Morgunblaðið - 14.11.1982, Blaðsíða 16

16
MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 14. NÓVEMBER 1982
eða heift til að vinna þeim mein er
þeir hötuðu í lífinu.
Uppvakningar eða sendingar
nefndust þeir draugar sem fjöl-
kynngismenn höfðu vakið aftur til
lífs og neytt í þjónustu sína. Þegar
í heiðni er getið um uppvakninga
og í aidanna rás hafa verið uppi
ýmsar kenningar um bestu aðferð-
ina til að vekja upp draug. Ein er
sú, að taka skuli dauðs manns bein
og magna það með göldrum svo að
það fái mannsmynd og senda síð-
an þeim er maður vill mein gjöra.
Þetta skal gert á nóttu milli föstu-
dags og laugardags og skal það
vera 18. og 19. eða 28. og 29. ein-
hvers mánaðar. I einni útgáfunni
segir að særingarmaðurinn skuli
kvöldinu áður snúa „Faðir vor“
öfugt og rita það á blað með keldu-
svínsfjöður úr blóði sínu er hann
vekur sér á vinstri handlegg. Yms-
ar fleiri útgáfur mætti nefna en
aðferðirnar voru reyndar misjafn-
ar eftir því hver tilgangur sær-
ingarmannanna var.
Mórar og Skottur
Samkvæmt hugmyndum manna
voru fylgjur annaðhvort aftur-
göngur eða uppvakningar, sem þó
höfðu á sér sérstakan blæ svo rétt
þótti að flokka þær sérstaklega.
Fylgjurnar mátti svo flokka í ein-
staklingsfylgjur eða ættardrauga
auk þess sem fylgjurnar voru
flokkaðar eftir kynferði í Skottur
og Móra. Reyndar voru einnig
dæmi um að fylgjurnar væru í
dýralíki og þóttu þær þá jafnan
illar. Það er athyglisvert við fylgj-
ur, að þeirra varð ævinlega vart á
undan þeim sem þær fylgdu, en ef
fylgjan fór á eftir manneskju
mátti ganga að því vísu að sú væri
feig. Til eru einnig sögur af draug-
um sem bæði hafa fylgt ættum og
einstökum mönnum og jafnvel
bæjum eða byggðarlögum. Fylgj-
urnar voru ýmist kvenkyns eða
karlkyns og af sögum má ráða, að
meira hefur kveðið að kvendraug-
um en karldraugum. Eins og
draugar þessir voru ólíkir að eðli
eins höfðu þeir ólíkan búning.
Karldraugarnir voru oftast í mó-
rauðri peysu eða mussu, með
barðastóran hatt, kolllágan á
höfði eða lambhúshettu og
„hengdu smala" eins og kallað var,
þ.e. stungu öllum hausnum út um
hettuopið og létu hettukollinn
skúta aftur á bakið. Kvendraug-
arnir voru með mórauð skaut á
höfði, gamla kvenhöfuðbúnaðinn
íslenska, en það bar á milli að
kvendraugarnir létu faldkrók sinn
n, beygjast aftur eða þær létu
skautið lafa niður á milli herð-
anna þar sem konur höfðu faldinn
frambeygðan. Draga kvendraug-
arnir nafn af höfuðbúnaði sínum
og eru kallaðar Skottur af því að
skautið lafir aftur á bakið eins og
skott, en karldraugarnir heita
margir Mórar af mórauðu peys-
unni eða úlpunni sem þeir eiga að
vera í.
Svo var Solveig handfljót, aó hún var búin aó skera sig á háls í tóftinni er hann kom aó.
í íslenskum munnmælum hafa
draugar hlotið misjafna frægð
eins og gengur. Af draugum sögu-
aldar er Glámur, sá er glímdi við
Gretti Ásbjarnarson, sennilega
þekktastur og af nafntoguðum
seinni aldar draugum má nefna
Miklabæjar-Solveigu og djáknann
á Myrká. Sögur af þessum draug-
um bera allar með sér nokkuð
þjóðsagnakenndan blæ sem og
flestar draugasögur úr þjóðsagna-
safni Jóns Árnasonar. Fyrir okkur
sem nú lifum eru því draugasögur
Skottur drógu nafn af höfuóbúnaði sínum, en þær létu faldkrókinn
beygjast aftur eins og skott.
En í því
vaknar
hann og
liggur þá á gólf-
inu ofan á ein-
hverju hrúgaldi,
þreifar fyrir sér
og þykist finna
að það sé lík.
úr samtímanum öllu áhugaverð-
ari, þótt þeim fari nú ört fækk-
andi, sem hafa samtíma-drauga-
sögur á hraðbergi. Við skulum þó
líta fyrst á eina sögu sem á að
hafa gerst á fyrri hluta þessarar
aldar, sennilega 1918 og er hún
birt í ritsafni Pálma Hannessonar
eftir sögn Brynjólfs Bjarnasonar,
fyrrverandi ráðherra.
Hverf er haustgríma
Einhverju sinni síðla hausts bar
svo til, að sjómaður nokkur kom
með skipi til Reykjavíkur og ætl-
aði hann að dveljast þar um sinn.
Eigi er þess getið hvað hann hét.
Skipið, sem hann kom með, varð
seint fyrir, svo að langt var liðið á
kvöld, er það lagðist við hafnar-
bakkann. Steig maðurinn nú á
land með föggur sínar, sem hann
hafði í poka, eins og sjómönnum
er títt. Ókunnugur var hann í
Dreymir
hann þá,
að stúlk-
an, förunautur
hans, kemur þar
til hans og er ær-
ið gustmikil.
Skiptir það eng-
um togum, að
hún ræðst á hann
þegar, og takast
með þeim harðar
sviptingar.
„Þar tók
andskotinn
við henniu
Af íslenskum draugum fyrr og nú
Draugatrú hefur löng-
um átt marga trygga
játendur á Islandi og
má enn finna menjar
hennar eftir, þótt
raflýsing nútímans hafi að mestu
hrakið hjátrúna úr sálarfylgsnum
manna. En við, sem erum svo
heppin að lifa á þessum „upp-
lýstu" tímum, ættum að reyna að
setja okkur í spor fólksins í land-
inu hér áður fyrr, þegar myrkrið
og fáfræðin setti mark sitt á dag-
legt líf landsmanna. Sjálfsagt
hafa draugar og forynjur hvergi í
heiminum átt sér betri griðastað
en hér á landi, enda var myrkrið
hvergi svartara og umkomuleysi
fólks hvergi átakanlegra. Drauga-
gangur hefur birst í ýmsum
myndum hér á landi og ósjaldan
hefur hann reynst vera hrekkja-
brögð lifandi manna og reyndar
höfum við dæmi um slíkt úr sam-
tímanum. I annan stað má benda
á atvik sem erfiðlega hefur gengið
að skýra og svo undarleg þykja, að
ósjálfrátt setur að mönnum hroll
og hræðslu, eins og oftast þegar
staðið er frammi fyri hinu
óþekkta.
I munnmælum og þjóðsögum
flestra þjóða er getið um dauða
menn, sem trúað hefur verið að
væru á reiki eftir að þeir eru dauð-
ir eða grafnir. Fáar þjóðir eiga þó
slíkan fjársjóð sagna af slíkum
fyrirbænum sem við íslendingar.
Þar eru þjóðsögur Jóns Árnasonar
einna drýgstar þótt nefna megi
fjölmargar aðrar skráðar heimild-
ir um drauga á íslandi. í þjóðsög-
um Jóns Árnasonar segir, að
munnmælasögur um drauga skipt-
ist eftir eðli sínu í tvo aðalflokka,
það eru sögur um afturgöngur
annars vegar og uppvakninga hins
vegar. Þó þyki ekki illa hlýða að
bæta við þriðja flokknum, sem eru
sögur um fylgjur enda hafi þær á
sér nokkuð sérstakan blæ. En áður
en við rifjum upp nokkrar af þess-
um sögum skulum við gera okkur
örlítið nánari grein fyrir þessum
þremur flokkum draugasagna.
Afturgöngur og
uppvakningar
Af afturgöngum er það að segja,
að eðlilegt þótti að þeir gengju
aftur, sem höfðu í lífinu svo miklu
heimsláni að fagna, að þeir gátu
ekki skilið sig fyllilega við það eft-
ir dauðann. Þó voru það miklu
fleiri sem munnmælin gerðu að
afturgöngum og má þar nefna út-
burði, þ.e. hráblaut börn, sem út
voru borin jafnharðan og þau
fæddust, menn sem dáið höfðu vo-
veiflega, þá sem illa þótti fara um
bein sín eftir dauðann, dauða
menn sem hermdu loforð á lifend-
ur, þá sem voru illmenni í lífinu,
maurapúka er elskuðu fé sitt
fremst af öllu og þá sem annað
hvort unnu þeim sem lífs voru eða
hötuðu þá. í íslenskum draugasög-
um kveður þó einna mest að þeim
sem gengu aftur af fúlmennskú