Morgunblaðið - 04.03.1976, Blaðsíða 14

Morgunblaðið - 04.03.1976, Blaðsíða 14
14 MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR4. MARZ 1976 Bragi Ásgeirsson: Asgrímur Jónsson Aldarminning „I hárbeittri skynjun þeirrar tcg- undar, sem stundum lýstur meðvitund mannsins í svefnrofunum, verður mér í fyrstasinn á ævinni Ijóst, hver háski og hrika- dyrð er samfara lífinu á þessari jörd." A þennan hátt hefur Asgrimur Jóns- son lýst bernskusýn, er sifelldlega vakti fynr honum í endurminningunni, „er hann stóð úti í hlaðvarpa, tveggja ára snáði, ciiiii sins liðs og umvafinn hátíð- legri dul' Ijósaskiptanna. En skyndilega verður honum litið í norðaustur, og sér þá allt i einu, hvar eldglæringum bregð- ur á loft, rauðum feiknstöfum.sem rista dimmt himinhvolfið, og jaf nsenmma finnur hann jörðina bil'ast undir fótum sér. Hann gerir sér þess vitanlega enga grein, hvort hann er lengur eða skemur vitni að þessu torkennilega fyrirbæri, en hugur hans er á samri stund gagntekin lol ningarf ulluni ugg" . . . Hér voru á ferð umbrot og sprenging- ar þær, sem urðu í Krakatindi norðaust- ur af Heklu að áliðnum degi hinn 27. febrúar 1878, en þeim fylgdu eldsum- brot og jarðhræringar. Geymdist þessi ógnþrungna bernskulifun Asgrími í ljósu minni, en án þess þó að hann hug- leiddi að leita því skýringar fyrr en ára- tugum seinna. Enginn íslenzkur málari hefur lýst sinni fyrstu bernskuminningu á jafn myndauðugan hátt. Er mjög til efs að nokkurstaðar í veröldinni sé fyrsta lifun myndlistarmanns tengd jafn hrikalegri skynjan. Er hér næsta táknrænt, hve hin stórbrotna sýn grópast fast í vitund hins unga sveins, sem beið það hlutverk að búa þjóð sinni nýja tíma á sviði mynd- rænna skynjana, hefja myndræn atriði á ný til vegs. I dag mætti þess veglega minnast, að hundrað ár eru liðin frá fæðingu Ás- gríms Jónssonar, eins fremsta brautryðj- anda að nýsköpun íslenzkrar myndlistar á þessari öld. Asgrímur er elztur „hinna þriggja stóru", er ruddu braut nýju landnámi íslenzkrar myndlistar og Mynd af Ásgrími tekin f Weimar f Þýzkalandi. tengdi hana aftur meginstraumum evrópskar listhefðar. Asgrímur Jónsson var fæddur að Rúts- staðahjáleigu í Elóa, Gaulverjabæjar- Þessi mynd er stækkuð eftir Iftilli Jónssonar að ljósmynd sem fannst f húsi Ásgríms honum látnum. hreppi í Árnessýslu hinn 4. marz 1876. Voru foreldrar hans Jón Guðnason bóndi, ættaður úr Þingeyjarsýslu, og kona hans, Guðlaug Gísladóttir, ættuð úr Hrunamannahreppi og komin af hinni þekktu Bolholtsætt. Víð yfirsýn og miklar sjóndeildir blöstu við Asgrími til allra átta frá hlað- varpaæskustöðvar hans. „Upp frá haf- inu í vestri rís Hellisheiði með hamra- belti og gnípur og þó fyrst lllíðartáin, sem gengur niður að Selvogi, en síðan er Heiðin há og Kvennagönguhólar, og all- miklu austar Hengill ogGeitafell. Þar tekur Ingólfsf jall við, en til noröurs á milli þess og Búrfells í Grímsnesi, ber Botnssúlur við himin og enn austar sér yfir Kálfstinda, f jöllin upp af Laugardal og Biskupstungum, Högnhöfða, Hlöðu- I'i'll og Þórisfell. Er þá komið að Heklu sjálfri, drottningu islrn, ki a f.ialla, en fyrir sunnan hana taka enn við fjöll og joklar í óslitinni röð, Tindaf jallajökull og Seljalandsmúli, en suður í hafi spyrna Vestmannaeyjar við fæti. Og þessi víði og mikli f jallaf aðmur tekur sífelldlega ásignýjar myndir í þrotlaus- um leik ljóss og skugga, allt frá morgni til kvölds og frá árstíð til árstíðar." Asgrímur telst ekki fyrsti íslenzki myndlistarmaðurinn en um margt telst hann forgöngumaður á sviði málaralist- ar og ekki þarf langt að leita að tiltækum heimildum til að sannfærast um, að af „hinum þremur stóru" frumkvöðlum framsækinnar islenzkrar nútimalistar á enginn fremur skilið að teljast braut- ryðjandi en Ásgrímur. Hann er ekki einungis elztur þeirra, heldur fór hann fyrstur utan til listnáms haustið 1897, og efndi einnig fyrsturtil sýningar á eigin verkum haustið 1903.Var sú sýning í svonefndu Melsteds-húsi við Lækjar- torg, þar sem Utvegsbanki Islands stend ur nú. Þá varð Ásgrimur fyrstur þeirra þremenninga til að hrífast af list Van Gogh og impressjónistanna og flytja slík áhrif heim ti) tslands. Ver. er að geta, að ungur að árum réðst hann til starf a vestur í Bíldudal til staðarhöfðingjans þar, „Bíldudals- kóngsins", og var það gæfa hans að njóta þar kynna og uppörvunar hinna stórmerku hjóna og menningarunn- enda, Asthildar Guðmundsdóttur og Péturs J. Thorsteinssonar. Það var ekki síóur gæf a sonar þeirra Guðmundar (Muggs), að hitta fyrir slika presónu sem Ásgrímur var. 1 hlut As- gríms féll að veita hinum ungalist- hneigða sveini fyrstu tilsögn í teikningu, og býr lengi að fyrstu gerð, en Asgrímur var á þeim árum farinn að sýsla með ritblý, þvottabláma og krit. Ur þeim efniviði mun hann hafa unnið sína fyrstu mynd af Heklu, en um litakaup fara minni sögur á þeim árum. Þá var einnig ein af fyrstu tilraunum Asgríms á listabrautinní að móta úti i náttúrunni og eftir fyrirmyndinni sjálfri líkan úr leir, mosa, spýtum ogýmsu fleira handbæru, af Hróarsholtsklettum ásamt bænum og kirkjunni undir klett- unum. „Þessir fögru og unaðslegu klett- ar, sem blöstu við augum minum hvern morgun, þegar ég kom á fætur, létu mig aldrei i friði. 1 huga mínum fengu þeir yfir sig ilulai I ullan ævintýraljóma, sem greindi þá frá öðru landslagi, sem ég þekkti. En ég kannaðist því betur við þetta hugðnæma umhverfi úr þjóðsög- iiiiuni, sem ég hafði lesið eða heyrt á vökunni og flestar f jölluðu um útilegu- menn og álfaslóðir." Þau tvö ár, sem Asgrímur dvaldi á Bíldudal, ýttu undir og mörkuóu til úr- slita þá ákvörðun hans að leggja út á listabrautina, og enginn var sá staður á Islandi í þann tíma, sem betur var fall- inn til að efla með honum viljann til að brjóta brýr að baki og halda utan til listnáms. Asgrímur vann fyrst í stað aðallega við uppskipun ýmiss varnings, m.a. á salti og kolum, þetta var óhrjáleg vinna og sannkallaður þrældómur, svo sem henni var þá háttað. En eftir að það spurðist, að hann fengist við að teikna og mála fékk hann fljótlega annan og virðu- legri starfa, sem var að mála hús, skip og sitthvaó fleira, jafnvel leiktjöld og var það einkum Pétur J. Thorsteinsson sem að því stóð. Þá keyptu börn þeirra hjóna, Ásthildaf og Péturs iðulega af honum myndir fyrir eina eða fleiri krónur, og eitt sinn keypti Asthildur af honum mál- verk fyrir tiu krónur, sem var ævintýra- legur viðburður í lífi Asgríms, og síðar á ævinni er honum nær að halda, að hann hafi ekki í annan tímagert eftirminni- legri málverkasölu. Fleiri keyptu af As- grími myndir, og er hann löngu seinna sá eina slíka hjá góðkunningja sinum í Bíldudal, furðaði hann sig á, hve teikn- ingin var nákvæm og vel útfærð. Þótt foreldrar Ásgríms væru í sveit f jöldans, kjörin kröpp og hann frumburður í hópi sjö systkina, gafst honum furðumikið tóm til að sinna hugðarefni sínu að gerð myndverka, —tilgangslítilli iðju að flestra dómi. Efnin voru knöpp og lífs- baráttan hörð, og faðirinn einafyrir- vinna heimilisins. Hann var þó ekki átal- inn fyrir föndrið, en hvorki æskilegt hrós né uppörvun hlaut hann á þessum árum. Þó mun þetta „kynlega dundur" hans trúlega haf a notið meiri samúðar en hann gerði sér grein fyrir. Þetta voru ekki tímar óþarfa orðræðna né yfir- borðskennda, og þá þótti meiri reisn og manndómur að bera ekki hug sinn allan á torg og slíkt meira í bland við svalan lífsfrerann. Ásgh'mur minntist þess þó að eitt sinn lét faðir hans þau orð falla við hann án sýnilegs tilefnis að hann ætti að verða málari. Þótti honum ein- kennilegt, að faðir hans skyldi taka þannig til orða og varð aldrei fyllilega ljóst, hvað fyrir honum vakti. En var hér um vissa viðurkenningu eða forspá að ræða? Tilfinningar koma fram með ólík- um hætti, þögn og afskiptaleysi lýsa á stundum meiri skilningi eða ádeilu en lofsyrði eóa ámæli. Asgrímur var for- eldrum sínum einlæglega þakklátur fyr- ir réttlátssemi í hans garð, hvað þau voru í raun tillitssöm gagnvart sýsli hans, og hann sagði síðar „að sér hafi

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.