Morgunblaðið - 30.05.1993, Blaðsíða 6

Eftir Guðmund Guðjónsson
Myndir Gísli Ástþórsson
SAGA mannkynsins er ekki löng
frá jarðsögulega sjónarhólnum.
Eiginlega sekúnda í sólarhring,
en þó varla. Og einungis hluta
af þeim tíma hafa mannasiðir
verið meðal vor þó svo að alls
konar siðir og venjur séu jafn-
gamlir mannkyninu. Þessar
tímasetningar eru allar léttvæg-
ar þegar þær eru heimfærðar
upp á landsmenn, því yfirleitt
hefur verið miðað við að norræn-
ir menn hafi komið hingað til
lands á níundu öld. Keltneskir
náungar þó trúlega eitthvað fyrr
þótt engin vissa sé um það hve-
nær þeir voru hér eiginlega á
ferðinni. Ef marka má íslenskar
kvikmyndir sem gerast á vík-
ingatímum fyrirfannst hér ekk-
ert sem kalla má mannasiði.
Þvert á móti, ef marka má um-
ræddar kvikmyndir þá snérist
atferli landsmanna um hið gagn-
stæða. Rífa og tæta matinn í sig
með höndum, helst hráan. Upp-
köst, búkhljóð og vindgangur á
almannafæri. Nett og fáguð
framkoma við kvenfólk hefði
þótt ankannaleg í þessu um-
hverfi og hugsanlega tilefni til
að kljúfa viðkomandi í herðar
niður eða brenna á báli. Að þrifa
sig, raka eða snyrta á einn hátt
eða annan hefur verið fáheyrt.
Tannburstar heyrðu framtíðinni
til og tannlæknar voru ekki til
nema til að rífa úr skemmdar
tennur sem þá minntu heldur á
brunnin indiánatjöld. Mönnum
var raunar nokkur vorkun.
Hvaða tilgangi hefði það svo sem
þjónað á þeim dögum og öldum
að fara nett og snyrtilega með
hnífapör, búkka sig og beygja
fyrir veika kyninu eða kónga-
fólki. Þrífa búk og tennur?
Snyrta skegg? Halda rétt á kaffi-
bolla? Getur einhver ímyndað sér
víkinginn með sperrtan litlafing-
ur við tedrykkju?
þá
SL
ná
Gluggað í 73
ára gamalt
kver um
mannasiði eftir
Eufemiu frá
Arnarvöllum
kenna algerum
skussum hverra
námfýsi hlýtur að
vera sveipuð
stóru spurning-
armerki. I
greinar-
komi
þessu
verður
stikl-
að á
En tímarnir breyttust og mennirnir
með. Það var komið fram á tuttug-
ustu öldina er mörlandinn skreið
Ioks út úr torfkofanum. Þá voru
íbúar hins svokallaða siðmenntaða
heims löngu skriðnir út úr hreysun-
um, þ.e.a.s. þeir sem áttu til hnífs
og skeiðar. Þegar íslendingar gerð-
ust siðmenntaðir þurfti því að
kenna þeim almenna mannasiði,
því enginn kunni þá utan þeir sem
höfðu farið utan til náms og náð
að kenna sínum nánustu helstu
frumskilyrði.
Mannasiðir
Til er bók sem ber heitið
„Mannasiðir" og er þar komið
beint að efninu. Bókin var gefin
út af Þorsteini Gíslasyni árið
1920, en virðist skráð af Jóni
Jacobsyni sem segir í eftir-
mála texta að hann hafi
eftir langa leit fundið ritið
„Kateehismus des guten
tons und der feinen
Sitte“ (Lærdómskver í
kurteisi og hæversku)
eftir Eufemiu von Adl-
ersfeld sem er kynnt
nánar sem „dóttir Bal-
lestrems greifa" hvorki
meira né minna og ætti
það að tryggja að konan
sú viti um hvað hún er
að tala. Jón, hinn ís-
lenski boðberi kurteisi,
segist „þýða lauslega“
og „taka til fyrir-
myndar“ rit Eufemíu
frá Amarvöllum.
Einnig segist hann
bæta við hana frá
eigin brjósti og
annarra en biður
höfund jafnframt
afsökunnar á fá-
fræði sinni og
framhleypni.
Víða er komið
við í kverinu
sem vonlegt er,
enda verið að
stóru og því miður er ógerlegt að
koma öllu á prent sem gaman
væri að lesa, en við reyndum að
velja það kjarnyrtasta. Glöggt má
sjá, að þótt sumir hlutir séu klass-
ískir og breytist lítt í tímans rás,
þá er tíðarandinn annar svo ekki
sé fastar að orði kveðið.
Hreinlæti - slordónar ...
Eftir dtjúgan inngang kemur
kafli II og fjallar hann um al-
menna framkomu. Fyrsta boð-
orðið þar er klæðnaður, „lát-
laus, eðlilegur og hispurslaus“,
en annað boðorðið „hreinlæti"
er ekki síður mikilvægt ef
marka má óvægið orðalagið:
„Sumir þykjast hafa fullnægt
hreinlætisskyldu sinni við
líkamann, ef þeir aðeins
dýfa kollinum niður í
þvottaskálina þegar þeir
rísa úr rekkju, og þvo sér um
hendurnar. En það er ekki nóg.
Best er að geta tekið sér bað
daglega. Sé manni þess varnað, þá
er tíður þvottur, einkum um höfuð-
ið, tennur, hendur og fætur sjálf-
sagður. Tímatöfin fæst marg-end-
urgoldin með góðri heilsu eða betri
vellíðap en ella, og auk þess losast
menn við óþef og slordónabrag,
sem er hveijum siðuðum manni
hvimleiður, því fátt mun t.d. ógeðs-
legra og daunverra en svitalykt af
óhreinum líkama. En það er ekki
nægilegt að ræsta líkamann einan.
Það, sem næst honum er, nærfötin,
dga einnig að vera hrein, svo að
líkaminn saurgist ekki af þeim,
og sama er að segja um ytri
skyrtur, hálslín og handl-
ín. Þar heimtar augað sitt
og er illa við tæjur og
bætur, vill hafa það allt
fágað og strokið. Bleik-
ingarblettir og hrukkur á
hálslíni og handlíni eru
auganu óþægilegir og
engin meðmæli fýrir
húsfrúrnar...“