Morgunblaðið - 22.10.1998, Blaðsíða 36

36 FIMMTUDAGUR 22. OKTÓBER 1998
MORGUNBLAÐIÐ
AÐSENDAR GREINAR
Bankaþj ónusta
fyrir alla
I UMRÆÐUNNI um
hagræðingu og sparnað í
bankakerfinu nefna
stjórnmálamenn, og nú í
seinni tíð einnig eigend-
ur bankanna, helst dýrt
og óhagkvæmt þjónustu-
net, það er útibúanet
banka og sparisjóða.
Mælikvarðinn sem not-
aður er, og hver sér-
fræðingurinn á eftir öðr-
um étur upp, er að 1500
íbúar séu um hvert útibú
á Islandi á meðan 2200
Danir deili hverju útibúi
í Danmörku. Þessi mæli-
kvarði, sem röksemd fyrir
óhagkvæmni, er alveg
furðulegur í ljósi þess að
við búum í stóru dreifbýlu landi, en
viljum eftir bestu getu veita öllum
íbúum landsins sambærilega þjón-
Auðvitað er hægt að
sameina alla banka og
sparisjóði í eitt eða tvö
fyrirtæki og fækka
þannig, segir Friðbert
Traustason, en hvar
er þá samkeppnin og
aðhaldið?
ustu, hvar sem þeir búa. Það tekst
því miður ekki á öllum sviðum, t.d.
ekki í skóla- og heilbrigðisþjónustu,
og síðan eru samgöngur sérstakur
kagítuli.
A Islandi eru færri íbúar um
hvern grunnskóla, hvert pósthús,
hverja heilsugæslustöð, hverja höfn,
heldur en í Danmörku. Síðast en
ekki síst eru einungis fjögur þúsund
íbúar um hvem þingmann á Islandi
en 24 þúsund í Danmörku. Erum við
ekki sammála um að svona saman-
burður skilar okkur engu og er í
raun fáránlegur þar sem við viljum
öll búa í sátt og samlyndi í okkar
dreifbýla landi, og fámennið kostar
sitt?
Afgreiðslustaðh- banka og spari-
sjóða eru 180 hér á landi, 130 í eigu
viðskiptabankanna þriggja og fimm-
tíu í eigu þrjátíu sparisjóða. 65 af-
greiðslustaðir eru á höfuðborgar-
svæðinu, en 115 í kaupstöðum, kaup-
túnum og sveitum landsins. I mjög
mörgum þessara afgreiðslustaða
vinna tveir til fimm starfsmenn og
sinna allri almennri bankaþjónustu,
þannig að öllum landsmönnum er
tryggð sambærileg þjónusta.
Spurning mín er einfold: Hvar
ætla stjórnendur að loka afgreiðsl-
um? Hver ætlar að setja reglur um
hámarksfjölda útibúa?
Samkeppnin er mest á höfuðborg-
arsvæðinu þannig að ólíklegt er að
útibúum þai- verði fækkað. Vilja
stjórnmálamenn af landsbyggðinni
að þjónustan við íbúa í dreifbýlinu
verði skert, þannig að viðskiptavinir
fái misgóða bankaþjónustu eftir því
hvar á landinu þeir búa ? Svarið er
auðvitað nei, það má ekki minnka
þjónustuna við mig og mína, en það
má kannski hagræða hjá hinum.
Auðvitað er hægt að sameina alla
banka og sparisjóði í eitt eða tvö fyr-
irtæki og fækka þannig, en hvar er
þá samkeppnin og aðhaldið?
Við höfum komið upp öflugu og
skilvirku þjónustuneti banka og
sparisjóða, þar.sem saman fer mikil
fagleg þekking og frábær þjónusta
hjá starfsmönnum þessara fyrir-
tækja. Greiðslumiðlun og umfang
bankaþjónustu á íslandi er einhver
sú albesta sem þekkist í heiminum,
og vonandi verður svo um alla fram-
tíð - fyrir alla íbúa íslands.
Árið 1992 voru 3350 afgreiðslu-
staðir banka og sparisjóða í Dan-
mörku, þrátt fyrir mikla hrinu sam-
eininga árin þar á undan, þar sem
fjöldi sjálfstaeðra bankastofnana fór
úr 300 í 220. í dag eru bankastofnan-
ir 200 í Danmörku, en útibúin hins
vegar 2400. Þar sem þessar tölur eru
Friðbert
Traustason
notaðar sem viðmiðun
þegar rætt er um fjölda
útibúa á íslandi er
nauðsynlegt að skýra
frá einni meginástæðu
þess að útibúum í Dan-
mörku hefur fækkað.
Það er ekki bara
vegna þess að nauðsyn-
leg hagræðing hafi kall-
að á þessa fækkun,
heldur vegna
bankarána. A árunum
1992 til ársins 1997 voru
framin rúmlega 700
bankarán í Danmörku.
Þau voru flestöll framin
í fámennum útibúum í
litlum bæjarfélögum.
Öryggi starfsmanna var
ekki tryggt og þess vegna voru þeir
fluttir til og útibúum lokað, þrátt fyr-
ir mikil mótmæli viðskiptavina.
Þegar litið er á heildarfjölda
starfsmanna banka og sparisjóða í
Danmörku sést að þrátt fyrir mikla
fækkun útibúa og þár af leiðandi
vem þjónustu á ýmsum stöðum, hef-
ur starfsmönnum ekki fækkað mikið.
Ái'ið 1992 voru þeir 48.000 en eru nú
44.500.
Vonandi komumst við hér á Ís-
landi sem lengst hjá því að upplifa
óáran bankarána, þannig að starfs-
menn banka og sparisjóða fái áfram
að sinna sínum mikilvægu þjónustu-
störfum, sem eru ein af undirstöðum
nútíma samfélags.
Höfundur er formaður Sam-
bands íslenskra bankamanna.
Hlustaðu á mig
ALGENGASTA spurningin sem
ég er spurður varðandi stam er
hversu margir það eru sem stama.
Stam er talið vera vandamál hjá ná-
lægt 1% allra fullorðinna samkvæmt
erlendum rannsóknum og þrír
fjórðu hlutar þeirra ei'u karlmenn.
Það má þvi búast við því að á þriðja
þúsund íslendinga stami. Sumum
þykir þetta ótiúlega há tala, en það
er líklega vegna þess hve leynt
margir fara með vandamálið. Með
því að þegja stama ég ekki, en það
minnkar ekki vandamálið. Stam er
líka mjög einstaklingsbundið og því
misjafnt hversu mikið vandamál það
er. Gleymdu því ekki að stam getur
verið mikið vandamál hjá einhverj-
um sem þú heyrir nánast aldrei
stama. Þetta kann að hljóma undar-
lega, en svona er það nú samt.
Það er erfitt að lýsa því fyrir þeim
sem ekki stamar hvernig það er að
stama. Algengt er að staminu sé líkt
við ísjaka, þar sem einn tíundi hluti
þess er hið sýnilega stam sem þú
sérð og heyrir. Hinir níu hlutarnir
eru þær tilfinningar sem stamið
veldur, ótti, skömm, vanmáttar-
kennd og margt fleira. Fæstir þeirra
sem ekki stama gera sér grein fyrir
þessu og átta sig því ekki á hinu
raunverulega eðli vandamálsins.
Afleiðingarnar geta verið miklar
fyrir þann sem stamar, ekki síst fé-
lagslegar, þar sem staminu fylgir oft
tilhneiging til einangrunar. Hvers
vegna? Jú, ein leið til þess að stama
ekki er að tala ekki og draga sig út
úr samskiptum við annað fólk. Þessi
einangrun elur enn frekar á þeim
tilfinningum sem stamið veldur.
Önnur algeng spurning er: Hvernig
á ég að koma fram við
mann sem stamar? Við
þessu er eitt ofureinfalt
svar. Nákvæmlega eins
og þú átt að koma fram
við alla aðra. Hlustaðu
og gefðu honum tíma til
að segja það sem hann
vill segja. Það er nú ekki
flóknara en það.
Hvað er til ráða fyrir
þann sem stamar?
Meðferð við stami hjá
sérfræðingum stendur
til boða og hún ber í
flestum tilvikum árang-
ur. Hún krefst vinnu af
hálfu þess sem stamar,
en sú vinna skilar sér margfalt til
baka. Foreldrar ættu ekki að hika
Það er oft, segir Bene-
dikt Benediktsson, tal-
að um stam sem félags-
Benedikt
Benediktsson
lega fötlun.
við að leita aðstoðar strax og vart
verður við stam hjá barni. Oftast er
hægt að greina hvort um er að ræða
stam eða eðlilegar truflanir í tali. Ef
um stam er að ræða næst yfirleitt
betri árangur eftir því sem fyrr er
byrjað að meðhöndla það.
Málbjörg hefur á undanförnum
árum unnið að fræðslu, bæði í fjöl-
miðlum og með fræðslufundum um
stam. Við teljum okkur fínna breyt-
ingu á viðhorfum gagnvart stami al-
mennt. Það eru fleiri sem þora að
tala um stam, bæði við okkur og
aðra, og það virðast
vera fleiri sem leita séi
aðstoðar en áður.
En það er margt sem
á eftir að breytast. Víða
eru leifar af gamla tím-
anum sem við getum
ekki lifað við. Það vant-
ar meiri umfjöllun um
stam í menntun kenn-
ara á öllum stigum.
Skólar taka mjög mis-
jafnlega á málum nem-
enda sem stama, en
með því að grípa nógu
snemma inn í með að-
stoð er hægt að koma í
veg fyrir að stamið verði
að raunverulegu vanda-
máli. Enn eru einkunnir í lestri víða
metnar eftir hraða, sem getur verið
mikil niðurlæging fyi-ir barn sem er
fluglæst en stamar og fær því lága
einkunn. Aðstoð við börn sem stama
er víða skammarlega lítil og jafnvel
engin. Fólk sem stamar einangrast
eftir slæma reynslu í samskiptum
við annað fólk og svona mætti lengi
telja.
Það er því margt óunnið. 22. októ-
ber er alþjóðlegur kynningardagur
um stam. Ég vil biðja þig, næst þeg-
ar þú talar við einhvern sem stam-
ar, að hlusta vel og gefa honum tíma
til að klára það sem hann ætlar að
segja. Ef þig hefur lengi langað til
að spyrja hann út í stamið, láttu
spurninguna flakka og ég er viss
um að ykkur líður báðum betur á
eftir. Það MÁ tala um stam.
Höfundur er formaður Málbjargar,
félags um stam.
Er kvótakerf-
ið hagkvæmt?
ISLENDINGAR
þurfa á góðu og skil-
virku fískveiðistjómun-
arkerfi að halda. Þannig
getum við búið í haginn
fyrir áframhaldandi
nýtingu sjávar. I þessu
sambandi getur maður
velt því fyrir sér hvort
kerfi framseljanlegra
aflaheimilda, kvóta, eins
og við búum við í dag
hafi leitt af sér ákveðna
hagkvæmni í íslenskri
útgerð.
Til þess að fá niður-
stöðu varðandi hag-
kvæmni í íslenskri út-
gerð verður að skoða
Ágúst
Sæmundsson
árangursríkt. Frá 1984
til 1997 hefur síldarafli
vaxið nærri sexfalt, þar
af fjórfalt frá 1991. Þar
munar mest um veiðar
á Íslandssíld frá 1994.
Eftir að veiðar á henni
hófust, eftir 27 ára
veiðibann, hefur verð-
mæti síldaraflans rúm-
lega tvöfaldast. Um leið
hefur fjöldi báta sem
stunda síldveiðarnar
fækkað úr 65 árið 1975
niður í 30 til 35 báta á
undanfömum árum. Af-
kastageta þeirra báta
sem stunda veiðarnar
hefur aukist mikið á
ÞRÓUN í sfldveiðum 1984 til 1997 (vísitala = 100 árið 1984) Heimild:
Fiskifélag Islands.
söguleg gögn um sókn, afla og verð-
mæti aflans. I þessari og næstu
tveimur greinum mínum ætla ég að
fjalla um þessa hagkvæmni og
skoða hana út frá tveimur helstu
nytjafisktegundunum: uppsjávar-
fisk og botnfisk.
Vaxandi hagkvæmni
og aukinn afli
Þægilegt er að athuga hag-
kvæmni í uppsjávarfiskveiðum fyrir
þær sakir að þær hafa lengur verið
bundnar kvótum en botnfiskveið-
arnar. Bátarnir sem stunda veið-
arnar eru flestir af álíka stærð og
nota svipuð veiðarfæri. Þess vegna
er fjöldi báta góður mælikvarði á
sóknina. Framseljanlegir kvótar í
síldveiðum hafa verið viðvarandi
síðan 1979. Frá þeim tíma hefur
hagkvæmni í veiðunum verið vax:
andi og aflinn aukist jafnhliða. I
kjölfar góðrar fiskveiðistjórnunar
hefur hrygningarstofn síldarstofna
farið vaxandi og hefur á undanförn-
um árum verið einn sá mesti síðan
mælingar hófust.
Árangursríkt stjórn-
kerfi síldveiða
Eins og sjá má á mynd 1 hefur
stjórnkerfi síldveiðanna verið mjög
undanförnum fimmtán til tuttugu
árum og sést það á mynd 1.1.
Hrygningarstofn síldar
hefur vaxið í kjölfar
góðrar fískveiðistjórn-
unar, segir Ágúst
Sæmundsson í þessari
fyrstu grein af þremur,
og hann er nú einn sá
stærsti síðan mælingar
hófust.
Þannig að rentan sem annars hefði
farið í súginn vegna of mikillar
sóknar hefur náðst úr veiðunum.
Batamerki í loðniiveiðunuin
Taka verður tillit til annarra
þátta þegar loðnuveiðar eru skoðað-
ar en þær hafa verið bundnar fram-
seljanlegum kvóta frá 1986. Vegna
þess hve skammlíf loðnan er getur
stofnstærðin verið mjög breytileg.
En á undanförnum árum hefur
loðnustofninn á Islandsmiðunum
farið vaxandi aftur eftir slæmt
ÞRÓUN í loðnuveiðum árin 1984-1997 (vísitala = 100 árið 1984)
Heimild: Fiskifélag Islands.
ástand milli 1989-91. Hins vegar
hefur loðnuflotinn farið hratt
minnkandi, en fjöldi báta hefur farið
úr 68 árið 1979 niður í 42 báta árið
1997, sem samsvarar um 38% lækk-
un. Aflaaukningin og fækkun skip-
anna eru skýr merki um að í loðnu-
veiðum felist hagkvæmni eftir að
kvótar í veiðunum voru settir á.
Þróun veiðanna, með hliðsjón af
fjölda báta annars vegar og afla
hins vegar, sést á mynd 1.2. A með-
an loðnuafli hefur verið breytilegur
er sveiflan einna helst upp á við,
eins og sést á myndinni. Á sama
tíma hefur sóknin ekki aukist að
ráði þannig að rentu af veiðunum er
ekki sóað með þeim hætti.
I næstu tveimur greinum mínum
ætla ég að fjalla um hagkvæmnina í
botnfiskveiðunum.
Höfundur er BA (stjórnnuílafrieði.