Morgunblaðið - 14.08.1998, Síða 34

34 FÖSTUDAGUR 14. ÁGÚST 1998
MINNINGAR
MORGUNBLAÐIÐ
Að stökkva
vatni á gæs
Mjög lítið hefur breyst í umgengni ís-
lendinga við áfengi síðustu áratugi.
Getur ástœða þess verið sú að ákerslur
í starfi bindindispostula séu og hafi ver-
ið rangar allan þennan tíma?
Engum tilgangi þjón-
ar að stökkva vatni
á gæs til að bleyta
hana; það rennur af
henni jafnharðan.
Að sama skapi er jafn tilgangs-
laust að ræða við bindindispost-
ula um áfengi af einhverri skyn-
semi. Svo sýnist mér í það
minnsta um Halldór Kristjáns-
son frá Kirkjubóli, sem skrifaði
gi-einina Baráttan við blekking-
arnar í Morgunblaðið fyrir
skömmu. Svo heppilega vildi til
að þegar hún lá tilbúin til birt-
ingar á borði Halldórs barst
honum blaðið 30. júlí í hendur,
þar sem var að
VIÐHORF finna Viðhorfs-
^ grein mína sem
Hallgrímsson baryBrskiffi-
ma Vmdrykkja
er menning og fannst honum
grein sín þá „boðlegt svar við
því viðhorfí" eins og hann orðar
það, og bætti síðan nokkrum lín-
um við þar sem hann fjallar um
„gamansemi Halldórs Laxness",
en ég gerðist svo djarfur að
vitna í greinina Vegir og viskí
eftir nóbelsskáldið. Laxness var
einn þeirra Islendinga sem fóru
sérlega vel með áfengi, eftir því
sem mér er best kunnugt, og
var því fær um að tjá sig um
áfengismenningu landa sinna
eins og hann gerði; í nokkrum
hæðnistóni. Greinina samdi Lax-
ness 1952 og því miður hefur
áfengisnotkun íslendinga allt of
lítið breyst síðan. Ekkert skal
ég fullyrða um ástæður þess, en
getur verið að rangar áherslur í
starfí bindindispostula séu að
minnsta kosti hluti skýringar-
innar?
Halldór frá Klrkjubóli minnir
á í grein sinni að Laxness hafi
látið svo um mælt á efri árum að
hann hefði orðið að sjá á eftir
mörgum vinum sínum í helvíti
alkóhólismans. „Þar með er
skírskotun til þeirrar lífsreynslu
sem okkur bindindismönnum
finnst nægileg röksemd íyrir
stefnu okkar. Hann bjó að þeirri
lífsreynslu sem gerði hann fær-
an um að skrifa átakanlegustu
lýsingu sem til er um viður-
styggð víndrykkjunnar í íslensk-
um bókmenntum þar sem segir
frá júnkaranum í Bræðratungu í
kaupstaðarferð, hver sem vill
kalla það menningu.“ Þarna
skýtur Halldór frá Kirkjubóli á
mig, virðist mér vera - að ég
telji fyllirí júnkarans menningu,
en það er hinn mesti misskiln-
ingur. Ég sagði: Víndrykkja er
menning, en benti einnig á að
drykkja væri ekki það sama og
þamb og hið síðarnefnda væri
sannkölluð ómenning. Ég lýsti
einnig þeirri skoðun minni að
bindindismenn ættu að hætta að
prédika á þann hátt að aldrei
ætti að taka fyrsta sopann, held-
ur hvetja fólk til þess að taka
aldrei fyrsta gúlsopann. „Að
drekka sig fullan í eitt skifti, það
er einsog verða fyrir því óláni að
detta oní pytt,“ hafði Laxness
eftir rithöfundum í Moskvu, í
títtnefndri grein, og þeir sögðu
ennfremur: „Maður sem drekk-
m- sig fullan að staðaldri á
heima á spítala.“ Að þeiira áliti
snýst málið um að kunna
mannasiði. Það er mergurinn
málsins og kemur hvorki Stalín
né Hitler nokkurn skapaðan
hlut við, enda staðreynd löngu
fyrir tíma þeirra pörupilta, þó
svo Halldór frá Kirkjubóli telji
undarlegt hve Laxness hafí
seint áttað sig á því að tvímenn-
ingarnir „kærðu sig ekki um al-
þjóðlegan mannbótafélagsskap
með sínum undirsátum".
Fólk um alla heimsbyggðina
dreypir á glasi af vfni með mat
hvern einasta dag en verknaður-
inn leiðir ekki til þess að það
standi upp frá borðum, hlaupi
um bæinn og láti öllum illum lát-
um í kjölfarið. Lemji jafnvel sak-
laust fólk, ræni, rupli, eyðileggi
og nauðgi. Slíkt gerir fólk sem
kann ekki mannasiði og áfengi
þarf ekki að koma við sögu. Því
miður á það þó oft hlut að máli
og í þeim tilfellum er einna
mestu óorði komið á vínið. Og ég
fullyrði að heilbrigðara er að fá
sér glas af víni með mat en
belgja sig út af ropvatni því sem
kallast gosdrykkir, sem ég óttast
að margur Islendingurinn sturti
í sig með mat í tíma og ótíma.
Áfengi er ekki einungis „með-
al til að fara á fyllirí", eins og
Laxness orðaði það og ég tók
undir, en Halldór frá Kirkjubóli
óttast að svo sé. Hann treystir
ekki skynsemi fólks. „Hverjar
líkur eru til þess að menn láti
sér glösin tvö alltaf nægja?“
spyr hann og vísar til þess að
„hinn mikli spámaður í Frakk-
landi“ vari við að drekka of mik-
ið, og á þar við einn margra sér-
fræðinga sem haldið hafa því
fram að hófleg víndrykkja hafi
góð áhrif á starfsemi hjarta og
æða. Og svarið kemur sam-
stundis: „Því miður eru þær litl-
ar. Öll reynsla sýnir og sannar
að sú regla verður ekki haldin
almennt. Það vantar enn hemil-
inn við þetta tveggja glasa tak-
mark. Þannig er það enn eins og
það hefur alltaf verið. Þessi tak-
mörk verða ekki birt í raun.
Hvorki Frakkar ná Spánverjar
hafa það á valdi sínu.“
Ekki veit ég hvernig Halldór
getur fullyrt þetta, en einmitt
vegna hræðslu margra við of-
drykkju lagði ég til í grein minni
að umgengni við vín ætti að vera
eins og hvert annað uppeldisat-
riði og besta leiðin til þess að
leiða unglinga í sem bestan
skilning um þessa Guðsgjöf er
að foreldrar og annað eldra fólk
sem ungviðið umgengst misnoti
ekki vöruna. Að dreypa á víni
með mat er allt annað en drekka
sig fullan.
Binda verður enda á þær
blekkingar bindindispostula að
vín geti ekki verið annað en
óvinur. Það er ofdrykkjan,
þambið, sem er af hinu vonda.
Treysta verður fólki til að um-
gangast vínið af skynsemi og að
það geti frætt afkvæmi sín um
slíka drykki. Það markmið næst
með breyttu hugarfari og að
vinna að þeirri hugarfarsbreyt-
ingu ætti að vera bindindispost-
ulum landsins verðugt verkefni.
+ Guðný Svanhvít
Guðmundsdóttir
var fædd í Brekku í
Fáskrúðsfirði 29.
október 1909. Hún
lést á sjúkrahúsinu
á Seyðisfirði 5.
ágúst síðastliðinn.
Foreldrar hennar
voru þau Guðmund-
ur Stefánsson járn-
smiður frá Gests-
stöðum í Fáskrúðs-
firði og kona hans,
Guðrún Jónsdóttir
frá Viðborðsseli í
Hornafirði. Svan-
hvít var fimmta í röð níu systk-
ina, þar af komust sjö til full-
orðinsára. Þau eru í aldursröð:
Halldór Þórarinn, f. 27. maí.
1904, d. 5. júní 1965; Sigurjón, f.
26. mars. 1906, d. 3. júní 1931;
Stefán Björgvin, f. 27. maí 1907,
d. 28. okt. 1978; Guðný Svan-
hvít, sem hér er kvödd; Sveinn
Kristinn, f. 22. des. 1911, d. 17.
jan. 1998; Auðbjörg, f. 8. jan.
1915; Guðni, f. 26. mars 1917, d.
6. maí 1936. Svanhvít og Krist-
ján dóu á barnsaldri. Af þessum
stóra systkinahópi er nú Auð-
björg ein eftir á lífi.
Guðný Svanhvít giftist ung
Jóni Bernharð Ásgrímssyni frá
Siglufirði og eignuðust þau
fimm börn. Þau eru: 1) Guðrún,
f. 3. mars 1928, maki Jakob Jó-
hannesson, f. 7. mars 1926, d.
27. apríl 1985. Þau eignuðust
Margs er að minnast, margt bei'
að þakka. Það er ekki síst þakklæti
sem mér er efst í huga nú þegar ég
minnist þín, móðir mín. Þakklæti
fyrir þolinmæði þína, gjafmildi og
gæsku, sem voru þínir höfuðkostir.
Ég minnist þess þegar ég í æsku
var sendur með glaðning til fólks
sem úr litlu hafði að spila. Þú
fannst ávallt ráð til að gleðja aðra
þó ekki væri auðugt þitt eigið bú.
Þú hafðir einstakt lag á að nýta það
sem til féll hverju sinni, af hvaða
toga sem það var. Gömul föt sem
hætt vora að gagnast einum hafðir
þú lag á að gera að klæði handa
öðrum. Þannig vorum við börnin
þín ævinlega vel til fara í heima-
saumuðum fínum fötum sem ekk-
ert gáfu eftir því sem keypt var í
búð. Seinna þegar heimilisstörfin
urðu þér léttari, fuglarnir fíognir
úr hreiðrinu, saumaðir þú á barna-
börnin og barnabamabörnin eða
fyrir þær „Petru og Pálínu". Það
var líf þitt og yndi að sitja og
sauma.
Þrátt fýrir erfiðleika á lífsleið-
inni, missi sona þinna og annarra
ástvina, bugaðist þú aldrei, enda
alin upp af trúaðri móður, henni
ömmu, sem ég minnist einnig
vegna gæsku og fyrir Passíusálm-
ana sem hún las okkur bræðrum
síðustu æviárin.
Um leið og ég minnist þín og
hennar ömmu langar mig að minn-
ast fóður míns, hans Hjálmars,
sem hvarf til annars heims löngu á
undan þér. Hann tmði því, eins og
þú, að við værum hér á jörðu til að
öðlast þroska, að jarðlífið væri að-
eins lítið skref á braut okkar í ei-
lífðinni. Ég er ykkur sammála og
er ykkur þa.kklátur fyrir að hafa
gefíð mér þennan skilning á tilver-
unni.
Það er svo ótalmargt annað sem
vert væri að hafa á orði um sam-
veru okkar, móðir mín, en hér læt
ég staðar numið og þakka þér enn
og aftur fyrir að hafa verið til.
Þinn sonur
Sigurjón Hjálmarsson.
Margt er það og margt er það
sem minnmgamar vekur.
Og þær eru það eina
sem enginn frá mér tekur.
í nokkrum orðum langar mig að
átta börn. 2) Óskar
Ásmundur, f. 11.
júní 1929, maki
Helga Jóna Sveins-
dóttir, f. 29. okt.
1932. Þau eiga þrjú
börn. 3) Kári, f. 9.
des. 1930, maki Sig-
ríður Jónsdóttir, f.
8. júlí 1928. Þau
eignuðust fjóra
syni, fyrir átti Kári
einn son. 4) Guðný,
f. 13. ágúst 1932,
maki Sverrir Jó-
hannesson, f. 11.
nóv. 1930. Þau eiga
tvo syni. 5) Guðjón Bernharð, f.
19. júní 1935, d. 11. maí 1964.
Jón Bernharð fórst með mótor-
bátnum Kára í maí 1936. Svan-
hvít giftist Hjálmari Guðjóns-
syni, ættuðum úr Árnessýsiu,
1942 og eignuðust þau þrjá syni.
Þeir eru: 1) Sigurjón, f. 9. júlí
1943, maki Ragnhildur Óskars-
dóttir, f. 8. júlí 1946. Þau eiga
íjögur börn. 2) Guðmundur, f.
18. sept. 1944, d. 11. maí 1985,
maki Hrönn Benónýsdóttir, f.
15. okt. 1947. Þau eignuðust
fimm börn. 3) Erlingur Heimir,
f. 8. mars 1946, maki Áslaug
Jónsdóttir, f. 10. des. 1948. Þau
eiga fjögur böm, fyrir átti
Heimir einn son. Afkomendur
Svanhvítar em orðnir yfir 120.
Utför Svanhvítar fer fram frá
Fáskrúðsfjarðarkirkju í dag og
hefst athöfnin klukkan 14.
minnast föðursystur minnar, Guð-
nýjar Svanhvítar Guðmundsdótt-
ur.
Svanhvít bjó alla sína löngu ævi
á Fáskrúðsfirði og þar af meira en
60 ár í Þórshamri. Allir þekktu
Svönu í Þórshamri og til hennar
leituðu margir. I Brekku,
bernskuheimili Svanhvítar, voru
mikil umsvif og annríki og öll
börn Guðmundar og Guðrúnar
vöndust því að taka þátt í þeim
störfum, sem kölluðu hverju sinni.
Það varð þeim drjúgt veganesti,
því öll reyndust hið mesta dugn-
aðarfólk.
Kornung giftist Svanhvít Jóni
Bernharð Ásgrímssyni, ættuðum
frá Siglufirði, hinum mesta atorku-
manni. Þau eignuðust saman fimm
börn. Jón var formaður á mótor-
bátnum „Kára“, sem fórst í ofsa-
veðri í maí 1936 með allri áhöfn.
Með bátnum fórst líka Guðni,
yngsti bróðir Svanhvítar. Nú þeg-
ar Svanhvít stóð ein uppi með
fimm ung börn voru ráð til að
halda saman heimilinu ekki auð-
fundin. En þau mál leystust á þann
veg að foreldrar Svanhvítar fluttu
ásamt sonum sínum tveim, þeim
Stefáni og Sveini, sem báðir voru
ókvæntir, í Þórshamar, en það hús
höfðu þau Jón og Svanhvít þá ný-
lega keypt. Þarna bjó stórfjöl-
skyldan. Guðmundur faðir Svan-
hvítar var járnsmiður en auk
þeirra starfa hafði hann bæði kýr
og kindur, slíkur sjálfsþurftarbú-
skapur var algengur á þeim árum.
Með samstöðu og elju skapaðist
þarna heimili þar sem gestagang-
ur var mikill og allir fundu sig vel-
komna.
Á þessum ánim voru uppgangs-
ár á Siglufirði, þangað fór Svanhvít
nokkur sumur í röð og dvaldi á
vegum tengdaforeldra sinna og
vann við síldarsöltun. Þá hafði hún
yfirleitt eitthvert barna sinna með.
Á þessum tíma kynntist Svanhvít
seinni mannni sínum, Hjálmari
Guðjónssyni, ættuðum úr Árnes-
sýslu. Þau gengu í hjónaband og
Hjálmar fluttist í Þórshamar. Þau
eignuðust þrjá syni.
Þegar hér er komið sögu eru
eldri börn Svanhvítar komin vel á
legg, en þarna var stór fjölskylda
og eðli málsins samkvæmt var
Svanhvít miðpunktur hennar og
glaðlyndi, ástríki og bjartsýni hús-
móðurinnar skópu þann góða anda
sem á heimilinu ríkti.
Þegar árin liðu fækkaði heimilis-
fólkinu í Þórshamri. Börnin uxu úr
grasi og staðfestu ráð sitt. For-
eldrar Svanhvítar fluttu aldrei af
heimilinu. Þau nutu umönnunar
hennar til dauðadags. Aldrei
gleymi ég, sem þessar línur rita,
þegar ég heimsótti ömmu mína í
síðasta skipti. Hún lá í rúminu sínu
og brosti við méi'. Og í návist
hennar skynjaði ég birtu og frið.
Þannig kvaddi hún lífið, sátt við
allt og alla. Stefán, bróðir Svan-
hvítar kvæntist ekki. Hann átti sitt
heimili í Þórshamri alla tíð og naut
umhyggju systur sinnar til dauða-
dags.
Hjálmar, eiginmaður Svanhvít-
ar, lést 11. ágúst 1989 og eftir það
bjó Svanhvít ein í húsinu sínu þar
til allra síðustu árin, þegar heilsan
tók að bila. Þá fluttist hún til Kára,
sonar síns, og Sigríðar, tengdadótt-
ur sinnar, en hjá þeim naut hún
umhyggju og elskusemi alla tíð. En
þrátt fyrir að Svanhvít flyttist til
Kára og Siggu stóð hennar gamla
heimili óhaggað og þangað kom
hún oftast daglega á sumrin, þar
var oft gestkvæmt og auðvelt að
gleyma tímanum við að skoða
gamlar myndir og rifja upp minn-
ingar liðinna daga. Til hinstu
stundar fylgdist Svanhvít vel með
öllu sem gerðist, bæði í hennar
stóru fjölskyldu svo sem í lífinu, yf-
irleitt. Hún var, eins og áður hefur
komið fram, glaðvær og góðviljuð.
Hún hafði þó sínar ákveðnu skoð-
anir, sem hún hélt fast við á sinn
rólega máta og réttlætiskennd
hennar var sterk og vakandi. Um-
hverfi hennar var ævinlega snyrti-
legt og hún hafði lag á að hagræða
hlutum á einstakan hátt. Svanhvít
var óvenju verklagin og fjölhæf, en
sérstakt yndi hafði hún af sauma-
skap. Hún var líka mjög gjafmild
og valdi gjafir sínar af smekkvísi.
Ótrúlégan fjölda fallegra hluta
saumaði hún og gaf. Gestrisni
hennar var líka einstök. Það átti
ekki aðeins við um þá, sem lengra
komu að, heldur líka og ekki síður
við nágrannana, enda áttu margir
erindi í Þórshamar og var þar oft
glatt á hjalla og ótinilegur fjöldi
fólks leit þar inn, því sem næst
daglega.
Það er lífsins gangur að við
hljótum að kveðja ástvini okkar.
Það er stór hópur, sem nú saknar
góðrar konu. Ég finn það glöggt
að ég hef ekki einungis misst föð-
ursystur mína heldur líka mína
bestu vinkonu. I huga okkar, sem
vorum henni nákomin, ríkir sökn-
uður en jafnframt þakklæti fyrir
allt það, sem hún gaf okkur af ör-
læti hjartans á langi ævi. Börnum
hennar, tengdabörnum, Auð-
björgu, systur hennar, svo og öll-
um afkomendum sendi ég innileg-
ar samúðarkveðjur frá mér og
mínu fólki. Megi elskuleg kona
hvíla í guðs friði.
Elín Sigurjónsdóttir.
Það er komið að leiðarlokum. í
örfáum orðum viljum við minnast
mætrar konu. Hún Svanhvít amma
og langamma var einstaklega
hæversk og kærleiksrík kona. Hún
tók öllu sem á bjátaði með jafnað-
argeði og þegar hún lá veik var æv-
inlega viðkvæðið hjá henni: „Þetta
er bara leti í mér.“ Það var alltaf
gaman að heimsækja hana í Þórs-
hamar og skoða allan saumaskap-
inn hjá henni. Síðustu æviárin bjó
hún hjá foreldrum okkar og erum
við þakklát fyrir þann tíma sem við
og börnin okkar nutum samvista
við hana.
Elsku amma og langamma,
blessuð sé minning þín.
Ég veit þú heim ert horfm nú
og hafm þrautir yfir,
svo mæt, svo góð, svo trygg og trú
og tállaus, falslaus reyndist þú,
ég veit þú látin lifir.
(Steinn Sig.)
Jón, Svanur, Unnsteinn
og fjölskyldur.
GUÐNY SVANHVIT
GUÐMUNDSDÓTTIR