessu hlut- verki. í þessu efni er rétt að minnast á hjúkrunar- og endurhæfingardeild þá, sem komið hef ur verið upp við Borgarspítalann við Grensásveg. Sú deild er að vísu ekki bundin við aldrað fólk eingöngu, heldur sjúklinga á öllum aldri, sem þarfnast endurhæfing- ar, en ljóst er, að verulegur hluti af sjúklingum þar er aldrað fólk. Þá er nú í und- irbúningi við Borgarspítal- ann bygging álmu, sem hugsuð hefur verið, sem langlegudeild, þar sem þeir sjúklingar, sem ekki þurfa stöðuga meðferð, en þó hjúkrun, geta fengið legu- rými. Þá er nauðsynlegt að koma upp dvalarheimilum fyrir einstæðinga, sem af ýmsum ástæðum geta ekki dvalið í heimahúsum, þótt þeir séu við sæmilega heilsu. Hjúkrunarheimili fyrir lasburða fólk þurfa og að rísa, þar sem fólk geti fengið sæmilega umönnun og hjúkrun, þótt ekki þurfi það stöðugrar læknismeð- ferðar við." Grein Birgis ísl. Gunn- arssonar, borgarstjóra, sýnir, að ráðamenn Reykjavíkurborgar gera sér glögga grein fyrir þeim brýnu verkefnum, sem vinna verður að til þess að bæta aðstöðu eldra fólks í borginni. Meirihluti sjálf- stæðismanna í borgar- stjórn hefur þegar tekið merkilegt frumkvæði í þeim efnum og bersýnilegt er, að undir forystu Birgis Isl. Gunnarssonar verður áfram haldið á þeirri braut. Helgi Hálfdanarson: Orð á glapstigum í máli voru kemur það fyrir, að einstök orð fari að ókyrrast í merkingu sinni, flosni jafnvel upp af þeim hugtökum, sem þau hafa búið á, og fari á flakk. Slíkt staðfestuleysi getur orðið vondur ljóður á ráði góðra orða. Fyrir nokkrum árum varð mér það á, að út úr me'r hrökk orðið skjár um sjónvarpið. Síð- an var ég einatt að glettast með nafngift þessa við kunningja mína, að þetta yrði á skjánum f kvöld, þessi náungi hefði komið á skjáinn í gær, o.s.frv. Auðvit- að var þar höfð í frammi nokk- ur óvirðing, enda augljóst, að slikt er stilgildi orðsins í því- liku tali. Og aldrei hefði mér til hugar komið, að skjár ætti að festast við þetta tæki sem opin- bert og virðulegt heiti, fyrr en nú nýlega, að ég hef séð og heyrt orðið notað á þann hátt. Þá orðbeitingu tel ég harla var- hugaverða og vildi mega ráða frá henni. Orðið skjár (og kvenkyns- myndin skjá) merkir, sem kunnugt er, þunnt skinn (svo þunnt, að skín í gegn) og þess vegna einnig gluggi úr slíku skinni. Þess háttar gluggar tíðkuðust hér áður fyrr; þeir miðluðu nokkurri birtu, en gegnum þá varð ekki séð. Skjár var slæmur gluggi og litilmót- legur; og sú staða hans setur stílsvip á orðið, þegar það er haft um annað, td. um augu, svo sem altítt er. I gamankvæði Jóns Helgasonar segir „bænd- urnir glenntu upp skjáina", og hafaþeirþá naumast verið ýkja fráneygir; skjáirnir eru þar í stíl við sögnina að glenna. Nú segir einhver, að ekki komi fortið orðsins að sók, það verði ekki lengur notað í fyrri merkingu og muni snarlega koma sér upp nýjum svip í svo virðulegu embætti. Vist kynni svo að fara, og væru þá framin málspjöll; þörfum málsins á einu sviði væri fullnægt með því að gera það fátækara á öðr- um vettvangi. Oft er svo kallað, að „dauð" orð, sem breyttir þjóðhættir hafi kistulagt, skuli vakin til nýs lífs í nýrri merkingu. Sú aðferð, sem við er átt, getur stundum komið sér vel. En þar er ráðlegt að fara að öllu með gát. Hvað er dauð íslenzka? Er orðið skjár dauð islenzka, þó að arkítektar nú á dögum kunni ekki á þess konar glugga? Ætti sláttuvélin að dæma til dauða orðið orf, þótt amboðið, sem það táknar, sé nú hætt að auka bændum gigt? A það svo að bíða þess í orða-líkhúsinu að verða vakið upp tilmerkingar á einhverju tryllitæki, sem fram- tíðin kann að luma á? Eða ætti sement og rafmagn að kviksetja drjúgan orðaforða íslenzkrar menningarsögu? Nú er auðvitað, að tvíræð orð og margræð eru fjölmörg i voru máli sem öðrum, og hefur ekki þótt koma að sök. Það fyrirbæri er eðlilegt, og af því hefur sprottið mörg skemmtileg gát-. an. Þó væri þar kominn miðl- ungi góður leiðarvísir um sjálf- ráða málþróun. Að jafnaði hlýt- ur það að teljast varhugaverð ráðdeild að hlaða nýjum merk- ingum á þau orð, sem fyrir eru í málinu, enda þarflaus átroðn- ingur, því seint þrýtur íslenzka tungu frjómagn. Það heyrist æði oft, að málið megi og jaf nvel eigi að breytast með breyttum tímum. Þetta er háskaleg kenning. í henni leyn- ist ekkert minna en afsal þeirra menningarmæta, sem vér höf- um ein fram að bera til trausts vorum tilverurétti. Og bók- menntaþjóð méð fullkomið skólakerfi er allsendis vor- kunnarlaust að varðveita tungu sina óbreytta. Rétt er það vita- skuld, að málið á sí og æ að laga sig að nýjum þörfum; en ekki með því að „breytast", heldur með því einu að vaxa. Og málið á að vaxa linnulaust, bæði fyrir orðsmfð og fyrir orðtöku þegar hennar er þörf. En gegn breyt- ingum málsins, öðrum en vexti þess, þarf að sporna með öllum ráðum. Hitt er svo annað mál, að orð- ið skjár hlaut að fá nýtt stíl- gildi, þegar glergluggar urðu algengir; þó því aðeins að merkingþess breyttist ekki. Og dapurlegt væri, ef niðjar vorir teldu, að bændurnir, sem „glenntu upp skjáina" í kvæði Jóns Helgasonar, hefðu opnað sjónvarpið til að fá fregnir af görpum þeim, sem um var ort. Nú er margt af fjölræðum orðum til komið fyrir mynd- hvörf; en þá er einatt ekki um eiginlegan merkingamun að ræða, heldur lymsku af þvf tagi, að orð, sem merkir gluggi, er einnig haft um augu. Hin myndhverfa merking heldur siðan svip sfns foreldris, þótt leiðir skilji. Af skjá er t.d. myndað orðið skjáta, sem þess vegna þýðir skinnpjatla, en fær síðan fyrir myndhvörf merkinguna horgrind (þ.e. skinnið og beinin), og loks vesall kvenmaður og lítilmót- legur. Vegna uppruna síns yrði skjátasennilega aldrei haft um auglýsta fegurðardís eða for- mann kvenfélagsins, nema þá af dónaskap. Sama merkingar- feril þræðir orðið ræfill, sem vegna myndunar sinnar merkir rifin tuska, en fær fyrir mynd- hvörf merkinguna hræ („ræfill rifinn upp úr svelli"), og er þá skammt í að það sé haft um manneskju. Ekki gæti það þó, vegna uppruna síns, komið í stað hins skelfilega tízkuorðs framámaður, sem um sinn hef- ur kaffært mikinn sæg af prýði- legum orðum; það yrði einungis haft um alltaðra manngerð, nema illt innræti st jórnaði stil. Sé sjónvarpstæki líkt við glugga, þaðan sem sjá má um víða veröld, skýtur skökku við, ef notað er orðið skjár, því það merkir einmitt þá sérstöku tegund glugga, sem ekkert sést í gegnum, og er bráðlifandi í þeirri merkingu. Það er eins og að kalla kvenfélagsformann skjátu eða framámann ræfil. Svo mun kallað, að orðið skjár haf i verið sett í stað töku- orðsins skermur, sem annars merkir hlíf og virðist ekki eiga hingað neitt erindi. Ekki er það í sjálfu sér illa til fundið að gripa hér til rótarinnar í orðinu skjár, sem meðal annars hefur getið af sér sagnirnar að skfna og að skima, sem merkir að líta í kringum sig, horfa, skyggnast um. Þar í grennd er m.a. naf n- orðið skimi, sem orðabækur nútímamáls vilja ekki við kannast í þeirri mynd, en í fornu máli merkir ljómi eða mild birta. Ef til vill mætti þetta orð leysa skerminn af hólmi; merkingar vegna gæti það jafnvel legið beint við. Kannski mætti einu gilda, hvort forsetningin með því væri f eða á. Ur þessu gætu málfræðingar eflaust skorið. Yrði þá sagt á skimanum og á skimann (en ekki á skjáinn nema i hálfkæringi!) Vart er að efa, að urmull af nothæfum orðum liggur á lausu, ef að er hugað. Óvíst er samt, hvort hér verður aftur snúið, úr því sem komið er, þótt auðvelt væri. En þá vildi ég mega benda á þetta skjá-slys sem víti til varnaðar, þegar um er að ræða viðgang fslenzkrar tungu.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.