Morgunblaðið - 05.07.1991, Qupperneq 14

14
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 5. JÚLÍ 1991
Skólun/menntun
eftir Vilhjálm
Einarsson
Fyrir nokkru ritaði ég grein hér
í blaðið um breytt hlutverk héraðs-
skólanna. Breyta ætti sumum þeirra
í „aflastöðvar" í þágu endurmennt-
unar. Legu sinnar vegna væri Reyk-
holt í Borgarfirði einkar heppilegur
staður. Þörf fyrir slíka starfsemi er
mikil. í hinum tæknivæddu löndum
heims er reiknað með þvi að flestir
þurfí að endurhæfa sig til nýrra eða
breyttra starfa vegna örrar þróunar
4-5 sinnum á ævinni. Ég færði rök
fyrir því að við íslendingar ættum
sígild, þjóðleg verðmæti sem hlúa
þurfi að. Almenningur byggi yfir
„andlegu fjármagni“ sem byggðist
fyrst og fremst á sjálfsmenntun fólks
og reynslu þess í lífi og starfi. Ég
er sannfærður um að fjöldi vinnandi
fólks í landinu getur auðgað sitt
daglega líf og jafnframt veitt öðrum
hlutdeild í sinni eigin reynslu, gefíst
því tækifæri til að líta upp úr erli
dagsins til að taka þátt í
endurmenntunamámskeiðum.
Krafa dagsins: stutt námskeið
Trú mín er sú að á íslandi sé fjöldi
fólks sem komið er yfir tvítugt og
allar götur fram á elliár sem myndi
fagna tækifærum til að auðga anda
sinn ef það hefði tækifæri til. Koma
þarf á starfsemi, sem byggir á for-
sendum hinna fullorðnu en ekki
hefðbundinni yfirheyrsiu og ítroðslu.
Ýmsir eru þeir sem eiga blendnar
minningar af skólagöngu sinni.
Margt kemur til. Fólk tekur afar
misjafnlega fljótt út þroska, bæði
andlegan og líkamlegan. Lög um
skólaskyldu taka ekkert tillit til slíks.
Illa gengur að glæða áhuga margra
og ástæður oft þær að of miklar
kröfur eru gerðar, eða of litlar.
Stundum hafa kennarar ekki verið
vanda sínum vaxnir, nemendur of
margir í bekk, búnaður ónógur
o.s.frv. Þá eru þeir ófáir sem flýttu
sér út í atvinnulífið, ýmist af sárri
nauðsyn til að hjálpa til við fram-
færslu heimilis eða sterkri löngun í
efnisleg verðmæti, svo sem stereo
eða bíl. Gleymum því ekki að freist-
ingar neyslusamfélagsins eru marg-
ar.
Grunnskóianám og framhaldsnám
er almennt stundað í samfellu. Þann-
ig situr hin unga manneskja meiri-
hluta ársins á skólabekk frá 6-7 ára
aldri og fram á þrítugsaldur. Eftir
það tekur vinnan við og er einnig
jafn samfelld. Þetta hentar mörgum,
sem betur fer, en ekki öllum. Tækn-
inni fleygir fram og vinna fólks
breytist, störf leggjast niður og ný
koma til. Undanfarin ár sést gleði-
legur vottur þess að viðhorf fólks
til „skólunar" hefur breyst. Óræk
sönnun þess eru öldungadeildir
framhaldsskólanna og námsflokkar
ýmiss konar. Sá fjöldi fólks sem náð
hefur ágætum árangri á miðjum
aldri og þar fyrir staðfestir sanngildi
málsháttarins: „Sá lærir sem lifir“.
Betur má ef duga skal
Aðeins þeir, sem búa nálægt
framhaldsskólum hafa í raun aðgang
að fullorðinsfræðslu. Þar þarf að
koma upp aðstöðu með heimávist
og mötuneyti þar sem allir geta sótt
nám burtséð frá búsetu. Námið þarf
að eiga sér stað í stuttum námskeið-
um. I þessu efni er tvennt mikilvægt:
1. Það þarf að sníða innihald
slíkra námskeiða að þörfum og ósk-
um fólksins sem sækir þau. Þau
þurfa í senn að vera hagnýt og
skemmtileg.
2. Viðhorf almennings til þess
hvað „menntun" er í raun þarf að
breytast. Menntun er annað og
meira en skólun.
3. Atvinnurekendur og hið opin-
bera þurfa að skilja að það er hagur
fyrirtækja og stofnanna ekki síður
en starfskrafta að fólk „menntist" í
starfi en ekki sé eingöngu stefnt að
því að „skóla“ það.
Endurmenntun í Svíþjóð
Ég hefí í vetur kynnt mér nokkuð
endurmenntun í Svíþjóð. Þar er um
gríðarlegt framboð að ræða í ýmsu
formi:
1. Ráðstefnur haldnar bæði af
fyrirtækjum og hinu opinbera. Oft
eru slíkar ráðstefnur haldnar utan-
lands, jafnvel í Brasilíu! Þetta kemur
til af því að erlendis er hótel- og
dvalarkostnaður minni en í Svíþjóð
og svo hinu að kostnað við slíkt má
draga frá til skatts og þann veg
bjóða starfsmönnum upp á ferðalag
í leiðinni sem ekki kostar fyrirtækin
svo mikið. Mörgum blöskrar ráð-
stefnufarganið og kalla landið jafn-
vel ráðstefnu-Svíþjóð.
2. Námskeið, lengri eða styttri
um allt milli himins og jarðar. Þau
eru haldin bæði af einstaklingum,
fræðslusamböndum, fyrirtækjum,
skólum og opinberum aðilum. Eink-
anlega eru að lýðháskólarnir sem
notaðir eru til slíkrar starfsemi á
sumrin enda ódýrt fæði og húsnæði
fáanlegt á staðnum. Slík starfsemi
er styrkt af opinberum aðilum ef
tilteknum skilyrðum er fullnægt um
form og innihald. Þátttakendur
greiða þó oftast nokkurn hluta
kostnaðar.
3. Nám'shringir. Hér er komið að
eftir Jóhannes M.
Gunnarsson
Hinn 25. júní sl. birtist hér í blað-
inu grein eftir Eggert Jónsson lækni
undir fyrirsögninni „Ríkið borgar
tvisvar — lækkum skattana".
Barátta fyrir lækkun skatta með
því að nýta fé hins opinbera betur
er verðugt verk. Sú barátta er og
verður fyrst og fremst háð með
vopnum orðsins í ræðu og riti.
Happadrýgst er þó að farið sé með
rétt mál í þeirri orðræðu, eins og
jafnan, enda málstaðurinn þannig
vaxinn að óþarfi er að grípa til ós-
annra eða órökstuddra fullyrðinga.
í grein Eggerts segir „Hámark
vitleysunnar er þegar læknar á full-
um launum á sjúkrahúsi taka verk-
takagreiðslur fyrir vinnu sem þeir
vinna í vinnutíma sínum á sjúkra-
húsi með efni og starfsliði spítalans
endurgjaldslaustÞessi fullyrðing
sér-sænsku fyrirbæri. Námshringja-
starfsemin, sem hófst á öldinni sem
leið stendur enn í miklum blóma.
Eins og námskeiðin þurfa námshrin-
girnir að uppfýlia viss skilyrði til að
vera styrkhæfir. Starf stjórnandans
mótast af leiðsögn. Framkvæmd
hringjanna er á vegum fræðslusam-
banda. í hringjunum er mikið byggt
á reynslu og áhuga þátttakenda sem
að hluta „ráða ferðinni" en nám-
skeiðin stjórnast af kennara („sér-
fræðingi") og fyrirfram mótaðri
stundaskrá.
4. Innanhússnám fyrirtækja og
stofnana er mjög víðtækt. Varla er
til það meðalstóra eða stóra fyrir-
tæki eða stofnun sem ekki er með
sérhæft starfsfólk fastráðið til að
sjá um endurhæfingu starfsmanna.
Sú áhersla sem lögð er á þennan
þátt fyrirtækjareksturins byggist á
tvennu:
a) Tækniþróunin krefst umskól-
unar.
b) Bjóðist starfskröftum mögu-
leikar til að bæta við sig kunn-
áttu/hæfni og geti menn þannig
skapað sér tækifæri til stöðu- eða
launahækkunar eykst festan í
starfsliði. Áhugi og ánægja í starfí
„ Allir þeir læknar sem
einhverja verktaka-
vinnu inna af hendi á
spítalanum hafa gert
um það skriflegan
samning við sjúkrahús-
ið og greiða fyrir að-
stöðu og efni.“
er staðlausir stafir a.m.k. hvað
varðar Borgarspítalann. Rétt er, að
nokkurt verktakastarf er unnið þar
innan veggja af læknum, en alrangt
er að það sé gert með efni og starfs-
liði spítalans endurgjaldslaust. Allir
þeir læknar sem einhveija verk-
takavinnu inna af hendi á spítalan-
um hafa gert um það skriflegan
samning við sjúkrahúsið og greiða
fyrir aðstöðu og efni, aldrei minna
en 40% til sjúkrahússins og allt upp
Vilhjálmur Einarsson
„Ég á mér þann draum
að skamm-skóluðu fólki
á Islandi, sem unnið
hefur hörðum höndum
í lengri eða skemmri
tíma, gefist færi á að
endurhæfa sig með
svipuðum hætti og ger-
ist á Norðurlöndum. Ég
held því fram að þetta
fólk eigi rétt á því.“
og umhyggja fyrir velferð fyrirtæk-
isins/stofnunarinnar vex meðal
starfsmanna.
5. Eins og ekki sé nóg komið
boðaði forsætisráðherra fyrir
skömmu enn aukið átak í endur-
menntunarmálum. Nú styrkir ríkið
fyrirtæki til þess að endurhæfa
starfsmenn sína gegn því skilyrði
að í þeirra stað séu ráðnir nýir starfs-
kraftar (sem annars væru atvinnu-
lausir). Þama vilja stjórnvöld slá
tvær flugur í einu höggi; minnka
atvinnuleysið og greiðslubyrði at-
vinnuleysistryggingarsjóðs en jafn-
framt auka hæfni eða færni laun-
þega og gera Svíþjóð þannig sam-
keppnishæfari í sífellt harðari sam-
keppni um úflutningsmarkaði.
Gagmýnisraddir kalla þetta kosn-
ingabrellu (það verður kosið í haust
og „sossarnir", sósíal-demókratarn-
ir, standa mjög illa í skoðanakönn-
unum). Þa er þessu fundið það til
foráttu að slíkar ráðstafanir komi
því aðeins að gagni að þær séu
undirbyggðar að neðan og þörfin
komi frá fyrirtækjunum og starfs-
mönnum þeirra. Undir þetta vil ég
taka mjög eindregið og því er þessi
grein rituð, að vekja almenning til
umhugsunar um þessi mál.
í 60% þegar dýr tækjabúnaður er
notaður. Endurskoðandi spítalans
fylgist með því að þessum samning-
um sé fylgt. Að auki greiðir læknir-
inn af sínum hlut tryggingargjald
til ríkisins og stendur sjálfur straum
af orlofí. Samtals eru þetta 30%
af verktakagreiðslunni. Fyrir þessa
aðstöðu geldur læknirinn ennfrem-
ur með einni vinnustund sem dreg-
in er af hverri vakt sem hann tek-
ur, til mótvægis við þann tíma sem
til verksins hefur farið af vinnutíma
hans. Þannig er fullyrðing Eggerts
Jónssonar um að ríkið greiði tvisvar
fyrir sama verk ekki sannleikanum
samkvæmt og aðdróttanir greinar-
höfundar í garð félaga sinna á
Borgarspítalanum síst fallnar til að
efla baráttu gegn óþarfa skattlagn-
ingu.
Því má og bæta við, að þótt þessi
starfsemi sé ekki umfangsmikil, eru
með henni nýtt tæki sem hvort eð
er þurfa að vera til, spítalasjúkling-
anna vegna, og skapar hún sjúkra-
húsinu nokkrar sértekjur sem ella
MENNTUN
Vinna - tómstundir
Siðir - venjur
bókmenntir - lístir
(allt er varðar menningu)
„SKÓLUN“
Próf
Réttindi
Titlar
Hvernig væri að taka upp breytta notkun orðsins skólunar?
Þannig mundi hugtakaruglingur menntun = skólaganga minnka.
Útskrift

(atvinnu) LIFIÐ
Bernska Gmnnskóli Framhalds-
skólar, sér-
skólar, háskóli

Fósturskeið í skyldunámi Framhalds-
og fmm- eiga allir að skólar
bernska læra það sama
ráða miklu á sama aldri
um velferð með sama
hversogeins hraða

Vegna tækniþróunar og ðrra breytinga
þurfa menn tækifæri til endurmenntunar
Hámark vitleysunnar
Svar við grein Eggerts Jónssonar
Ég þykist vita að þér, lesandi
góður, sé farið að blöskra allt þetta
fargan í Svíum. Það er heldur ekki
mín meining að innleiða eigi slíkt
og þvílíkt á íslandi. Ég veit þó að
margt er hér vel gert, sem aðlagað
að íslenskum aðstæðum mundi geta
gert mikið gagn. En til þess að svo
geti orðið þarf rækilega almenna
kýnningu á og umræðu um þá mögu-
leika sem falist gætu í stuttum nám-
skeiðum. Mikilvægt er að hinn vinn-
andi maður, hvort sem heldur er í
framleiðslu eða þjónustu, taki þátt
í mótun þeirra ásamt stjómendum
(atvinnurekendum). Annað er þó ef
til vill enn mikilvægara: að við ís-
lendingar breytum viðhorfí til
menntunar og menningar.
Menntun/skólun
Það tók mig nokkrun tíma að átta
mig á mismunandi merkingu þessara
tveggja sænsku orða (bildning og
utbildning). Þegar þetta barst í tal
í háskólanum kom í ljós að margir
Svíarnir voru heldur ekki vissir um
merkingarmun þeirra. Okkur hættir
svo mjög til að nota orð yfir hugtök
án þess að gaumgæfa merkinguna
(voðalegasta dæmið er misnotkun
éða ofnotkun hugtaksins FRELSI!).
Ég hef ekki getað fundið góð íslensk
orð til að tákna þann mismun sem
felst í orðunum. „Utbildning" er
formleg menntun til starfs eða rétt-
inda. Að henni lokinni ber sá „út-
skrifaði" gjarnan titil. „Bildning“ er
viðtækt hugtak sem spannar allt
sam-mannlegt: bókmenntir, listir,
lífsmátann í heild sinni. Stundum
er talað um að maður sé sannmennt-
aður eða sjálfmenntaður og hið
sænska orð „bildning" nær yfir bæði
þessi hugtök en lengra þó. Ég vona
að þú, lesandi góður sért nokkru nær
um það hvert ég er að fara: við
þurfum að breyta þeim hefðbundna
skilningi að menntun jafngildi skóla-
göngu í formlegum viðurkenndum
stofnunum. Menntunar er hægt að
afla sér með ýmsu móti og jafnvel
er það mikil spuming hvort „mennt-
askólarnir" okkar standa undir nafni
miðað við ofannefnda skilgreiningu
hugtaksins.
Myndum þrýstihóp um
„menningarlega
endurmenntun“
Ég á mér þann draum að skamm-
skóluðu fólki á íslandi, sem unnið
hefur hörðum höndum í lengri eða
skemmri tíma, gefist færi á að end-
urhæfa sig með svipuðum hætti og
gerist á Norðurlöndum. Ég held því
fram að þetta fólk eigi rétt á því.
Öllu skiptir að sú þjónusta sem
því stendur til bóða sé miðuð við
þarfír þess og þrár. Mikilvægt er
að tengja skólun og menntun á stutt-
um námskeiðum og að tekið sé tillit
til aðstæðna og hvers og eins. Ef
vel tekst til eflir slík starfsemi til
góðra verka.
Höfundur er skólameistari á
Egilsstöðum og er íársleyfi frá
störfum. Hann stundarnám í
Gautaborgarháskóla í Svíþjóð.
Jóhannes M. Gunnarsson
myndu flytjast til annarra. Þannig
eru rök fyrir að slík leiga á tækjum
sem ella stæðu vannýtt spari opin-
bert fé fremur en hitt.
Höfundur er formaður læknaráðs
Borgarspítalans.