Morgunblaðið - 23.10.1998, Blaðsíða 22

22 FÖSTUDAGUR 23. OKTÓBER 1998
LISTIR
MORGUNBLAÐIÐ
Mávahlátur á Stóra sviði Borgarleikhússins í kvöld
„Verði minn vilji“
KIDDA í kjallaranum (Hanna María Karlsdóttir) tottar pípu sfna í
rólegheitum meðan Freyja úðar í sig góðmetinu.
Mávahlátur í leikgerð
Jóns Hjartarsonar eftir
skáldsögu Kristínar
Marju Baldursdóttur
verður frumsýndur á
Stóra sviði Borgarleik-
hússins í kvöld. Mar-
grét Sveinbjörnsddttir
fylgdist með æfíngu í
vikunni og átti spjall
við höfunda skáldsög-
unnar og leikgerðarinn-
ar en aðalleikkonan
vildi sem allra minnst
segja um hina dular-
fullu Freyju.
ÞAÐ fer bókstaflega allt á annan
endann í annars friðsælu sjávar-
þorpinu þegar glæsikvendið Freyja
birtist þar skyndilega á páskadags-
morgun eftir sjö ára fjarveru og sest
upp á heimili frænku sinnar. Hún
kemur alla leið frá Ameríku, þar
sem hún var gift offísér, en nú er
hann dauður, eins og hún orðar það
sjálf. Brátt fara válegir atburðir að
gerast og lífið í þorpinu fer allt úr
skorðum fyrir tilstilli þessarar dul-
arfullu konu með rauðu varimar, ís-
bláu augun og svarta hárið sem nær
alla leið niður á mjaðmir.
Sagan gerist á fyrri hluta sjötta
áratugarins. „Á þeim tíma stendur
karlaveldið í íslensku samfélagi og
ekki síst í sjávarplássinu nokkuð
föstum fótum, en þama er skyggnst
inn í heim kvennanna. Og þegar
grannt er skoðað er veldi þeirra ær-
ið, kannski sérstaklega í sjómanns-
fjölskyldunum þar sem húsmóðirin
er heima og stjómar öllu eins og
herforingi," segir Jón Hjartarson,
höfundur leikgerðarinnar.
Hefur einhvern djúpan skilning
á kvenþjóðinni
Kristín Marja Baldursdóttir, höf-
undur Mávahláturs, tók strax vel í
það þegar Þórhildur Þorleifsdóttir
leikhússtjóri kom að máli við hana
og bað um að fá að gera leikgerð af
sögunni. Hún veitti leyfið - með því
skilyrði að Þórhildur leikstýrði
verkinu. „Mér hefur alltaf fundist
hún svo framleg og fær leikstjóri.
Ég hef fylgst með Þórhildi og hlust-
að á viðhorf hennar og skoðanir og
þau era bara svo svipuð mínum. Ég
vissi að ef einhver gæti komið þessu
verki til skila þá væri það hún,“ seg-
ir Kristín Marja, sem hefur ekki
orðið fyrir vonbrigðum. „Ég er al-
veg gífurlega ánægð og það hefur
verið mjög skemmtilegt og fróðlegt
að sjá hvemig hún vinnur." Hún er
ekki síður ánægð með leikgerð Jóns
Hjartarsonar. „Jón er alveg rétti
maðurinn - hann hefur einhvem
djúpan skilning á kvenþjóðinni. Þeg-
ar ég var búin að lesa fyrstu tvær
blaðsíðumar af leikgerðinni þá vissi
ég að þama var réttur maður á rétt-
um stað,“ segir hún.
Höfundur leikmyndar er Sigurjón
Jóhannsson og Una Collins er bún-
ingahöfundur. Tónlistin er eftir Pét-
ur Grétarsson, lýsing er í höndum
Lárusar Björnssonar, Öm Guð-
mundsson er danshöfundur og Bald-
ur Már Amgrímsson sér um hljóð.
Stekkur ekki í burtu frá sögunni
„Ég stekk náttúrulega ekkert í
burtu frá þessari sögu. Hins vegar
er hún hlaðin af ýmsum áþreifanleg-
um hlutum á borð við snjókomu,
fannfergi og önnur náttúrufyrir-
brigði, sem era skemmtilegur þáttur
af sögunni og við afgreiðum allt
öðruvísi í leikhúsinu og leggjum
ekki eins mikla áherslu á og bókin.
Það sem ég reyndi að gera í þessari
leikgerð var aðallega að skila þess-
um margbreytilegu og skemmtilegu
persónum sögunnar og svo þeirri
dramatík sem vissulega er í sögunni
en verður áþreifanlegri á sviðinu.
Annað sem er nokkuð ríkur þáttur í
sögunni er pólitík og verkalýðsbar-
átta, sem tengist aðallega heimilis-
fóðumum á alþýðuheimilinu þar
sem sagan gerist að miklu leyti. Ég
sleppi því meira og minna en legg
áherslu á andrúmsloftið í kringum
Freyju,“ segir Jón þegar hann er
spurður hvað hann hafi haft að leið-
arijósi þegar hann vann leikgerðina.
Én hver er hún þessi valkyrja,
Freyja Gestsdóttir? „Ég held að
fólk hljóti að geta samsamað hana
ýmsum þeim persónum sem þekktar
eru í þjóðtrú og trú og jafnvel fom-
sögunum. Mér finnst það hinsvegar
ókurteisi við áhorfandann að vera að
setja á hana afgerandi stimpil, en
hún á klárlega margt sameiginlegt
með Hallgerði langbrók, jafnvel
Guðrúnu Osvífursdóttur ef því er að
skipta," segir Jón og bætir við að
hún sé líka skyld Ursúlu ensku, fyr-
irmynd Uu i Kristnihaldinu. „Og
hún hefur ákveðin tengsl við þjóðtrú
og nær dularfullu valdi á fólki. Þeg-
ar hún sest að í þessu kvennasamfé-
lagi kemst rót á þessa litlu veröld
sjávarþorpsins. Hún setur ný viðmið
þegar hún kemur margefld úr sjö
ára útlegð, sinni eyðimerkurgöngu.
Viðbrögð kvennanna era kapítuli út
af fyrir sig, en það er ekki síður
merkilegt hvemig karlveldið og yfir-
stéttin í þessu litla samfélagi bregst
við,“ segir Jón.
Gerir það sem þarf að gera
„Ég skil hana alveg. Hún er svo-
lítið klikkuð, svolítið veruleikafirrt.
Hún gerir það sem þarf að gera og
býr til sínar eigin reglur,“ segir
Halldóra Geirharðsdóttir, sem leik-
ur Freyju. „Annars vil ég helst ekki
segja meira - þessi kona er bara
leyndarmál,“ segir hún svo - og læt-
ur ekki toga meira upp úr sér um
persónuleika hinnar dulúðugu
Freyju sem allt verkið hverfist um.
Einskonar sögumaður í verkinu
er táningsstelpan Agga. Hún er for-
Drumi Pakki *2
Skrifborö 160x80 crn
Skrrfbord 140x64 cm
Hornbarð 80x64 crn
4rs skúffuskápur á hjófum
Útdrajjsptata fyrír fyktaborð
3 skápar 190x80 crn
1 moú hurðuin
2 opmr m. .5 hilíum
i Skrrf.'.r r >iu * >u f ijí H ir r
Árrriúla 20
Sio»iS33SM0 *
Morgunblaðið/Ásdís
„VERÐI minn vilji... svo á jörðu... sem í freistni..." Meira að segja fað-
irvorið hefur Freyja (Halldóra Geirharðsdóttir) lagað að sínum eigin
forsendum. Við fætur hennar kijúpa apótekarasonurinn Hilli (Halldór
Gylfason) og æskuvinkonan Dísa (Rósa Guðný Þórsdóttir).
vitin og hnýsin - bæjarins besti
spæjari og ekki nóg með það heldur
„líka bæjarins mesti lygari“ eins og
hún sjálf kemst að orði. Hún lítur
gjarnan inn á stöð hjá Magnúsi lög-
regluþjóni (Jóhanni G. Jóhanns-
syni), teflir við hann og spyr snögg
upp á lagið hvort það sitji margir
inni. Vinkona Öggu er apótekara-
dóttirin Emilía (Inga María Valdi-
marsdóttir) og þær koma oft með
nýja sýn á gang mála. Með hlutverk
Öggu fer Hildigunnur Þráinsdóttir.
Heimili ömmu hennar og afa er að-
alvettvangur atburðarásarinnar en
þar býr Freyja fyrst um sinn eftir
heimkomuna. A heimilinu ræður
ríkjum Júlíana, amma Öggu, sem
Margrét Helga Jóhannsdóttir leik-
ur, og afinn Lúther, sem er krati og
karlremba. Með hlutverk hans fer
Pétur Einarsson. Afinn er sjómaður
og fær litlu ráðið á heimilinu sökum
langra fjarvista og þá sjaldan hann
er í landi einbeitir hann sér að heit-
um fundahöldum í verkalýðs- og sjó-
mannafélaginu. Á heimilinu era
einnig dætur þeirra tvær, Dódó
(Edda Björg Eyjólfsdóttir) og
Ninna (Sóley Elíasdóttir), og í kjall-
aranum býr Kidda, systir Lúthers,
sem kaupir íhaldsblaðið og agnúast
sífellt út í erkikratann, bróður sinn.
Með hlutverk Kiddu fer Hanna
María Karlsdóttir.
Allir verða að bregðast
við Freyju
Bjöm Ingi Hilmarsson leikur
Bjöm Theódór, verkfræðinginn
unga og læknissoninn úr fína hús-
inu, sem er trúlofaður sýslumanns-
dótturinni Birnu, sem er alger and-
stæða Freyju, Ijós yfirlitum, hnellin
og náttúruleg og dansar eins og
engill á skautum, enda fimleika-
kennari. Með hennar hlutverk fer
Sigrún Edda Björnsdóttir. Freyja
er auðvitað ekki lengi að klófesta
erfðaprinsinn Bjöm Theódór og upp
úr því hefst mikil valdabarátta sem
ekki verður rakin hér, aðeins minnst
á þau gömlu sannindi að „hefnist
þeim er svíkur sína huldumey" - það
fær Björn Theódór að reyna. „Hann
og Birna hefðu kannski passað bet-
ur saman, það hefði að mörgu leyti
verið þægilegra, því það er vissulega
óþægilegt fyrir yfirstéttina að fá
Freyju inn í þetta samfélag," segir
Halldóra.
Karlmenn kikna í hnjáliðunum í
návist Freyju, háir jafnt sem lágir.
Rónamir Jói Betu (Jón Hjartarson),
Gaui sígrenjandi (Þórhallur Gunn-
arsson) og Tobbi spritt (Theodór
Júlíusson), falla að fótum henni, ekki
síst vegna þess hve örlát hún reynist
á spírann þar sem hún afgreiðir í ap-
ótekinu.
Ósvífin klisja að konur
séu konum verstar
í verkinu era ótal litríkar persón-
ur, sem ekki er rúm til að gera öllum
skil hér. Og sem fyrr segir era kon-
ur í miklum meirihluta. „Það sem er
svo heillandi við þessa sögu er hvað
hún er rík af skemmtilegum per-
sónulýsingum,“ segir Jón. En sú
sem allt snýst um er Freyja, dóttir
þorpsins, sem var strítt í skóla og
uppnefnd freðýsa, en fór svo til Am-
eríku með sínum offísér, snýr aftur
eftir sjö ára útlegð og leggur plássið
að fótum sér. „Hún spilar á alla
strengi þessa litla samfélags, og það
verða allir að bregðast við henni,
hennar vilji og framganga öll er það
afgerandi. Þetta er merkileg kven-
lýsing, hún er mögnuð dul og ein-
hverju yfimáttúralegu en samt sem
áður alveg dauðajarðnesk. Hún er
ósympatísk í aðra röndina en samt
getur maður ekki annað en haft
samúð með henni. Það er ekki hægt
að segja að hún sé góð manneskja,
en maður skilur hana á vissan hátt,“
segir Jón. „Freyja er mjög óvenju-
leg og nýstárleg persóna í íslenskum
bókmenntum og sennilega hefði það
ekki hvarflað að karlmanni að skrifa
svona sögu. Mér finnst það heillandi
hvað Kristín er skemmtilega ósvíf-
in.“
Sjálf segist Kristín hafa verið orð-
in langþreytt á þeirri klisju að konur
séu konum verstar. Líka þeirri
klisju að konur séu alltaf fórnar-
lömb. „Ég var alveg harðákveðin í
því að hnekkja þessu. Konur era
konum ekkert verri en karlar era
körlum. Þetta er eitthvert vopn sem
er notað á konur. Þegar á reynir
standa konur saman, þær skilja að
það þarf að standa vörð um heimili
og börn og alltaf þegar einhverjir
erfiðleikar steðja að, þá era það kon-
umar sem tjasla manni saman. Þess
vegna er þetta ósvífin klisja - og ör-
ugglega ekki uppfundin af konu,“
segir Kristín Marja.