Morgunblaðið - 30.07.1996, Blaðsíða 12

Morgunblaðið - 30.07.1996, Blaðsíða 12
12 ÞRIÐJUDAGUR 30. JÚLÍ 1996 MORGUNBLAÐIÐ EIGNARHALD HALENDIS Tillögur um þjóðareign hálendisins margsinnis fluttar á Alþingi á áttunda áratugnum Bændurog kratar tókust á A Alþingi hefur veríð fluttur allnokkur fjöldi þingsályktunartillagna og laga- frumvarpa þar sem tekið er á spurningunni: Hverjir eiga hálendið og óbyggðirnar? Pétur Gunnarsson kynnti sér umræður á Alþingi um málið á áttunda áratugnum og einnig sjónarmið um eignarhald á auðlindum hálendisins. MIKLAR umræður urðu á Alþingi um þessi mál á áttunda áratugnum í kjölfar þess að þing- menn Alþýðuflokksins fluttu þá á nær hverju þingi tillögur, sem ekki urðu útræddar, um að „alþjóðar- eign" yrði slegið á óbyggðir lands- ins, vötn, ár, jarðhita og námur. Fyrsta tillagan tók að vísu ein- göngu til hálendis, óbyggða og auðlinda í vötnum og jarðhita en smám saman lögðu þingmenn Al- þýðuflokksins meira undir og fóru að leggja fram tillögur sem gerðu í 'aðalatriðum ráð fyrir ríkiseign landsins alls og náttúruauðlinda þess. Andstæðingar málsins sögðu krata vera að leggja fram umfangs- mestu þjóðnýtingaráætlun sem sögur færu af hér á landi. Við umfjöllun hér á eftir verður einungis staldrað við það sem fram kemur í umræðum og greinargerð- um varðandi eignarhald á hálendi og óbyggðum. Að svo miklu leyti sem umræður snerust um það báru þær annars vegar merki andstæðra sjónarmiða þéttbýlisbúa og bænda - og svipaði þannig að ýmsu leyti til þeirra umræðna sem fram hafa farið um hálendismál undanfarið — en hins vegar er áberandi að auk flutnings- mannanna voru það nær eingöngu bændur í hópi dreifbýlisþingmanna Framsóknar- og Sjálfstæðisflokka sem blönduðu sér í umræðurnar, mæltu gegn tillögunum og tóku því fjarri að í hefðbundnum beitarnot- um og veiðirétti á afrétti fælist nokkuð annað en fullur og skilyrð- islaus eignarréttur. Bragi Sigurjónsson, þingmaður Alþýðuflokks í Norðurlandskjör- dæmi eystra, lagði fram þings- ályktunartillögu um þetta mál á þingi árið 1970, árið eftir að Hæsti- réttur hafði hafnað tilkalli Eyfirð- inga og Skagfirðinga til Nýjabæj- arafréttar. Tillagan gerði ráð fyrir að ríkisstjórnin léti sérfróða menn Bragi Sigurjónsson Benedikt Gröndal Sighvatur Björgvinsson semja frumvarp að lögum um eign- aryfirráð og eignarréttindi yfir óbyggðum landsins, stöðuvötnum í byggð og óbyggðum, fallvötnum, jarðhita og hvers konar námum og vinnslu verðmæta úr jörðu. Fyrsta mál sem nefndin skyldi athuga var „hvort ekki sé rétt að lýsa allt há- Iendi landsins og óbyggðir alþjóðar- eign, að svo miklu leyti sem ský- lausar eignarheimildir annarra að- ila en ríkisins liggja ekki fyrir, og hvernig kveða megi á, svo að glöggt sé, um mörk þessarar ríkise- ignar." Forðar árekstmm síðar í greinargerð með tillögunni sagði að með síauknum afnotum og umferð- um hálendi landsins verði æ nauðsynlegra að setja skýr ákvæði um eignarheimild á því sem og öðrum óbyggðum, sem þó teljist ekki beinlínis til hálendis. „Liggur þá beinast við að það sé lögtekið í eitt skipti fyrir öll, að slíkt land sé ríkiseign, ef önnur eignarheimild liggur ekki skýlaust fyrir. Getur slíkt forðað ýmiss konar árekstrum síðar," segir í greinargerðinni. í máli framsögumannsins kom fram að síðari ár hefði margt kom- ið upp á sem geri að verkum að menn fari að endurskoða viðhorf sín um eignarrétt á landi og land- grunni, m.a. vegna nýrrar tækni til þess að nýta jarðhita, aukinnar eftirsóknar eftir veiði í ám og vötn- um, og virkjunar fallvatna. „I seinni tíð hefur raforkunotkun farið ört vaxandi hér á landi, og allir vita að íslenska þjóðfélagið er hraðfara að breytast... úr því sem áður var bændaþjóðfélag yfir í það sem við köllum núna þéttbýlisneytenda- þjóðfélag. Þá vaknar upp þessi spurning: Hvaða rétt skal þéttbýlis- búinn hafa á móti strjálbýlisbúan- um varðandi þennan afnotarétt, virkjun fallvatnanna?[... ] Hvern- ig má það ske, að regnið sem fellur yfir landið og dregst síðan saman í ár og læki víða af jörðum, skuli svo allt í einu verða eign þessa eða hins landeiganda þegar vatnið fell- ur þar um?" sagði Bragi Sigurjóns- son í framsöguræðu sinni. Aðrir þingmenn kvöddu sér ekki hljóðs um tillöguna að þessu sinni. Henni var vísað til meðferðar hjá allsher- jarnefnd en nefndin afgreiddi málið ekki og kom það ekki framar á dagskrá þessa kosningaþings. Þingmenn Alþýðuflokksins endurfluttu allir tillöguna um að lýsa hálendi landsins og óbyggðir alþjóðareign strax að hausti og í nóvember 1971 var hún tekin fyrir. Bylting á eignarrétti Ágúst Þorvaldsson, bóndi og þingmaður Framsóknarflokksins á Suðurlandi sagðist ekki hafa séð boðaða „hér á hinu háa Alþingi síðan ég kom hér þvílíka byltingu á sviði eignarréttarins." „Ef gengið væri inn á það sem hér er farið fram á í sambandi við hálendið og í sambandi við veiði- rétt í vötnum í byggð og óbyggðum þá er ekki víst hvar staðar yrði numið." Ágúst kvaðst aldrei hafa orðið var við að „það væri nokkurs staðar nokkurt ferðafrelsi tak- markað á afréttum eða hálendi landsins. Ég veit ekki betur en víða um óbyggðir landsins séu nú ýmis félög búin að byggja sér sína skála, þar sem þau hafa bækistöð. Það var byggður skóli uppi í Kerlingar- fjöllum og virkjað vatnsfall fyrir hann og mér er ekki kunnugt um neina árekstra við viðkomandi sveitarfélag." Ágúst sagði að víða ættu ýmsar jarðir óvéfengjanlega lönd allt inn í jökla, t.d. Úthlíð í Biskipstungum sem ætti land alla leið inn í Lang- jökul. Á nærliggjandi svæðum ættu vissar jarðir geilar í gegnum afrétt- inn en aðrir partar hans væru svo í eigu sveitarfélagsins þar sem jarð- irnar í sveitarfélaginu væru taldar eiga hver sinn hlut í til nytja. Mik- ið af afréttum á Suðurlandi væri þannig eign jarðanna sjálfra. Aðrir afréttir væru eign sveitarfélaga. Ágúst taldi að til væru skýlausar heimildir um að jarðir og sveitarfé- lög í Borgarfirði ættu afrétti og Fyrirvari við EES-samning um eignarhald á orkulindum útrunninn NÁTENGD umræðunni um það hver eigi hálendið er spurningin um eignarhald að auðlindum landsins; vatnsorku, háhita í jörðu og verðmætum jarðefnum. Tekist hefur ver- ið á um eignarhald á auðlindunum á Alþingi af og til alla öldina og fjölmörg frumvörp hafa litið dagsins ljós, oft fleira en eitt á sama þingi. Þegar íslendingar gerðust aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu var gerður fyrirvari þar sem stjórnvöld áskildu sér rétt til að setja í lög ákvæði um eignarhald ís- lensku þjóðarinnar á námum og orkulindum. Sá fyrirvari rann úr gildi um síðustu áramót án þess að lög sem tækju á málinu hefðu verið sett. íslensk lög miðast nú við að landeigendur hafí yfirráðarétt yfir jarðhita sem fmnst í landi þeirra og einnig, með ákveðnum tak- mörkunum, verðmætum jarðefnum sem þar kunna að finnast. Hvað varðar rétt til orku fallvatna má landeigandi nýta hana upp að 200 kW en við stærri virkjanir er áskilið leyfi stjórnvalda og alþingis. Það hefur verið pólitískt deilumál af og til alla öldina hvort þessi réttindi eigi al- mennt að fylgja landareign eða vera í al- menningseigu. Deilurnar hafa m.a. snúist um inntak þeirrar verndar sem stjórnarskrá- in veitir eignarréttinum. Það sem kalla má landeigendastefnu hefur orðið ofan á. Um auðlindir sjávar og fiskimiðin gegnir sennilega öðru máli því að fiskimiðin eru lýst sameign þjóðarinnar í lögum um stjórn fiskveiða og árið 1990 samþykkti Alþingi frumvarp sem Hjörleifur Guttormsson flutti, þar sem hafsbotninn við Island og auðæfí hans voru lýst sameign þjóðarinnar. Af óvissunni um það hver eigi hálendi íslands og hvernig haga skuli afmörkun HVER A HVERIN A? eignarlanda og afrétta eða almenninga (þjóð- lendna) leiðir hins vegar að það er vafa undir- orpið hver eigi þau verðmæti sem kunna að finnast í jörðu á því landi sem enginn hefur getað sannað eignarrétt smn að, miðhálendi Islands. Eins og fram kom í blaðinu á sunnudag viðurkennir Hæstiréttur ekki að ríkið geti slegið eign sinni á landið, nema með sér- stakri lagaheimild. Geti hins vegar stórjarðir á borð við Reykjahlíð í Mývatnssveit sannað eignarrétt sinn að 8.000 ferkílómetrum lands inn að Vatnajökli, teljast þær jafnframt eig- endur jarðhita á þeim háhitasvæðum sem þar er að finna. Ákvæðí í málefnasamningi ríkisstjórnar 1991 í málefnasamningi ríkisstjórnar Sjálf- stæðisflokks og Alþýðuflokks var ákvæði um að leggja skyldi fram á 115. löggjafar- þingi frumvarp til laga um eignarhald á orkulindum á afréttum og almenningum þar sem skilgreint verði hvaða réttur til náttúru- auðæfa landsins skuli fylgja bújörðum og öðrum landareignum og hvað skuli teljast almannaeign. I stjórnarsáttmálanum var jafnframt vísað til þess að í framhaldi af starfi nefndar sem hafi það hlutverk að skýra og skilgreina mörk eignarlands og almenninga verði einnig sett lög um það efni. Eins og ítarlega kom fram í blaðinu á sunnudag skilaði sú nefnd frumvarpsdrögum 1993, en var falið að skila fullbúnu frum- varpi sem verður tilbúið í haust. Gegnum tíðina hafa fjölmörg þingmanna- frumvörp hins vegar litið dagsins ljós, sem ætlað hefur verið að takmarka eignarrétt landeigenda að náttúruauðæfum. Almenn takmörkun Þau hafa ekki beinst gegn námuréttindum enda hefur námuvinnsla ekki verið arðbær hérlendis. Um takmörkun á jarðhitaréttind- um landeigenda hefur hins vegar lengi verið rætt. Bjarni Benediktsson flutti árið 1945 frumvarp til laga, að tilhlutan bæjarráðs Reykjavíkur, frumvarp til laga þar sem gert var ráð fyrir að leyfí ráðherra þyrfti til jarð- borana dýpra en 10 metra. „Hér er aðeins um almenna takmörkun á eignarréttinum að ræða, sem löggjafarvald- inu er heimilt að setja, þrátt fyrir ákvæði stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttar- ins," sagði í greinargerð frumvarpsins. 1956 kom málið að nýju til meðferðar og þar var ráð fyrir því gert að eignarhaldið næði niður á 100 metra dýpi en ríkið skyldi eiga rétt til nýtingar að öðru leyti. Með þeirri tillögu var m.a. prentuð ritgerð eftir Ólaf Jóhannesson, prófessor í lögum og síðar forsætisráðherra, þar sem hann gerir ítarlega úttekt á því hvernig reglum um eignarhald jarðhita sé háttað { ýmsum löndum. Ritgerð þessi er prentuð í Alþingis- tíðindum 1956, hefti 4A. Niðurstaða Ólafs er að hagsmunum þjóðarheildar sé best borgið með því að umráðaréttur orkulindanna sé í höndum þess opinbera og hvetur hann einnig til endurskoð- unar námalaga til samræmis við það sjónar- mið og segir, „að sennilega mundi önnur stefna þar upp tekin, ef menn ættu von veru- legra málmfunda eða annarra dýrmætra jarðefna hér á landi. Því verður ekki neitað, að það er sanngjörn regla og í samræmi við eðli máls, að sérstök náttúruauðæfi, sem enginn sérstakur hefur átt þátt í að skapa, séu sameign þjóðarinnar allrar." Fyrrgreind frumvörp urðu hins vegar ekki útrædd, og við endurskoðun orkulaganna árið 1966 var felld breytingartillaga um að jarðhitinn í jörðu niðri yrði lýstur eign þjóðar- innar og hagnýtingu hans skyldi ákveða með lögum. Síðastliðin tuttugu ár hafa nær árlega verið lögð fram frumvörp á Alþingi um að takmarka eignar- og hagnýtingarrétt land- eigenda að jarðhita, jarðefnum og orku fall- vatnanna. Þessi frumvörp hafa flest eða öll verið komin frá þingmönnum Alþýðuflokks og Alþýðubandalags. Tveir fyrrverandi iðnaðarráðherrar, Hjörleifur Guttormsson og Sighvatur Björgvinsson, hafa átt þátt í báð- um frumvörpunum og báðir hreyfðu því í ráðherratíð sinni án þess að koma í gegn frumvörpum. í þeim frumvörpum sem blaðamaður hefur lesið hefur ríkið ýmist verið lýstur eiganadi þessara gæða hvar í landi sem þau finnast eða eingöngu utan þeirra svæða sem háð eru einkaeignarrétti, þ.e.a.s. á afréttum og almenningum (þjóðlendum). Kveðið hefur verið á um í frumvörpunum að ekki skuli skerða þann rétt sem þegar sé viðurkennt að menn eigi.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.