Morgunblaðið - 09.12.1980, Side 15

MORGUNBLAÐIÐ, ÞRIÐJUDAGUR 9. DESEMBER 1980 1 5
er viðkvæmt og erfitt mál. í þessu
sambandi er rétt að gera sér grein
fyrir því, að fjöldi kjósenda i öllu
landinu var i kosningunum haust-
ið 1959, 95.637, en í siðustu kosn-
ingum, fyrir tæpu ári, er kjós-
endatalan komin í 142.073. Á
þessu tímabili hefur kjósendum
fjölgað um 49%. Mest hefur fjölg-
unin orðið í Reykjaneskjördæmi
143%, en þar næst í Reykjavík,
41% og í Norðurlandi eystra 40%,
en meðaltalsfjölgun utan Reykja-
vikur og Reykjaneskjördæmis er
29%.
Miklar umræður hafa orðið
um þetta mál í þingflokki Sjálf-
stæðisflokksins og þar hefur verið
bent á allmargar leiðir. Flestir eru
því hlynntir, að þingmönnum
fjölgi ekki og telja það vera
sparnað og einn þáttinn í því, að
Sjálfstæðisflokkurinn vill ekki
auka stjórnkerfið og þá er það
ekki eingöngu um fjölgun þing-
manna að ræða, heldur einnig að
vinna að þeirri stefnu, sem flokk-
urinn hefur löngum markað, að
þenja ekki báknið út, heldur að
draga úr umsýslu ríkis og þó
sérstaklega í stjórnkerfinu. En
þegar á að fara að ræða um að
leiðrétta það sem breyst hefur á
rúmum tveimur áratugum, þá
kemur það víða fram, að þeir sem
búa í þéttbýlinu, vilja fá verulega
aukningu á þingmönnum þessara
kjördæma, en hinir vilja halda
helst í óbreytta tölu þingmanna og
kemur fljótt í ljós, að til þess að
ná þessum meginmarkmiðum
saman og taka tillit til þeirra
breytinga, sem orðið hafa, frá því
að kjördæmaskipan og kosninga-
lög voru sett 1959, að þá verði
endirinn sá að fjölga þingmönn-
um.
Það hafa verið ræddar margar
leiðir í þessu sambandi og tekið
fyrir bæði álit, sem fram hefur
komið frá þó nokkrum einstakl-
ingum í blöðum og tímaritum og í
ræðum og erindum. Það sem
sérstaklega hefur verið rætt í
okkar þingflokki er í fyrsta lagi að
gera breytingu á núverandi tölu
þingmanna í kjördæmum á þann
veg að fækka kjördæmakjörnum
þingmönnum verulega. Ein uppá-
stunga hefur verið sú, að Reyk-
víkingar fengju 9 þingmenn,
Reykjanes héldi sínum fjölda, 5,
Suðurland og Norðurland eystra 4
hvert, og önnur kjördæmi 3 hvert
fyrir sig. Samtals yrðu með þess-
um hætti kjörnir 34 þingmenn, en
26 yrðu kjörnir hlutfallskosningu í
landskjöri. Þar með væri vegi
atkvæða hvað snerti þann hluta
þingsins.
Önnur uppástunga hefur komið
fram að kjósa 43 þingmenn í
kjördæmunum, þannig að Reykja-
vík væri með 11, Reykjanes með 6,
Norðurland eystra og Suðurland 5
hvort og önnur kjördæmi með 4
eða samtals 43 kjördæmakosna og
17 þingmenn yrðu kjörnir í lands-
kjöri.
Þá hefur einnig komið fram sú
tillaga og verið rædd nokkuð
ítarlega, að þingmönnum Reykja-
víkur verði fjölgað um 3 frá því
sem nú er og þingmönnum Reyk-
nesinga verði fjölgað einnig um 3,
en þingmannatala annarra kjör-
dæma verði óbreytt. Samkvæmt
þessu myndu kjördæmakosnir
þingmenn verða 55. Og til viðbótar
kæmi þá, að úthlutað yrði 5
uppbótarþingsætum þannig að
þingmannatalan verði að lág-
marki 60, en náist hins vegar ekki
jöfnuður á milli þingflokka með
úthlutun þessara 5 uppbótarþing-
sæta, þá skal úthluta allt að 6
uppbótarþingsætum til viðbótar,
þannig að þingmannatalan gæti
oriðið 66. Einnig hefur jafnhliða
verið talað um, að reglunum um
úthlutun uppbótarþingsæta skuli
breytt, þannig að sá hluti uppbót-
arþingmanna, sem valinnn er eftir
atkvæðamagni eða tölu, hann
verði aukinn frá núverandi fyrir-
komulagi og jafnframt hefur verið
á það bent, að takmörkun á fjölda
uppbótarmanna úr hverju kjör-
dæmi verði afnumin.
Samkomulag
sjálfstæðismanna
Á þessu stigi málsins er ekki
hægt að segja, hvað verður ofan á
í þessu, hvort sem það verða
þessar hugmyndir, sem ég hef hér
iítillega reifað eða einhverjar aðr-
ar. Árni Gr. Finssson hefur meðal
annarra ritað grein um hugmynd-
ir sínar á kjördæmamálinu og
kynnt þær nýlega á tveimur fund-
um á vegum Sjálfstæðisfélaganna,
öðrum á Akranesi en hinum á
Seltjarnarnesi. En höfuðatriði
þessa máls er það, að Sjálfstæð-
ismenn reyni að ná samkomulagi,
og líti á að nauðsyn sé breytinga
og þeim tekið af skilningi og
sanngirni. Þeir sem teija sig eiga
að fá stóraukinn rétt með stórri
fjölgun þingmanna verða einnig
að skilja þá aðila sem erfitt eiga
með að ganga inn á fækkun í þeim
kjördæmum, sem þeir búa í, enda
eru þessi mál afar viðkvæm hjá
fólki í landinu, en ég legg áherslu
á það að sjálfstæðisfólk sýni þann
þroska, að geta náð saman í þessu
máli og að þessi flokkur hafi
forustu til lausnar sanngjörnum
breytingum í stjórnarskrármálinu
og ræði það síðan við aðra flokka
og hafi jafnframt sveigjanleika til
þess að mæta óskum og kröfum
annarra flokka til þess að ná
heildarsamkomulagi í málinu.
Ég vil einnig benda á það, og
það hefur einnig mikið fylgi í
þingflokki Sjálfstæðisflokksins,
að sú breyting verði gerð, að þegar
þingmenn verða ráðherrar, þá segi
þeir af sér þingmennsku, og gegni
eingöngu ráðherrastarfi á meðan
það varir, en varamenn taki sæti
þeirra á Alþingi. Ég fyrir mitt
leyti er hlynntur þessari breyt-
ingu og tel hana tvímælalaust til
bóta. Þaðð er aðeins einn galli að
mínum dómi á henni, en hann er
sá, að það verða vafalaust aukin
útgjöld fyrir það opinbera, en
kostina tel ég vera miklu meiri og
vega þyngra á vogarskálinni.
Miklar umræður hafa orðið í
okkar þingflokki um prófkjörs-
reglur Sjálfstæðisflokksins og eru
viðhorf manna til þeirra harla
ólík. Það hefur komið fram sú
hugmynd, hvort ekki sé rétt að
lögbinda forkosningar og skylda
stjórnmálaflokkana til að viðhafa
forkosningar um val frambjóð-
enda til þings, og að slíkar kosn-
ingar fari fram á sama degi, sama
stað og á sama kjörseðli. Þannig
er tryggt með því að enginn geti
tekið þátt í prófkjöri, nema eins
flokks, þó að trygging sé ekki fyrir
því að sá hinn sami kjósi þann
flokk, þegar að kosningum kemur.
En þessi mál, eins og öll önnur,
verða rædd enn betur. Sömuleiðis
hefur nokkuð verið rætt um breyt-
ingu á kosningalögunum sérstak-
lega með það í huga, hvort ekki er
rétt að stytta framboðsfrestinn og
þar með að stytta kosningabarátt-
una, gera utankjörstaðakosning-
una nokkuð einfaldari og léttari
en nú er. Ég ætla ekki að fara
itarlega út í þetta, ég tel frekari
vettvang að ræða þetta í þeim
starfshópi sem kemur til með að
fjalla nánar um stjórnarskrár-
málið í heild, og þar væri þá
frekar vettvangur til að útskýra
betur þessar hugmyndir. Og jafn-
vel fá nýjar hugmyndir.
Nýjar hugmyndir
Nú síðustu daga, hafa komið
fram nýjar hugmyndir í kjör-
dæma málinu, sem eru þess virði
að skoða þær í fullri alvöru.
Nýlega setti Jón Brynjólfsson,
verkfræðingur fram nýja hug-
mynd um kjördæmamálið, sem
hann nefnir Lýðræðiskjör og er
aðferð til að ná jöfnuði milli
flokka við kjör til þings og ein-
kennist af:
1. að ákvarða flokkunum þing-
mannafjölda samkvæmt lands-
listaröð.
2. að skipa þingsætum kjördæm-
anna í eina röð, þingsætaröð, eftir
íbúafjölda (á sama hátt og flokk-
unum er skipað í eina röð, kjör-
dæmisröð, eftir atkvæðafjölda).
3. að ákvarða eftir þingsætaröð-
inni kjör til þess flokks, sem
næstur er til sætis samkvæmt
kjördæmisröðinni og sem jafn-
framt á þingmann í sætið.
4. að ákvarða eftir landslistaröð-
inni kjör eftir atkvæðafjölda
frambjóðenda (hlutfallstölu) til
þeirra flokka, sem enn eiga eftir
menn.
Ég er ekki tilbúinn að úttala
mig um þessa hugmynd nema að
hafa tíma að hugsa hana nánar og
útfæra í nánari atriðum. En á
þessu stigi málsins tel ég hana
nýstárlega og fyrir margra hluta
sakir athyglisverða og þess virði
að hún fái vandlega skoðun og vel
hugsaða gagnrýni.
Stjórnarskrárnefnd hefur nokk-
uð fjallað um leiðir til þess að
auka möguleika kjósenda til þess
að hafa áhrif á hvaða frambjóð-
andi á lista við alþingiskosningar
nær kjöri.
Nokkrir möguleikar í því efni
hafa verið ræddir sem hér verða
gerðir að umtalsefni. Það er sjá-
anlegt að prófkjör skipta hér
miklu máli enda tíðkast þau i
vaxandi mæli. Stjórnarskrár-
nefndin ræddi hvort æskilegt væri
að setja sérstaka löggjöf um
framkvæmd prófkjörs fyrir al-
þingis- og sveitarstjórnarkosn-
ingar. Bent var á að vafasamt
gæti verið að skylda flokka til þess
að halda prófkjör, en hins vegar
æskilegt að setja samræmdar
reglur til þess að hindra misbeit-
ingu, svo sem að prófkjör skyldi
fara fram sama daginn og þá
væntanlega eftir gildandi kjör-
skrám. Vilji menn innleiða aukið
persónukjör við kosningar hér á
landi koma þessar leiðir helst til
greina:
1. Núgildandi reglur með nokkrum
breytingum.
I lögum um kosningar til Al-
þingis eru skráðar reglur um,
hvernig reikna skuli frambjóðend-
um atkvæðistölur og jafnframt
hvaða tillit skuli tekið til breyt-
inga, sem kjósandi hefur gert á
röð frambjóðenda eða útstrikana,
en hvort tveggja er heimilt sam-
kvæmt gildandi lögum. Sam-
kvæmt þeim er aðeins tekið að
einum þriðja tillit til slíkra breyt-
inga. Því er augljóst, að mjög
torsótt er fyrir kjósendur að koma
fram breytingum á röð frambjóð-
enda, þ.e. hafa pesónulega áhrif
með atkvæði sínu á það hvaða
frambjóðandi nær kjöri, þar sem
allir framboðslistar eru raðaðir.
Samkvæmt þeim kosningalög-
um sem giltu fyrir 1959 var tekið
fullt tillit til allra breytinga og
útstrikana kjósandans. Á þeim
tíma var mun auðveldara fyrir
kjósandann að hafa persónuleg
áhrif á úrslit kosninganna.
I alþingiskosningalögunum er
kjósendum heimilað að breyta röð
frambjóðenda á þeim lista, sem
krossað er við, og strika yfir nöfn
frambjóðenda sem þeir vilja
hafna. Til þess að finna hverjir
frambjóðendur hafa náð kosningu
á hverjum lista í kjördæmi, skal
reikna frambjóðendum atkvæða-
tölu að tveim þriðju hlutum eins
og engin breyting hafi verið gerð á
listanum, en að einum þriðja hluta
eftir listunum að teknu til breyt-
inga. Fyrsta sæti á lista hlýtur
átkvæðatölu lista, en hvert sæti
sem á eftir fer, það brot af þessari
atkvæðatölu, að í teljara sé tala
þeirra þingmanna og varaþing-
manna, sem kjósa á, að frádreg-
inni tölu þeirra sæta sem á undan
eru á listanum, og í nefnara tala
þeirra þingmanna og varaþing-
manna, sem kjósa á. Síðan núver-
andi reglur um útreikning at-
kvæðatölu frambjóðenda á listum
tóku gildi haustið 1959, hafa
breytingar á framboðslistum ekki
haft áhrif á röð frambjóðenda.
Áður giltu breytingar á listum að
fullu, en ekki einum þriðja eins og
nú er.
Síðast höfðu breytingar á list-
um áhrif á úrslit kosninga 1946, en
það var hér í Reykjavík.
Að mínum dómi er eðlilegast að
skylda alla flokka eða samtök, sem
bjóða fram til kosninga að hlýta
lögum sem sett kunna að verða til
þess að forkosning fari fram með
líkum hætti og tíðkast við almenn-
ar kosningar. Þar ætti að banna
áróður, auglýsingar og allt það
sem frambjóðendur geta keypt
með peningum sér til framdráttar
við slíkar forkosningar. Það má
aldrei verða að menn geti með
fjármunum komið sér inn á fram-
boðslista og síðar með þeim hætti
inn á Alþingi íslendinga.
I átta og hálft ár hefur verið
unnið að tillögugerð um breytingu
á stjórnarskrá Lýðveldisins Is-
lands. Nú loks er mál þetta að
þokast í rétta átt. Þá ríður á, að
þeir sem telja sig órétti beitta
kunni fótum sínum forráð og þeir
sem nú hafa meiri áhrif á kjör til
Alþingis en íbúafjöldi segir til um,
en telja sig á ýmsum öðrum
sviðum verr setta viðurkenni eðli-
lega breytingu með tilliti til þeirr-
ar röskunar á búsetu, er orðið
hefur frá breytingu stjórnarskrár-
laganna frá 1959.
Sjálfstæðisflokkurinn er víð-
sýnn umbótaflokkur. Sjálfstæðis-
fólk vill alltaf leiðrétta það sem
farið hefur aflaga og vill taka tillit
til allra byggðalaga þessa lands,
þessvegna styður Sjálfstæðisfólk
sanngjarnar breytingar á stjórn-
arskipunarlögum, kosningarétti
og kjördæmaskipan hvar sem það
er búsett og væntir þess að forysta
flokksins, þingflokkur og mið-
stjórn hafi forystu málsins í
sínum höndum í viðræðum og
samningum við aðra stjórnmála-
flokka í landinu og leggja á það
höfuðáherslu að afgreiðsla þessa
máls verði til lykta leidd á næsta
ári.
Minuisverð tiðindi 1501-1550
Ný „ÖlcT komin út:
Öldin
sextánda
Út er komið hjá Iðunni nýtt
bindi hinna svonefndu „aldabóka".
Er það Öldin sextánda, fyrri
hluti, minnisverð tíðindi 1501—
1550. Jón Helgason tók saman.
Þetta er tíunda bókin í þessum
flokki, en áður eru út komnar:
Öldin sautjánda, Öldin átjánda
I—II, Öldin sem leið I—II og Öldin
okkar I—IV, og er í þessum bókum
rakin saga lands og þjóðar í
fréttaformi frá 1601 — 1970.
Öldin sextánda, fyrri hluti,
rekur ýmsa sögulega viðburði á
siðskiptatímunum, deilur kirkju
og leikmanna, langvinnar erjur út
af jarðeignum, og svo hin miklu
átök er hinn nýi siður ruddi sér til
rúms. Lýkur frásögnum þessa
bindis þegar mótspyrna lands-
manna gegn lútherskunni og kon-
ungsvaldinu sem við hana studdist
er endanlega brotin á bak aftur
með aftöku Jóns biskups Arasonar
og sona hans, 7. nóvember 1550.
Öldin sextánda er líkt og önnur
bindi þessa bókaflokks prýdd
myndum af ýmsu tagi, eftir því
sem föng voru til og getur hér að
líta margar myndir úr gömlum
ritum sem fáséð eru. Bókin er 184
blaðsíður að stærð. Oddi prentaði.
300 DRYKKIR
Kokkleilar. langir drykkir, toddý.bollur
óáfengir...
Fjöldi íslenskra verðlaunadrykkja
„300 drykkir“
Setberg hefur sent frá sér hand-
bókina 300 drykkir. „Þar er að finna
kokteila, langa drykki, toddý, bollur
og óáfenga drykki ásamt fjölda ís-
lenskra verðlaunadrykkja. Sem sagt
drykkir við öll tækifæri," segir í
tilkynningu frá útgefanda. „Þessi bók
er tilvalin hjálparhella fyrir heima-
barþjóninn. Állar tegundir drykkja er
hægt að laga með lítilli fyrirhöfn:
stutta oe langa, sterka og óáfenga,
kalda og heita, sigilda og draumóra-
fulla.“
Auk uppskriftanna 300 eru í bók-
inni litmyndir og teikningar. Símon
Sigurjónsson barþjónn í Nausti ann-
aðist útgáfu bókarinnar.