Morgunblaðið - 14.02.1989, Síða 12

12
MORGUNBLABIÐ ÞRIÐJUDAGUR 14. FEBRÚAR 1989
Allir segjast vilja launajaftirétti
Hvers vegna ríkir það ekki?
eftir Guðrúnu
Agnarsdóttur
Eftirfarandi grein og tvær aðrar
er fylgja síðar eru byggðar á erindi
sem undirrituð hélt í ágúst á sl.
sumri á norrænu jafnréttisráðstefn-
unni í Osló. Sú ráðstefna var haldin
í tengslum við hina fjölsóttu, nor-
rænu kvennaráðstefnu.
Það misrétti sem blasir við kon-
um á Norðurlöndum nú er í raun
ekki bundið við þau lönd og þá þjóð-
félagsgerð sem þar ríkir. Það er
miklu fremur angi af alþjóðlegu
misrétti sem endurspeglar valda-
stöðu kynjanna og tekur á sig ýms-
ar staðbundnar myndir í samræmi
við menningu og aðstæður sér-
hverrar þjóðar. Þó er það ævinlega
sömu ættar og byggir á rótgrónu,
óþolandi og hættulegu vanmati á
konum, störfum þeirra og viðhorf-
um.
Ein birtingarmynd þess í hnot-
skum eru sígildar tölur SÞ frá 1980
um hlutskipti kvenna: Konur fram-
kvæma 2h hluta allrar vinnu sem
unnin er í heiminum. Fyrir það fá
þær greiddan Vio hluta þeirra launa
sem greidd em og þær eiga minna
en 1 % af öllum eignum heimsins.
Ótrygg réttíndi
En Norðurlöndin eru jafnan talin
skera sig úr hópi annarra þjóða sem
náskyldar velferðarþjóðir, braut-
ryðjendur á mörguin sviðum, m.a.
í jafnréttismálum. ÞÓ miðar okkur
svo hægt og réttindi okkar í raun
svo ótrygg að þeirra þarf stöðugt
að gæta um leið og sótt er fram
til nýrra áfanga. Þau geta jafnvel
fyrr en varir snúist upp í andhverfu
sína og verið notuð gegn okkur,
samanber lengingu fæðingarorlofs
og annarra leyfa til umönnunar
bama sem geta gert konur að byrði
og ófysilegum starfskrafti í augum
atvinnurekenda. í skammsýni sinni,
sjá þeir oft ekki hve þjóðhagslega
mikilvægt það er að taka sinn hluta
samfélagslegrar ábyrgðar til að
tryggja slíkt. Þrátt fyrir ýmsar
mikilvægar lagasetningar um jafn-
rétti og jöfn laun hafa alltaf fund-
ist og fínnast enn leiðir til að við-
halda hefðbundnu launamisrétti
kynjanna, líka hjá velferðarþjóðum
Norðurlandanna. En svigrúm Norð-
urlandakvenna er ólíkt meira til
réttindabaráttu en flestra annarra
kvenna og barátta þeirra og ávinn-
ingur hefur hvetjandi áhrif og for-
dæmisgildi.
Aðstæður íslenskra kvenna
Aukin atvinnuþátttaka íslenskra
kvenna utan heimilis á undanföm-
um aldarfjórðungi byggist ekki síst
á aukinni þátttöku giftra kvenna
sem hefur hækkað úr 20% árið
1960 í rúm 83% árið 1985. Hlutur
ógiftra kvenna hefur minna breyst
eða úr 60% í rúm 78% 1985. Mun
það vera í fyrsta sinn sem þátttaka
giftra kvenna er meiri en ógiftra.
Einnig er athyglisvert að atvinnu-
þátttaka kvenna á bameignaaldri
er um og yfír 90% og þetta hlut-
fall lækkar reyndar ekki fyrr en á
sjötugsaldri. Því má þ'ekki gleyma
í þessari umræðu að konur stóðu
að mestu undir þeirri vinnslu vað-
máls og físks sem var aðalútflutn-
ingsvara íslendinga um margra
alda skeið.
ísland hefur þá sérstöðu meðal
Norðurlandaþjóða og reyndar ann-
arrá vestrænna þjóða að þar ríkir
ekki almennt atvinnuleysi. Þó höf-
um við tímabundið og staðbundið
atvinnuleysi sem gjaman bitnar
fyrst á konum en þær eru enn álitn-
ar varavinnuafl í mörgum atvinnu-
greinum. Önnur sérstaða íslands
og síður eftirsóknarverð er óvana-
lega langur vinnutími sem þjóðin
hefur lengi fundið á eigin sinni og
Kvennalisti og Sjálfstæðisflokkur:
Virðist ekki mál-
efhaleg samstaða
- segir Danfríður Skarphéðinsdóttir
„SÍNUM augum lítur hver á silfrið," sagði Danfríður Skarphéðins-
dóttir formaður þingflokks Kvennalistans, þegar Morgunblaðið bar
undir hana ummæli Halldórs Blöndal þingmanns Sjálfstæðisflokks,
að Sjálfstæðisflokkur og Kvennalisti ættu að mynda ríkisstjórn eftir
næstu kostningar.
Halldór sagði að gagnkvæmt
traust hefði myndast milli þessara
flokka í stjómarandstöðu, og í ljós
hefði komið, að skoðanir kvenna-
listakvenna í atvinnumálum væm
ekki ólíkar skoðunum sjálfstæðis-
manna.
„Við vorum í stjómarmyndunar-
viðræðum með Sjálfstæðisflokknum
og Krötum eftir síðustu kosningar
Hæstiréttur:
Lagt hald á
bíl vegna 26
brota eiganda
HÆSTIRÉTTUR hefur staðfest
úrskurð Sakadóms Reykjavíkur
um að hald skuli lagt á bíl manns
sem 26 sinnum hefur verið kærð-
ur fyrir ölvunar- og sviptinga-
rakstursbrot á árunum 1986-
1988.
Ríkissaksóknari hefur í ákæm á
hendur manninum vegna hluta
þessara brota krafist þess að bif-
reiðin verði gerð upptæk með end-
anlegum dómi í málinu, sem nú er
til meðferðar í sakadómi.
skinni og nýjar kannanir hafa stað-
fest. Hinn langi vinnutími stafar
ekki síst af því að dagvinnulaun em
svo lág að þau nægja oft ekki til
framfærslu.
Otrúlegt launamisrétti
En hvað bera svo íslenskar konur
úr býtum fyrir sitt mikla vinnufram-
lag? Ólíkar kannanir byggðar á
mismunandi upplýsingum gefa
svipaðar niðurstöður, launamisrétt-
ið er ótrúlegt. Á árinu 1985 vom
meðallaun allra karla u.þ.b. helm-
ingi hærri en meðallaun allra
kvenna og laun kvæntra karla um
80% hærri en laun giftra kvenna
sem vinna utan heimilis. Áður viss-
um við að einungis 5% giftra kvenna
sem vinna utan heimilis ná launum
sem svara meðallaunum karla. Við
vissum líka að hæstu meðallaun
kvenna em hjá 25-44 ára ógiftum
konum og samsvara meðallaunum
15-19 ára og 65-69 ára ókvæntra
karla eða 70-74 ára kvæntra karla.
Langstærstur hluti þeirra sem
vinna ófaglærð láglaunastörf em
konur eða 72% og áttunda hvert
bam er á framfæri einstæðrar móð-
ur en dagvinnulaun einnar konu
nægja í flestum tilvikum ekki til
að framfleyta Qölskyldu. Konur
vinna síðan langmestan hluta þeirra
starfa sem sinna daglegum þörfum
og velferð þjóðfélagsþegnanna inni
á heimilunum, launalaust. Gildir þá
einu hvort þær vinna jafnframt utan
heimilis eða ekki og lengist þá
vinnudagur þeirra að mun.
Velja stúlkumar rangar námsgrein-
ar?
Nú em fleiri stúlkur en piltar í
menntaskólum og fleiri konur en
karlar innritaðar í Háskólann og
er það vel. Þrátt fyrir aukna mennt-
un fá konur samt lægri laun en
karlar og hefur menntunin því mið-
ur ekki reynst sá lykill að jafnrétti
sem mæðumar og ömmurnar von-
uðu.
Völdu stúlkurnar kannski rangar
námsgreinar?
Einnig hefur þess gætt að aukn-
ar menntunarkröfur em nú gerðar
til inngöngu í starfsnám kvenna
umfram karla og getur slíkt orðið
til að þrengja möguleika kvenna
án þess að skila þeim meiri réttind-
um. Launamunur karla og kvenna
er mun minni þegar litið er ein-
göngu á dagvinnulaun en liggur
miklu fremur í þeim mun sem er á
yfírvinnu karla og kvenna. Hann
er einnig að fínna í hlunnindagre-
iðslum ýmiss konar eins og kom
Guðrún Agnarsdóttir
fram í nýlegri könnun um launa-
jafnrétti hjá hinu opinbera sem gerð
var fyrir tilstilli félagsmálaráð-
herra. Þar kom fram t.d. að hjá
almennum félagsmönnum í BSRB
fá karlar 68,2% ofan á dagvinnu
vegna yfirvinnu en konur 34,9%.
Ekki er þó vitað hvort alltaf er um
að ræða unna yfírvinnu. Einnig kom
fram að konur fá einungis greitt
um 10% þess fjár sem ríkið greiðir
starfsmönnum sínum fyrir afnot af
bifreiðum.
Iíöfundur er þingmaður Kvenna-
listans fyrir Reykjavík.
og þá náðist ekki nein samstaða,
enda stóð okkur svo sem ekki til
boða að ná fram neinu af okkar
málum,“ sagði Danfríður Skarphéð-
insdóttir.
Hún sagði, að Sjálfstæðisflokk-
urinn hefði að vísu verið tilbúinn
að styðja nokkrar breytingartillögur
Kvennalistans við bráðabirgðalög
ríkisstjómarinnar, svo sem tillögu
um hlutaflársjóð við Byggðastofn-
un, og þá hugmynd hefði ríkis-
stjómin síðan afskræmt í síðustu
efnahagsaðgerðum sínum. Einnig
hefði Sjálfstæðisflokkurinn verið
tilbúinn að styðja tillögur Kvenna-
lista um afnám launafrystingar og
verkfallsbannsins, og einnig breyt-
ingartillögur við tekjuskattsfrum-
varpið.
„Það er hins vegar ekkert nýtt,
að stjómarandstöðuflokkar reyni
að vinna saman, sé þess nokkur
kostur, og samstarf þeirra byggist
ekki endilega á málefnalegri sam-
stöðu. Mér sýnist ekki að það sé
frekar málefnaleg samstaða núna
með þessum tveimur flokkuum, en
í síðustu stjómarmyndunarviðræð-
um. Og það fer fyrst og fremst
eftir málefnunum, hvort við eram
tilbúnar til að fara í stjóm með ein-
hveijum flokki,“ sagði Danfríður
Skarphéðinsdóttir.
Ileana Cotrubas
Tónlist
Jón Ásgeirsson
Óperusöngkonan Ileana Cotru-
bas og píanóleikarinn Raymond
Janssen fluttu ljóðatónlist eftir
Enesco, Faure, Liszt og Wolf, sl.
sunnudag í Islensku óperanni.
Fyrst á éfnisskránni vora sjö
söngvar er Georges Enesco samdi
við kvæði eftir Clement Marot
(1497—1544). Marot var franskt
hirðskáld sem sagt er að hafí
fyrstu Frakka ort sonnettur.
Enesco (1881—1955) var rúm-
enskur fíðlusnillingur og tónskáld
en meðal nemenda hans Menuhin.
Af þeim sjö söngvum er Cotrabas
söng vora tveir síðustu sérlega
áhrifamiklir, „Changeons propos“
og „Du confíct en douleur", ekki
aðeins vegna flutnings listamann-
anna, heldur og era þetta frábær-
ar tónsmíðar.
Það var ánægjulegt að heyra
söngvana eftir Enesco en ekki
síður gamla kunningja, þ.e. fímm
ljóðalög eftir Faure, er söngkonan
flutti af frábærri smekkvísi. Franz
Liszt samdi um 80 sönglög og
hafa fá þeirra verið sungin að
ráði á tónleikum, en nú gat að
heyra fímm þeirra m.a. útfærslu
hans á kvæðinu Lóreley eftir
skáldsnillinginn Heine.
Síðast á efnisskránni vora 11
söngvar úr ítölsku ljóðabókinni,
en Wolf samdi 46 lög við þýðing-
ar Paul Heise. Lögin I fyrra heft-
inu era flest samin í desember
1891 og öll í því seinna í mars
og apríl 1896. Fyrsta lagið sem
Cotrabas söng var Auch kleine
Dinge sem nr. 1 og endaði tónleik-
ana á því 46. og síðasta laginu í
ítölsku Ijóðabókinni, Ich hab in
Penna. I flutningi Wolf-laganna
fór Cotrabas á kostum, bæði í
söng og leikinni túlkun og undir-
leikurinn var heldur ekki af lakara
taginu. Leikur Janssens var ein-
staklega yfírvegaður og fram-
færður af miklu listfengi.
Eitt loforð mætti Ileana Cotru-
Ileana Cotrubas
bas hafa með sér héðan frá ís-
landi, ef hún vildi koma aftur, og
það er að hér skiptir svo oft um
veður að þá hún kæmi aftur yrðu
veðurguðimir vísir til þess að
fagna henni með öðra móti. En
hvað svo sem segja má um hverf-
lyndi veðurguðanna er eitt víst,
að tryggð áheyrenda hennar mun
þá vera óbreytt frá því sem nú
er, því það sem innra býr á ekk-
ert skylt við klakann á ytra borð-
inu.
Myrkir músíkdagar
Fyrir nokkram áram stofnaði
Tónskáldafélag íslands undir for-
ustu Atla Heimis Sveinssonar til
tónlistarhátíðar á þorra og nefndi
tiltækið Myrka músíkdaga. Þetta
þótti takast hið besta og hefur æ
síðan verið á starfsdagskrá fé-
lagsins, þó misjafnlega hafí tekist
til, aðallega vegna jjárskorts.
Núverandi formaður TÍ, Hjálmar
H. Ragnarsson, hefur nú hafið
merki músikdaganna á loft, með
6 tónleikaröð og vora þeir fyrstu
haldnir í Listasafni Siguijóns Ól-
afssonar. Þar voru flutt flögur
verk, sem ekki hafa heyrst hér á
landi en öll samin að tilhlutan
norrænu tónlistarskólanna og
flutt f Gautaborg fyrir nærri
tveimur áram.
Tvö verkanna eru samin fyrir
einsöng með sellóundirleik og
vora flytjendur Signý Sæmunds-
dóttir og Inga Rós Ingólfsdóttir.
Fyrra verkið Psychomachia eftir
Þorstein Hauksson er samið við
texta eftir miðaldaskáldið Prad-
entius. Þar sem tónferlið er hæg-
ferðugt falla selló og söngrödd
nokkuð vel saman en er æsist leik-
urinn vantar röddina meiri hljóm-
stuðning, og t.d. í átakaköflunum
mætti vel hugsa sér að jafnvel
hljómsveit hæfði betur en eitt
selló. Verkið er á Itöflum mjög
lagrænt og fyrsti kaflinn sérstak-
lega fallegur.
Seinna verkið fyrir söngrödd
og selló, er eftir Ónnu
Jastrzebska, sem er pólsk en bú-
sett í Noregi. Verkið nefnist „Úr
undirdjúpunum" en í kvæðinu,
eftir Ásu-Maríu Nesse, er fjallað
um hróp þess sem vill ganga upp-
réttur sem manneskja, þrátt fyrir
hæðilega einsemd og ábyrgð, sem
hveijum er gert að bera og eiga
sér þó enga aðra endastöð en bið-
ina eftir dauðanum. Þetta er grá-
kaldur texti og miskunnarlaus en
því miður var hann of mikið tætt-
ur til að skila sér og tónverkið
ekki það áhugavert að það bætti
upp tætingslegar endurtekningar.
Flutningurinn var í heild þokka-
legur og söngur Signýjar á köflum
glæsilega útfærður.
Kristinn Sigmundsson og
Guðríður S. Sigurðardóttir fluttu
tvö verk, en það fyrra er eftir
Valdimir Agopov, rússneskt tón-
skáld er starfar í Finnlandi. Verk-
ið nefnist Stund fómarinnar og
er helgað minningunni um Andrej
Tarkovskí. Textinn er eftir Edith
Södergran og Arsenij Tarkovskí
(föður Andrejs) og tengist bæði
formrænt og í texta, starfí þessa
sérstæða kvikmyndaskálds. Verk-
ið er ágætlega samið en þó, eins
og svo mörg nútímaverk, er túlk-
un textans ofgert. Hér er hann
þó ekki slitinn úr samhengi.
Seinna verkið er eftir Karólínu
Eiríksdóttur við Ljóðnámuland
eftir Sigurð Pálsson. í verkinu
má víða heyra fallegt samspil
píanós og söngraddar, en þar sem
texti Sigurðar er mikið byggður
á tilvísandi stakorðum, eins konar
upphrópunum, verður söngmálið
á köflum nokkuð slitrótt, bæði
hvað varðar tónstöðu og hend-
ingaskipan. Kristinn söng bæði
verkin á sannfærandi máta. Eftir-
tektar verðast á þessum tónleik-
um var þó fallega mótaður undir-
leikur Guðríðar S. Sigurðardóttur.
Hér er á ferðinni góður samleiks-
maður fyrir sólista og í kammer-
tónlist og ekki síður sem einleik-
ari, svo sem dæmt verður af þeim
fáu tækifæram sem hún hefur
þegar fengið til að sanna sig sem
einleikara.