Morgunblaðið - 15.11.1998, Blaðsíða 11

MORGUNBLAÐIÐ
SUNNUDAGUR 15. NÓVEMBER 1998 11
Landsvirkjunar í þessum efnum
verður."
- Hver verður forgangsröðin, er
Arnardalsvirkjun á dagskrá og
kernur til greina að hætt verði við
Fljótsdalsvirkjun en í staðinn
verði ráðist í virkjun við Kára-
hnjúka? Verður rennsli Dettifoss
breytt og Þjórsárver færð í kaf?
„Araardalsvirkjun er að mínu
viti enginn valkostur í þessari
stöðu, aðeins hugmynd á teikni-
borði. Virkjun Jökulsár á Dal og
Jökulsár á Fjöllum er aðeins hug-
mynd sem kölluð var Langstærsti
draumurinn fyrir mörgum ánim. I
ljósi þeirra hugmynda sem eru uppi
í umhverfismálum og náttúruvernd
er þetta ekki rætt núna, þetta er
ekki inni í myndinni.
Það er líka rætt um virkjun Jök-
ulsár á Dal við Kárahnjúka en ef
einhvern tíma kemur að því þarf sú
virkjun að fara í umhverfismat og
allan þann fai'veg sem þar er um að
ræða.
Engir kostir afskrifaðir
En ég er á móti því að við afskrif-
um einhverja kosti. Við getum velt
því fyrir okkur hvort við getum
gert hlutina einhvern veginn öðru-
vísi en til stóð. Við höfum fram til
þessa kannað einföldustu og hag-
kvæmustu leiðirnar til að nýta
vatnsaflið og jarðgufuna. Kannski
getum við nýtt þessa sömu orku
með öðrum aðferðum, tæknin í
jarðgangagerð og öðru slíku er orð-
in svo mikil, notað rennsli í stað
uppistöðu og svo framvegis þannig
að jarðraskið yrði minna. En það
getur kostað meira í peningum sem
yrði þá gjaldið sem við greiddum
fyrir að vernda náttúruna. Það er
þetta sem ég á við með að endur-
skoða áformin um nýtinguna."
- Fyrirhugað er að 220 volta há-
spennulína yfir hálendið muni
tengja virkjunarsvæðin sunnan- og
austanlands. Fari svo að Norsk
Hydro setji sem skilyrði að álverið
verði á Keilisnesi muntu þá segja
nei?
„Mitt svar er klárt; það er ekki
hægt. Við erum ekki með nægilega
afgangsorku til þess sunnanlands
vegna þess að nú þegar er búið að
efna til skuldbindbindinga, sem eru
siðferðislega bindandi um að
stækka Járnblendið um fímm ofna,
stækka álverið á Grundartanga í
180.000 tonn og hugsanlega stækka
verið í Straumsvík upp í 200.000
tonn. Þetta myndi kalla á um 3.500
gígavattstunda orku og við gætum
ekki bætt við heilu álveri á KeUis-
nesi án þess að leggja tvöfalda línu
yfír hálendið.
Það voru þegar ég kom hingað í
ráðuneytið uppi áfonn um að leggja
tvöfalda, 400 volta línu yfír hálendið
vegna fyrirhugaðs álvers á Keilis-
nesi. Þessi línulögn hefði kostað um
30 milljarða króna og valdið miklu
meira umhverfísraski og sjónmeng-
un en sú leið sem nú hefur verið
ákveðin. Stefna núverandi stjórnar
er að stóriðjan verði eins nálægt
uppsrettu orkunnar og hægt er.
Þess vegna er ákvörðunin um
Reyðarfjörð tekin, þá eru línurnar
eins stuttar og kostur er en það er
líka fólgin í þessu byggðastefna,
það er augljóst. Hún fer hins vegar
saman við efnahagslega hag-
kvæmni og umhverfisvernd.“
Margir ferðamenn koma hingað
fyrst og fremst til að skoða
ósnortna náttúru. A sl. 15 árum
hafa gjaldeyristekjur okkar af er-
lendum ferðamönnum fimmfaldast
og vægið í prósentum af heildar-
gjaldeyristekjum farið úr 5% í 12%
en Finnur bendir á að mengun og
átroðsla á landi fylgi líka ferðaþjón-
ustu. Hann er spurður hvort tími sé
kominn til að hægja á vexti í ferða-
þjónustu.
„Það er enginn vafí á að ferða-
þjónustan er einn af vaxtarbrodd-
um atvinnulífsins. Grein fer ört
vaxandi og í umgengni við náttúr-
una þurfum við auðvitað að gæta
okkar á þessu sviði eins og öðrum.
Við verðum m.a. í ljósi ört vaxandi
fjölda erlendra ferðamanna að velta
fyrir okkur hvernig við ætlum að
skipuleggja þjónustuna. Það er ver-
ið að gera mjög góða hluti í grein-
inni, hún er t.d. að sameinast í ein
heildarsamtök sem ég tel að sé
„Við megum ekki
gleyma því að for-
sendan fyrir því að
við komumst út úr
þeim efnahagslegu
ógöngum sem við
vorum í
1989-1995 var
það að við rufum
kyrrstöðu sem ver-
ið hafði um úra-
tugaskeið í orku-
frekum iðnaði ú ís-
landi. Við fórum
aftur að nýta nútt-
úruauðlindirnar til
atvinnusköpunar."
„En ég vil varpa
fram þeirri hug-
mynd hér að bank-
arnir komi einnig
til móts við við-
skiptavini sína
með því að bjóða
þeim að kaupa
hlut í fyrirtækinu.
Gera mætti tilboð-
ið aðlaðandi
með því að hafa
bréfin ú hagstæð-
ara gengi en
markaðurinn
úkveður en binda
kaupin þannig að
viðkomandi gæti
ekki selt t.d.
næstu þrjú úrin."
mjög heillavænleg þróun.“
- Við höfum reynt að leggja
áherslu á hreinleikaímyndina út á
við. Þú telur að við getum ekki und-
irritað Kyotosamninginn um lofts-
lagsbreytingar strax eins og aðrar
vestrænar þjóðir, við getum þurft
að bíða vegna sérstöðu okkar.
Hlusta almennir ferðamenn á rök-
semdir okkar um að við þurfum að
geta nýtt orkulindirnar, segja þeir
ekki bara að við séum sóðar?
„Skilningur alþjóðasamfélagsins
á sérstöðu Islendinga á þessu sviði
hefur sl. ár vaxið mjög mikið. A
sama tíma hefur skilningur ís-
lensku stjórnarandstöðunnar á ís-
lenskum hagsmunum farið minnk-
andi. Við höfum ekki sagt að við
munum aldrei undirrita samning-
inn. Ef það hefði náðst á fundinum í
Buenos Aires nýverið að tryggja
hagsmuni okkar með þessu sérá-
kvæði hefðum við sjálfsagt skrifað
undir í kjölfar þess.
Nú hefur ákvörðun um það verið
frestað og um leið frestum við
ákvörðun um það hvenær við undir-
ritum. En ég býst við því að það geti
orðið okkur fjötur um fót ef við verð-
um ekki aðilar að Kyoto-bókuninni á
einhverju stigi málsins. Aður en það
gerist verðum við hins vegar að láta
reyna á sérstöðu okkar.“
Samkeppni í orkusölu
- Hvað viltu segja um samkeppni
íorkusölu? Forstjóri Landsvirkjun-
ar hafði í vor miklar efasemdir um
að hún væri framkvæmanleg við ís-
lenskar aðstæður, markaðurinn
væri svo lítill.
„Það hafa margir efasemdir um
að þetta gangi í svona litlu samfé-'
lagi með einangraðan markað. En
Landsvirkjun beitti sér þess vegna
fyrir því að bandarískt fyrirtæki,
Resources Strategy, var látið gera
úttekt á því hvort samkeppni gæti
hentað við íslenskar aðstæður. Nið-
urstaðan varð sú að það væri skyn-
samlegt að innleiða samkeppni í
orkugeiranum í áfóngum og á til-
tölulega löngum tíma. Eg er afar
ánægður með þessa niðurstöðu
vegna þess að þingsályktunartil-
laga mín gekk út á að koma á sam-
keppni á 12 árum.
Helstu röksemdirnar fyrir sam-
keppni eru annars vegar þær að nú
fá sumir heimild til að vmkja en
aðrir ekki, nú bíða margir eftir að
fá leyfi og þetta gengur ekki. Að
vísu vantar enn markaðinn til að
geta selt orkuna en þær aðstæður
geta breyst. Hin röksemdin er að í
EES-samningnum eni ýmis ákvæði
sem við höfum að vísu ekki ákveðið
að taka upp en ég tel að við eigum
að hrinda í framkvæmd. Þessi
ákvæði kalla á breytingar á fyrir-
komulagi orkumála hér á landi.
Það er samt að mörgu að huga.
Engin samkeppni er núna vegna
þess að dreifiveiturnar geta ekki
farið út í eigin vinnslu. Þær geta
ekki keypt orku beint af Lands-
virkjun og það eru engin ákvæði
um að Landsvirkjun eigi að flytja
orku um dreifínet sitt fyrir aðra
framleiðendur, nú getur fyrirtækið
einfaldlega sagt nei. Einnig er
óánægja með verðlagninguna, sum-
ir segjast geta framleitt ódýrara
rafmagn en Landsvirkjun.
En fyrirtækið hefur miklum
skyldum að gegna núna og við get-
um ekki látið það annast allar
skyldurnar varðandi afhendingar-
öryggi, gæði framleiðslunnar og
þess háttar og um leið dregið úr
umfangi fyrirtækisins.
Niðurstaða nefndar sem ég skip-
aði var sú að sem fyrst yrði skilið á
milli vinnslu, flutnings, dreifingar
og sölu á raforku. Vinnslan yrði
gefin frjáls í áfóngum og stofnað
sérstakt fyrirtæki um meginflutn-
ingskerfin. Að þessu er unnið núna.
Megintilgangurinn með þessu öllu
er að stuðla að þjóðhagslega hag-
kvæmri nýtingu auðlindanna og ná
fram skýrari og markvissari jöfnun
orkuverðs í landinu en við erum
með nú. Við þurfum að sjá betur
hvað flutningurinn á orkunni kostar
og um leið hvað við erum að greiða
niður. Eg tel að ekki náist um þetta
sátt nema verðjöfnun verði jafn
mikil og núna og það sé forsenda
breytinganna."
Ekki stigið ofan á neinn
Finnur er spurður um bankamál-
in og erlenda eignaraðild. Hann er
spurður hvort hann hafi verið of
fljótur á sér þegar hafnar voru við-
ræður við sænska SE-bankann um
kaup á hluta eða jafnvel meirihluta
í Landsbankanum og hvort stigið
hafi verið ofan á hann í því máli
þegar viðræðunum var slitið.
Hann bendir á að SE-bankinn
hafl sýnt áhuga á viðræðum í júní
og menn hafi orðið að bregðast við
með einhverjum hætti. Viðræðum-
ar og framhald þeirra hafi verið
ákveðnar af ráðherranefnd þar sem
sátu auk hans forsætisráðherra, ut-
anríkisráðherra og fjármálaráð-
herra. „Þessir fjórir ráðherrar tóku
alltaf sameiginlega ákvörðun um
hvert skref sem stigið var. Eg varð
aldrei var við að það væri stigið of-
an á mig og ég var mjög sáttur við
niðurstöðuna." Málið hafi verið á al-
geru forstigi þegar það lak út og
hvorki verið búið að kynna það
þingflokki Framsóknarflokksins né
Sjálfstæðisflokksins.
Menn hafi einfaldlega orðið sam-
mála um það í ljósi umræðnanna í
þjóðfélaginu að betra væri að
hinkra við og leyfa hlutafélagsform-
inu að þróast í bönkunum, andvirði
þeiira gæti aukist með tímanum og
afkoman það sem af væri árinu
benti reyndar eindregið til þess.
Einnig hafi verið flýtt ákvörðunum
um sölu á Fjárfestingarbanka at-
vinnulífsins.
Óheppilegt hafi verið að SE-mál-
ið skyldi komast í hámæli áður en
viðræðurnar vom komnar lengra
áleiðis, kaupæði hafi gi’ipið um sig
með tilboðum í ríkisbankana og
ljóst hefði orðið að áhugi á því að
eignast hlut í þeim væri ótvíræður.
Mikill hiti hafi orðið vegna málsins
og misskilningur ríkt. Til dæmis
hafi margir álitið að til stæði að
selja Landsbankann úr landi og
sumir hafi talað um þetta eins og
landsölu. En hver lak þessu í fjöl-
miðla?
„Það veit ég ekki. Þegar svona
mál eru til umfjöllunar og margir
vita af þeim er hins vegar alltaf
hætta á að þau spyrjist út. Málið
hefði fyrst þurft að þroskast betur í
umræðunni, það greip um sig
ákveðinn ótti.
Það sem við höfðum í huga var að
fá hingað erlenda þekkingu og
reynslu inn í bankakerfi okkar ef
samningar hefðu tekist. Vaxta-
kostnaður bankanna í Svíþjóð er
50% af tekjum þeirra en um 70%
hjá bönkum hér á landi. Við höfum
kannski eftir einhverju að slægjast
með samvinnu við þessa aðila en
það stóð aldrei til að afhenda út-
lendingum Landsbankann.
Annars vil ég í þessu samhengi
benda á árangurinn sem náðst hef-
ur með hlutafjáraukningunni í
Landsbankanum og nú síðast með
sölu á hlutafé í Fjárfestingarbanka
atvinnulífsins. Salan á FBA hefur
sýnt að við fórum hárrétta leið
þrátt fyrir háværar gagnrýniraddir
á sínum tíma.
Þeir voni til sem töldu vitlaust að
sameina fjárfestingarsjóðina í einn
sterkan fjárfestingarbanka sem
síðar yrði seldur á markaði. Sjóð-
irnir væru ekki meira virði en svo
að réttast væri að færa þá inn í
bankana á silfurfati. Annað hefur
nú komið á daginn, nærri 11.000 að-
ilar keyptu hlut í bankanum fyrir
u.þ.b. 4,7 milljarða ki’óna miðað við
söluverð og eftir er að selja í hon-
um 51% hlut sem ráðist verður í á
næsta ári.
Við fórum þá leið að bjóða al-
menningi að kaupa hlutabréf í
bönkunum og starfsmönnum einnig
á sérstökum kjörum. Málið er að
erlend eignaraðild verður ekkert
hindnið endalaust. Þótt ég berðist
um á hæl og hnakka gæti ég ekki
komið í veg fyrir að þessi 12.000
sem keyptu bréf í Landsbankanum
seldu þau útlendingum.
Við verðum að gera okkur grein
fyrir því að við lifum hér á alþjóð-
legum fjármálamarkaði með bull-
andi samkeppni sem kemur fram í
lækkandi kostnaði hér eftir foiTn-
breytinguna á ríkisbönkunum um
síðustu áramót. Erlendir bankar
eru þegar byrjaðir að hirða af inn-
lendum bönkum lánasamninga við
sveitarfélög og einkafyrirtæki sem
menn héldu að yrðu örugglega í
höndum innlendra banka.
Markmiðið með einkavæðingunni
er m.a. að afla ríkissjóði tekna og
við notum afraksturinn til að greiða
niður skuldir og lækka vexti í land-
inu með því að minnka vaxtakostn-
að ríkissjóðs.
En ég vil varpa fram þeirri hug-
mynd hér að bankarnir komi einnig
til móts við viðskiptavini sína með
þvi að bjóða þeim að kaupa hlut í
fyrirtækinu. Gera mætti tilboðið
aðlaðandi með því að hafa bréfin á
hagstæðara gengi en markaðurinn
ákveður en binda kaupin þannig að
viðkomandi gæti ekki selt t.d.
næstu þrjú árin.“
Mál Búnaðarbankans
annars eðlis
Finnur er spurður um banka-
stjórana þrjá sem sögðu af sér í
Landsbankanum eftir þrýsting og
ásakanir um að hafa misnotað að-
stöðu sína. Var hann í hefndarhug
gagnvart Svem Hermannssyni í
laxveiðideilunni vegna niðrandi um-
mæla hans um Finn og vaxtastefnu
stjórnvalda fyrir nokkrum árum?
,JU1s ekki og ég hef engan áhuga
á því að elta ólar við skrif Sverris.
Eg hef ekki verið í neinum átökum
við hann þótt hann hafi haft horn í
síðu minni.“
- Bankastjórar Búnaðarbankans
reyndust líka hafa veitt lax ótæpi-
lega en ekki var lagt að þeim að
segja að sér. Þeir virðast einnig
hafa týnt gestabók um afnot af íbúð
bankans í London. Hvers vegna
sleppa bankastjórarnir betur en
starfsbræðumir í Landsbankan-
um?
„Það mál var allt annars eðlis og
í grundvallaratriðum ólíkt. I Bún-
aðarbankanum gátu menn gefið
skýringar á hlutunum en í Lands-
bankanum var það ekki hægt í til-
vikum tveggja bankastjóra. Annars
vil ég ekki leggja dóm á þessi mál,
þau hafa verið til umfjöllunar hjá
ríkisendurskoðanda og banka-
ráðunum en bankaráð Búnaðar-
bankans taldi ekki ástæðu til að-
gerða.“
Finnur var spurður um málefni
Lindar á þingi sumarið 1996 og
sleppti þá að minnast á það sem
hefði vakið mesta athygli almenn-
ings, að tapið á Lind hefði verið
með verðbótum um 900 milljónir
króna, sagðist ekki geta staðfest
tölur sem varpað var fram í fyrir-
spum. Voru þetta mistök eða var
hann að reyna að þegja í hel erfitt
mál, sem snerti náinn samstarfs-
mann og flokksbróður? Hann vísar
því á bug og minnir á lögfræðiálit
sem sýni að hann hafi ekki mátt
skýra frá því sem stóð í skýrslum í
vörslu ráðuneytisins um tapið. Við-
skiptaleynd megi ekki rjúfa því að
hún sé bundin í lög.
- En ég vitna í bréf Davíðs Odds-
sonar forsætisráðherra til Sverris
Hermannssonar þar sem hann fjall-
ar um Landsbankann og Lind.
„Strákur á þeirra snærum týndi
fyrir þeim 900 milljónum!! - og við-
skiptavinum vafningalaust sendur
reikningurinn. “ Bréfíð var sent í
febrúar 1996 en þú vissir ekki íjúni
hvað tapið var mikið. Sagði forsæt-
isráðherra þér ekki frá þessu?
„Þessi mál komu aldrei upp á rík-
isstjómarfundi og við ræddum þau
ekki.“
Lind og
starfslokasamningur
- Framkvæmdastjóra Lindar var
launað með höfðinglegum starfs-
lokasamningi og hann gegnir nú
stöðu íeinu ráðuneytanna. Mörgum
finnst að verið sé að verðlauna
menn fyrir að leika sér með fjár-
muni ríkisins. Hver er hugsunin á
bak við þessa miklu vægð?
„Lindarmálið svokallaða átti sér
allt stað áður en ég varð ráðherra
og ég átti engan þátt í ráðningu
Þórðar Ingva til þess starfs sem
hann gegnir nú, kom ekki nálægt
því. A hinn bóginn eru málefni
Lindar til rannsóknar hjá Ríkis-
lögreglustjóra og því rétt að tjá sig
ekki um þau frekar. Mér finnst að
við eigum að spyrja að leikslokum
áður en við dæmum.“
Finnur segist aðspurður ekki
vita til þess að hann hafi nokkurn
tíma misnotað pólitíska aðstöðu
sína. „Ég reyni að fara vel með það
sem mér er trúað fyrir og tel að
þar hafi að flestu leyti tekist vel
til.“
- Þú ert enn tiltölulega ungur
stjórnmálamaður. Óttastu ekki að
stefna þín í virkjanamálum geti
valdið því að þú verðir talinn hálf-
gert nátttröll í pólitík eftir áratug
eða svo þegar haft er í huga hvað
áhersla á landvernd og umhverfís-
mál hefur vaxið hratt síðustu árin?
„Þau verkefni sem ég hef beitt
mér fyrir og hrint í framkvæmd
voru fastmælum bundin í stjórnar-
sáttmála ríkisstjórnarinnar. Ef ég
man rétt hafði stjórnarandstaðan
svipuð markmið í virkjunar- og
stóriðjumálum fyrir síðustu kosn-
ingar, amk. Alþýðuflokkurinn, svo
að um þessi mál var breið sam-
staða þegar af stað var farið. Þau
verða þá mörg nátttröllin.
Ég tel að við getum ekki komist
hjá því að nýta náttúruauðlindir en
öllu skipti að finna sátt um þessi
mál. Sjálfur er ég útivistarmaður,
stunda göngur og er áhugasamur
um náttúruna. Eg á hlut í búi á
Snæfellsnesi, hef farið margsinnis
í ferðir um hálendið og er reyndar
viss um að ég þekki það betur en
margir sem nú hafa hátt um vernd-
un þess. Samviskan er í lagi og ég
fylgi þeim stefnu sem ég tel að sé
heillavænlegust þegar upp er stað-
ið.“