Morgunblaðið - 20.11.1982, Síða 30

30
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 20. NÓVEMBER 1982
Gagnkvæm
tillitssemí
er allra
hagur
Akstur
1
hálku
í rauninni ætti að vera
ástæðulaust að tala sérstaklega
um akstur í hálku, því enginn
grundvailarmunur er á sumar-
og vetrarakstri. þar gilda sömu
náttúrulögmál. Sá sem hefur til-
einkað sér rétt aksturslag al-
mennt er vel undirbúinn hvort
heldur er fyrir sumar- eða
vetrarakstur.
Nú hugsar þú ef til vill sem
svo: En það er nú nauðsynlegt að
viðhafa meiri gætni, þegar ekið
er í hálku, því skal svarað þann-
ig að ef ekið er með sömu gætni
á sumrin og viðhöfð er við akstur
í hálku þá er vel. Akið því alltaf
Ur
umferðinni
_ 19
Frá Umferðarráði
með „létta hönd og léttan fót“
árið um kring.
En lítum nánar á hvaða öfl
það eru sem verka á bíl í akstri:
1. Drifkraftur: Drifkrafturinn er
kraftur bílsins á ferð. Á mikl-
um hraða er drifkrafturinn
því mikill. Gegn honum er að-
eins eitt ráð. Minni hraði.
2. Miðflóttaafl: Hlutur, sem
hreyfist með ákveðnum hraða
í ákveðna átt, leitast við að
halda stefnu sinni. Þess vegna
leitar bíll út úr beygju, nema
framhjólin nái að vinna á móti
þeim krafti. M.ö.o. utanað-
komandi afl þarf að breyta
stefnunni og hraðanum.
3. Veggrip: Veggrip er núnings-
viðnám bílhjólanna og vegar-
ins og á að yfirvinna bæði
tregðulögmálið og drifkraft-
inn. Veggripið er mismunandi
mikið og fer eftir gerð vegar-
ins og öðrum aðstæðum. Gott
veggrip fæst í þurru malbiki,
lélegt i blautu malbiki, en hins
vegar slæmt á ísilögðum veg-
um. Hitastig hefur einnig
áhrif á veggrip, það er t.d.
betra í þurrum snjó en blaut-
um.
Hægt væri að fækka umferð-
aróhöppum sem verða vegna
hálku ef ökumenn tækju tillit til
þess hvernig veggrip er hverju
sinni, og notuðu bensíngjöf og
Þegar breyta þarf út af stefnu, svo sem í beygjum, verður að minnka
hraðann með tilliti til viðnámsins við veginn, því annars þrífur mið-
flóttaaflið bílinn út af veginum.
—iT
Hæftlegur hraði áður en ekið er i beygjuna, góðar keðjur eða annar
góður búnaður hjólbarða svo og hæfileg (ekki of mikil) stýring miðað
við aðstæður, er forsenda þess að vel fari á hálum veginum.
(Myndirnar eru úr bvklini>i KÍB Akstur í hálku.)
hemla með varúð. Eftir að snjóa
tekur má búast við hálkublett-
um, þar sem skaflar hafa legið
eða sólar hefur ekki notið. Mik-
ilvægt er að hægja ferðina tím-
anlega, áður en komið er að veg-
arköflum sem geta verið viðsjár-
verðir.
Sandur er oft borinn á vegi til
þess að bæta veggripið, en í mik-
illi umferð getur hann sópast
burtu og hættulegir hálkublettir
myndast. Önnur aðferð við að
bæta veggrip er að nota hjól-
barða með grófu mynstri (snjó-
hjólbarða). Þeir koma að bestum
notum þegar ekið er af stað,
vegna þess að mynstrin grípa vel
í snjó. Negldir snjóhjólbarðar
bæta líka veggrip við ákveðnar
aðstæður, t.d. við hemlun á
hraða undir 40 km/klst. En þeir
verða að vera undir öllum bílnum.
En hafið hugfast að nagladekk
auka öryggi, en notkun þeirra
má ekki leiða til hraðaaukn-
ingar.
Ef ekið er á hálum vegi skal
varast að láta bifreiðina verða
fyrir snöggum hraðabreytingum
t.d. með því að hemla snögglega
eða auka bensíngjöf snögglega.
Þetta gildir í rauninni líka í
akstri að sumarlagi.
Sjö atriði sem ber að
varast í vetrarakstri
1. Stigið ekki snögglega á bens-
íngjöfina, og sleppið henni
ekki snögglega.
2. Setjið bifreiðina ekki snögg-
lega í lægri gír (kúplið ekki
snögglega).
3. Akið ekki í beygjum á of mik-
illi ferð.
4. Takið ekki krappar beygjur.
5. Stigið ekkisnögglega á heml-
ana.
6. Akið ekki hugsunarlaust, eða
án fyrirhyggju.
7. Hemlið ekki of seint. Undir-
búið hemlun timanlega áður
en stöðva á bílinn.
Enginn lærir að aka bifreið
með bóklestri einum saman. í
hálku kemur í ljós hversu góður
og öruggur ökumaðurinn er. —
Ekki er bara nægjanlegt að
kunna að nota öll hestöfl vélar-
innar. Mikilvægara er að kunna
að stjórna þeim.
Nú spyrð þú ef til vill: Er þetta
allt og sumt sem Umferðarráð
hefur að segja mér um akstur í
hálku? Og svarið er: Já, að þessu
sinni. Þetta eru grundvallar-
/ atriði til íhugunar. En í næsta
þætti, að viku liðinni, ræðum við
nánar nokkur atriði um akstur í
hálku.
Að fyrirbyggja tannsjúkdóma
Tannsjúkdómar eru algengustu
hrörnunarsjúkdómar veraldar.
Tannátan (tannskemmdir) ein
hrjáir nærri hvern einasta Vestur-
landabúa einhvern tíma ævi, flesta
oft, suma stöðugt.
Það einkennilega við tannát-
una og tannsjúkdóma yfirleitt er
hve margs konar misskilnings
gætir í garð þeirra.
Fyrir það fyrsta virðist mörg-
um hætta til að gleyma því að
t.d. tannáta er sjúkdómur, meira
að segja skæður sjúkdómur, en
ekki óhjákvæmilegur fylgifiskur
mannlífsins.
í öðru lagi virðast margir
standa í þeirri trú að ráðgjöf um
tannvernd sé einungis eitthvað
sem sé ætlað börnum. Staðreynd-
in er þó sú að fullorðnir þurfa
ekki síður á henni að halda,
stundum meira.
I þriðja lagi virðist stór hluti
Islendinga alls ekki gera sér
grein fyrir að tannátan er síður
en svo eini tannsjúkdómurinn sem
þeir geta átt á hættu að fá með
aldrinum.
Tannholdsbólga (tannvegs-
bólga) er að flestu leyti alvarlegri
sjúkdómur en tannáta. Hún áger-
ist auk þess með aldrinum og
getur valdið því að viðkomandi
missir smám saman allar tenn-
ur.
Sem betur fer er hægt að
fyrirbyggja báða þessa sjúk-
dóma, en aðeins ef viðkomandi
veit hvernig hann á að fara að
því og lifir í samræmi við það.
Tannáta og neytandinn
Tannátan hrjáir fólk einkum á
fyrri hluta ævi. En afleiðin'garn-
ar bera menn ævilangt því í stað
tannar sem er horfin getur að-
eins komið gervitönn.
Um orsakir tannátu er nokk-
urn veginn vitað. Gerlar (sýklar) í
tönnum nota sykurinn til þess að
búa til seiga skán sem sest utan
á tennurnar. Þessi hvíta skán
kallast tannsýkla.
Tannsýklan er eins og höll
sumarlandsins fyrir gerlana.
Þar hafa þeir aðsetur. Þegar
sykurs er neytt streymir hann
um tannsýkluna og gerlarnir
breyta honum í sýru.
Sýran étur upp glerunginn.
Lengra og lengra grefur hún sig
inn í hann, borar í hann holur,
uns hún hefur brotist í gegn. Þá
tekur tannbeinið við og það veit-
ir minna viðnám.
Tannbeinið leysist upp á mun
skemmri tíma en glerungurinn.
Áður en nokkur fær rönd við
reist er komin hola inn í kviku,
sýklar komast að o.s.frv. Afleið-
ingarnar þekkja allir.
Tannholdsbólga
og neytandinn
Tannholdsbólga og tannáta
haldast oftast í hendur. En
tannholdsbólga er yfirleitt ekki
vandamál fyrr en komið er fram á
miðja ævi, enda þótt upptökin sé
að finna miklu fyrr.
Tannholdsbólga stafar af því
að gerlar í skáninni (tannsýkl-
unni) framleiða eiturefni sem
finna sér leið út í holdið um-
hverfis og koma af stað bólgu
sem smám saman breiðist út.
Þegar tannholdsbólga er komin
á visst stig þarf lítið til að hún
verði ólæknandi og einstaklingur-
inn getur byrjað að missa tennur,
getur jafnvel misst þær allar.
Það er því afar brýnt að full-
orðið fólk sé á verði gagnvart
þessum skæða sjúkdómi og geri
ráðstafanir til að koma í veg
fyrir hann áður en hann verður
að óleysanlegu vandamáli.
Káðleggingar
til almennings
1. Grundvöllur tannverndar er
rétt mataræði frá upphafi. Kennið
börnum ykkar að borða lítinn
sykur og nota hann á réttan
hátt. Gætið þess einnig að þau
fái fæði með öllum bætiefnum
(kalki o.fl.).
2. Gætið þess sjálf að draga úr
FÆDA
OG
HEILBRIGÐI
eftir dr. Jón Óttar
Ragnarsson dósent
sykurneyslu. Sykurs ætti ein-
ungis að neyta með aðalmáltíð-
um, pn ekki milli mála. Þetta er
grundvallaratriði við tannvernd: að
nota sykurinn á réttan hátt.
3. Lærið að hirða tennurnar á
réttan hátt. Notið mjúkan tann-
bursta sem ekki særir tannholdið.
Burstið tennurnar vel og lengi til
að ná hvítu skáninni alveg burt
einu sinni á dag.
4. Tannþráð og tannstöngla ættu
allir að nota ævilangt, en ekki
síst þeir eldri, sem eru með
meira viðgerðar tennur. Þessi
hjálpartæki hreinsa (skafa) þá
fleti og skot sem burstinn nær
ekki til.
5. Látið gera við skemmdar
tennur jafnóðum. Með nýjum
borum og deyfingu er sársauki
hverfandi. Ef blæðir úr gómum
við burstun er bólga í tannholdinu
og nauðsynlegt að leita tannlækn-
is.
Fáein orð um flúor
Það er ógerningur að ræða um
tannvernd nema minnast á flúor
(flúorið væri réttara). Því miður
hafa flúortöflur gert takmarkað
gagn víða um lönd þótt ekki sé
vitað um árangur hér á landi.
Reynsla annarra þjóða sýnir
glöggt að þegar flúor er bætt í
drykkjarvatn minnka tann-
skemmdir að jafnaði um 50—70%.
Er ástæða til að ætla að svo yrði
einnig hér á landi.
Þessi mikli árangur af flúorbæt-
ingu drykkjarvatns kemur að
sjálfsögðu einungis fram ef flúor-
neyslan hefur verið lítil fyrir, þ.e.
ef magnið er minna en svo að það
dugi til tannverndar.
En um leið þarf að hafa í huga
sérstöðu íslands, t.d. að stór hluti
landsins er á jarðhitasvæðum, hita-
veituvatn er nokkuð flúorríkt, flú-
ormengun fylgir álverum og eld-
gosum, fiskneyslan er mikil (fiskur
er tiltölulega fiúorrik fæða).
Þessi atriði ber að taka alvar-
lega. Það kemur ekki til mála að
bæta fiúor i drykkjarvatnið nema
að áður hafi farið fram rannsókn á
flúorneyslu íslendinga eftir lands-
hlutum.
Ef svo fer að slík rannsókn
staðfestir að flúorneyslan sé af
skornum skammti, þá fyrst — og
einungis þá fyrst — er flúorblönd-
un drykkjarvatnsins réttlætan-
leg.