Morgunblaðið - 15.11.1998, Síða 36

36 SUNNUDAGUR 15. NÓVEMBER 1998
SKOÐUN
MORGUNBLAÐIÐ
HNATTHITUN
ÞAÐ var hér um daginn að eg
horfði á barnatíma í Ríkissjónvarp-
inu með syni mínum ungum. Börn-
in voru mötuð á því að mannskepn-
an væri að eyðileggja loftslagið á
jörðinni með gróður-
húsaáhrifum. Mogginn
lá þarna í seilingarfjar-
lægð á sófaborðinu,
mér leiddist þetta inn-
rætingarþóf í barna-
tímanum eg seildist
eftir honum og las þar
að nokkrir þingmenn á
Alþingi vildu láta Is-
land samþykkja höml-
ur (oft kenndar við
Kyoto í Japan) iðnríkj-
anna, á losun kolildis
(oft kallað koldíoxíð,
CO2 eða kolsýringur)
út í andrúmsloftið. Mér
var nokkuð brugðið við
þetta endurtekna
áreiti. Voni einhverjar stórfréttir
eða var bara einhver múgæsing
komin í barnatímann og þingmenn-
ina?
Er að hitna?
Það er alltaf að hitna í lofti, eða
svo segja ýmsir vísindamenn. Er
það ekki kærkomið fyrir okkur
Klakabúa? Kannski fer loftslagið að
verða eins gott og á landnámsöld
þegar Norðmenn flykktust hingað
tugþúsundum saman? Það virðist
hafa kólnað mikið skömmu eftir að
við misstum sjálfstæðið til Norð-
manna. Eitt er víst, íslenskir korn-
ræktarbændur uppskera nú meir
en menn gat dreymt um og skóg-
ræktendur eru nú reiðubúnir að
klæða landið nytjaskógi (kannske
getum við loksins farið að rækta
upp stærstu eyðimörk Evrópu)!
Alþjóða veðurfræðistofnanir
segja að 1997 sé heitasta ár frá
1860, 0,43 gráðum heitara en með-
altalið 1961-1990. Og margir vís-
indammen segja líka að kolildis-
styrkurinn í andrúmsloftinnu hafi
nú rokið upp í 350 ppm (ppm þýðir
milljónasti hluti) úr 280 ppm um
1860. Þarna er eitthvert samband á
milli, kannske var þetta rétt sem
var í barnatímanum?
Tölur sem birtast um loftslags-
mál eru oft í meira lagi ónákvæmar
(sem ég bið lesendur að hafa í huga
við áframhaldandi lestur hér á eft-
ir). Astæðurnar eru oft eðlilegar,
oft er ómögulegt að mæla stærðim-
ar. Til dæmis sýna gervihnatta-
mælingar enga greinilega hita-
aukningu neðst í gufuhvolfinu þó að
mælingar við yfirborðið sýni hækk-
un. Yfirborðsmælingarnar em
gerðar af meira en 1.000 mælum á
mismunandi stöðum á jörðinni og
hafa heyrst raddir um að þeir mæl-
ar séu ekki staðsettir á réttum
stöðum til þess að gefa rétt útslag
(gætu til dæmis verið of nálægt
hitagjöfum af mannavöldum). Sp-
urningunni hvort er að hitna í loft-
hjúpnum hefur því ekki verið svar-
að ennþá svo óyggjandi sé.
Gróðurhúsaáhrif
Gróðurhúsaáhrif kallast það að
iofthjúpur jarðarinnar heldur í sér
hitanum sem sólin sendir jörðinni,
lofthjúpurinn virkar eins og gagn-
sæ úlpa. En það er ekki súrefni
andrúmsloftsins (sem við þurfum til
að geta andað) heldur fyrst og
fremst kolildið sem gefur okkur
jarðarbúum þessa geysihaglegu
úlpu: hún sleppir inn orku og birtu
sólarinnar og heldur nægilega
miklu eftir til þess að jörðin verði
byggileg! Ef ekki væri neitt kolildi í
andrúmsloftinu væri fimbulvetur á
jörðinni, um 20 stiga gaddur og ís
yfir öllu. Kolildið í andrúsmloftinu
er þannig grunnforsenda lífsins á
jörðinni að þessu leyti, en eins og
kemur fram hér á eftir eru fleiri
eiginleikar þess sem byggja grunn
lífsins.
En það er vandratað meðalhófið:
ef of lítið er af kolildinu er ísöld
(eins og hefur gerst annað veifið í
jarðarsögunni og ætti að fara að
styttast í aftur), ef of
mikið er þýðir það
steikjandi hita. Það
virðist þannig vera
beint samband á milli
kolildisstyrksins í and-
rúmsloftinu og hitans
á jörðinni. Þegar betur
er að gáð er þetta
samband afar flókið og
erfitt að sjá hvað er
orsök og afleiðing:
Þegar hitnar andar
jörðin út kolildi, þegar
kólnar andar hún að
sér kolildi. Sólin er
kannski bara að gera
okkur grikk!
Kolildið ferðast
nefnilega í hraðri hringrás um loft
til láðs og lagar, eins konar
tröllauknum andardrætti jarðar-
innar. Mannskepnunni með sínum
vísindaklækjum hefur ekki enn tek-
Ríkisstjórn íslands
hefur ekki getað sam-
þykkt samninga um
óskilyrtar hömlur á
kolildislosunarmörk,
segir Friðrik Daníels-
son. Þetta er eðlileg og
skynsamleg afstaða.
ist að mæla til hlítar nema nokkrar
stunur í þeim geigvænlega andar-
drætti.
Heimsendis-
spámennska
Heimsendisspámenn hafa ekki
verið seinir að grípa tækifærið:
Þein-a spár eru að mannskepnan sé
að eyðileggja andrúmsloft móður
jarðar með því að brenna jarðefna-
eldsneyti (olíu, kolum og jarðgasi),
en við það verður til kolildi sem fer
beint út í andrúmsloftið og veldur
hitnun jarðar spá þeir, og afleiðing-
arnar verða skelfilegar: jöklar
bráðna, það hækkar í sjónum og
byggt land hverfur undir sæ, eyði-
merkur stækka, nýir þjóðflutningar
hefjast. Haf- og loftstraumar rugl-
ast og kannske kemur ísöld og
megnið af lífi jarðarinnar tortímist,
ef er þá ekki búið að kæfa það í
reyk áður! Það er ekki nema eitt að
gera segja heimsendisspámenn:
hætta eða minnka stórlega
brennslu jarðefnaeldsneytis, fara
yfir í umhverfisvæna orku. Hér er
greinilega vegið með alvæpni að
rótum velsældar mannanna! Þeir
sem hafa fylgst með veðurfari eða
heimsendisspámennsku eitthvað
aftur í tímann hafa heyrt þetta áð-
ur: Til dæmis var fimbulkuldi í lok
síðustu aldar og aftur á öðrum ára-
tug aldarinnar, firðir frusu á Norð-
urlandi og íslendingar flýðu land
unnvörpum. í seinna stríði tók að
kólna ískyggilega og hélt áfram í
þrjá áratugi, þeir sem lásu blöðin
um 1970 gátu fræðst um mikla
kólnun á jörðinni og væntanlega ís-
öld. Nýlega var okkur sagt í sjón-
varpinu að „hringrásardæla“ út-
hafnna, staðsett í Grænlandshafi
ekki langt norður af Islandi, væri
hætt að virka og ísöld á norðurhveli
á næsta leiti! Nýjustu frétir herma
að þessi hringrásardæla gæti verið
í Suðuríshafínu, svo eins og oft áður
lagaðist þetta nú allt saman.
Enginn heimsendir sjáanlegur
Lítum nú á hvort eitthvað er að
rætast af nýlegum heimsendis-
spám: Jöklar að bráðna: Miklir vís-
indaleiðangrar hafa verið gerðir til
aðalísgeymslu jarðar, Suðurskauts-
ins. Niðurstöðurnar eni á eina
lund: ekki er hægt að greina neina
bráðnun, vísindamenn fara fýlu-
ferðh’ þangað.
Það hækkar í sjónum: Hér eru
vísindamennirnir ekki sammála.
Ein kenningin segir að það hækki í
sjónum um ea. 2 mm á ári. Það
gætu þó alveg eins verið náttúru-
legar landabreytingar (dreifai’nar
af síðustu ísöld, sumh’ landshlutar
lækka, aðrir hækka) eða mælingar-
skekkjur, það er mjög erfitt að
mæla hreyfingarnai’ vegna stöðugr-
ar hreyfingar landsins. Með
öðrumn orðum: ekkert að gerast.
Eyðimerkurstækkun. Þessu er búið
að vara við lengi en erfitt að sjá
hvað er af völdum veðurfarsbreyt-
inga og hvað er „eðlilegar sveiflur"
eða hvað er af völdum lélegrar um-
gengni við landið. Hér getur líka
komið til offjölgun mannskepnunn-
ar og óstjórn og spilling. Þjóðflutn-
ingar: Spurningin er hvort þeir era
ekki byrjaðir þegar? Hvort það er
af völdum veðurs, offjölgunar og fá-
tæktai’ í þróunarlöndunum eða
annars skal ósagt látið.
Áhrif mannsins lítil
Svo vill til að kolildi er grann-
fæða alls lífs á jörðinni: jurtir,
hvort sem er blaðgræningjar á
landi eða svif og gróður í sjó, nær-
ast á kolildi með hjálp orkunnar frá
sólinni. Á jurtunum lifa síðan aðrir,
þar á meðal við sem borðum bæði
jurtirnar sjálfar og önnur dýr sem
lifa á þeim (eða þá á dýrum sem lifa
á þeim). Jurtir jarðarinnar breyta
nefnilega kolildinu í næringarefni
með svokallaðri ljóstillífun. Það er
ekkert smáræði sem þær þurfa til
sín: þær háma í sig um 500 Gt á ári
hverju (eitt Gt=Gígatonn er einn
milljarður tonna). Ef þetta gífur-
lega magn er borið saman við það
magn sem jarðefnabrennsla manna
blæs út, kannski um 20 Gt á ári,
kemur í ljós að jurtalífið á jörðinni
þarf 25 sinnum meira til sín en
jarðefnabrennsla mannanna gefur
af sér. Með öðrum orðum: jarðar-
gróður étur á hálfum mánuði það
sem við brennum af jarðefnum á
heilu ári. (Jurtirnar verða kannske
fegnar, þær háma þeim mun meir
sem styrkur kolildisins eykst, upp-
skeran gæti meira að segja farið að
aukast!) Og það eru fleiri en jurt-
irnar sem þurfa kolildi: í sjónum
myndast mikið af kalki og þarf um-
talsvert magn af kolildi til þess,
veðrun bergs étur talsvert og fleira
kemur til. Þegar heildarmyndin er
afhjúpuð kemur í ljós að í umhverf-
inu hringrásast um 800 Gt á hverju
ári milli lofts og láðs, lofts og lagar.
Kolildi lofthjúpsins, um 3.000 Gt,
endurnýjast á örfáum árum. Hluti
mannskepnunnar í þessum trölls-
lega andardrætti jarðar er nokkur
% (kannske 2,5% frá jarðefnunum).
Aftur á móti þarf talsverðan tíma
til að endurnýja kolildið í sjónum, í
honum era um um 20.000 Gt af
kolildi fyrir (og sjálfsagt tífalt það á
botninum).
Spyr maður þá: hefur maðurinn
einhver úrslitaáhrif á andrúmsloft-
ið? Fer þetta ekki allt í þesa risahít
sem virðist geta hámað og hámað
kolildi? En hér er eins og fyrr ekki
allt sem sýnist: Ferill kolildisins um
loft, láð og lög er afar flókinn.
Sjdrinn er miðstöðin
Megnið, meira en 2/3, af yfirborði
jarðar er sjór. í sjónum er geymt
gífurlegt magn af kolildi (álíka mik-
ið og fengist við að brenna öllu
jarðefnaeldsneyti sem til er í jarð-
skorpunni en það tæki meir en
1.000 ár með sama áframhaldi) auk
þess gífurlega magns sem er í seti
eða frá kalklífveram á botninum.
Það verður sjórinn sem um síðir
þarf að taka við mestu af fram-
leiðslu jarðaryfirborðs á kolildinu,
annaðhvort mun kolildið fara til
botns bundið í kalki eða sem dauðar
lífverur (verður kannske að nýjum
olíulindum einhvern tíma).
En hér kemur stærsta spurning-
in: Af hverju tekur sjórinn, aðal-
hámur jarðar á kolildi, ekki upp
meira kolildi nú þegar styrkurinn í
lofthjúpnum virðist vera sá hæsti í
160.000 ár að sögn ýmissa vísinda-
manna? Era mennirnir búnh’ að
skemma jurtalífið í sjónum með
mengun hafanna og spillingu hafs-
botns? Hefur hauggasið (metan sem
hefur vaxið hlutfallslega miklum
mun meira en kolildið) einhver
áhrif? Mikið magn af svifögnum
(íyki) kemur frá mannabyggð,
hvaða áhrif hefur það? Mun jurtalíf-
ið ekki ná að háma kolildið í takt við
það sem maðurinn er að brenna?
Hvaða áhrif hefur eyðing hitabeltis-
skóganna, sem era mikilvirkir
kolildishámar, geta jarðar til að
anda að sér kolildi minnkar við það,
getur endað illa ef ekki er tekið í
taumana. Era mennirnir búnh’ að
raska jafnvæginu í náttúranni? Sp-
urningarnar era margar en svörin
era enn afar blönduð og óheilstæð.
Skýringanna á loftlagsbreyting-
unum gæti verið að leita meðal
náttúrulegra sveiflna að meira eða
minna leyti. Þær skýringar eru að
vissu leyti mun nærtækari vegna
þess hvað verk mannsins eru lítil-
mótleg miðað við athafnasemi nátt-
úrunnar sjálfrar. Til dæmis sveifl-
ast orkumagn frá sólu með sveiflum
sem verða í útgeislun hennar.
Einnig verða sveiflur í sporbaugs-
hreyfíngu og spuna jarðarinnar,
þessar sveiflur hafa af ýmsum vís-
indamönnum verið álitnar ástæður
ísaldanna. Einnig eru til áhrifa-
þættir sem hafa áhrif á hversu
hratt svifið í sjónum tekur upp
kolildi, til dæmis gæti af einhverj-
um orsökum verið of lítið járn í
sjónum núna (járn er nauðsynlegt
fyrir viðgang jurtasvifsins).
Umhvei’fið
leitar jafnvægis
Fyrir um 160 þúsund árum var
heitara á jörðinni en nú er, af
hverju virðist ekki fyllilega ljóst.
Maðurinn var þá kominn til sög-
unnar en ekki sérlega iðnvæddur.
Síðan kólnaði, svo hitnaði aftur,
áfram héldu sveiflurnar. Isaldir og
„vatnsaldir" skiptust á, fyrir tíu
þúsund áram eða svo snögghitnaði
pg flæddi stórum úr jökullónum á
Islandi. Svo kólnaði aftur en á dög-
um faraóanna hitnaði snögglega
aftur o.s.fi-v. Þannig sveiflast hiti
lofthjúpsins af eðlilegum orsökum,
án tilstillis manna. Þegar Pinatúbó
á Filippseyjum gaus hér um árið
kólnaði loftslag á jörðinni um eins
eða tveggja ára skeið (vegna ösk-
unnar sem skyggði á sólina að hald-
ið er).
Þegar hlýtt varð endaði það
kannske með því að jurtirnar eða
veðranin á landinu önduðu að sér
svo miklu kolildi að gróðurhúsaá-
hrifín minnkuðu og kólnaði. Síðan
komu eldgos sem fylltu lofthjúpinn
af kolildi (úr gömlu kalki af sjávar-
botni) og aftur hitnaði, jurtirnar og
kalkmyndararnir tóku aftur til við
að háma kolildið. Yfír öllu þessu
tróndi svo sólin, sjálfur orkugjaf-
inn, og sendi frá sér mismikið af
geislum eftir því hvaða dagm’ eða
ár var í hvert skipti og vermdi
þannig jarðarbúa eftir geðþótta.
Þannig hefur umhvei’fið á jörðinni
sífellt verið að sveiflast eftir sólinni,
eldfjöllunum, geimryki, loftsteinun-
um (sem hleyptu öllu í háaloft ann-
að slagið), jurtafarinu, skógareld-
unum (og gömlum olíulindum sem
komu upp á yfirborðið og brannu)
og ýmsum aðstæðum á jörðinni: of
mikið kolildi minnkaði á endanum,
of lítið jókst á endanum.
Staða íslendinga
Island er eitt af fáum löndum
Vestur-Evrópu þar sem hægt er að
byggja upp orkufrekan iðnað.
Þetta getur þýtt meiri kolildislosun
hér, en sem betur fer gætu áhrifin
orðið þveröfug á hnattvísu: þar
gæti kolildislosunin minnkað.
Astæðan er sú að orkufrekur iðn-
aður á íslandi leiðir af sér mun
minna kolildi en víða annars staðar
auk þess að framleiða vörur (t.d. ál
og væntanlega magnesíum innan
tíðar) sem era beinlínis framleidd-
ar til þess að minnka kolildislosun
vegna léttari farartækja. Orku-
frekur iðnaður hér kemur í staðinn
fyrir orkufrekan iðnað annars stað-
ar sem mundi verða knúinn að
miklu leyti af jarðefnaeldsneyti.
Tökum sem dæmi magnesíum-
framleiðslu: þar yrði framleitt
nokkuð af kolildi en málmurinn
magnesíum fer til smíði bíla. Þar
eð hann er léttur minnkar bens-
íneyðsla og þar með kolildislosun
bílanna. Heildaráhrifin verða mikill
sparnaður orku og miklu minni
kolildislosun á heimsvísu. Ef
magnesíumverksmiðjan yrði byggð
annars staðar era góðar líkur á að
hún mundi nota orku frá jarðefna-
kyntum orkuverum sem blása út
allt að tífalt meira kolildi en starf-
semin hérlendis myndi leiða af sér.
Þetta er ein af aðalástæðunum
fyrir því að Islendingar hafa ekki
getað fallist á ákveðin órökstudd
losunarmörk fyi’ir kolildi, íslensku
sendimennirnir hafa leitað viður-
kenningar á þeim atriðum sem
virka jákvætt á hnattvísu (eins og
til dæmis léttmálmaframleiðslan).
Islendingar era ekki í sömu
stöðu og iðnaðarlöndin í Evrópu og
Vínlandi sem þurfa ekki að byggja
upp orkufrekan iðnað hjá sér í þeim
mæli sem við þurfum, þessi lönd
era miðstöðvar hreyfanlegs fjár-
magns og geta lagt orkufrekan iðn-
að í þróunarlöndin þar sem orkan
er ódýrari og kolildislosunin frjáls-
lyndari. Islendingarnir eru aftur á
móti að nýta sínar fáu auðlindir,
orkulindirnar, sér til verks og við-
urværis og þurfa því að byggja hér.
Hvað á að gera?
Ríkisstjórn íslands hefur ekki
getað samþykkt samninga um
óskilyrtar hömlur á kolildislosunar-
mörk. Þeta er eðlileg og skynsam-
leg afstaða meðal annas af eftirfar-
andi ástæðum:
1: Þróunarlöndin era að mestu
fyrir utan samninginn um takmörk-
un kolildislosunar sem þýðir að
hann verður árangurslaus. Mesta
aukningin í kolildislosun á sér stað í
þróunarlöndunum, iðnaðarríkin
hafa samanlagt ekki aukið sína
kolildislosun frá því í olíukreppunni
1973 og hafa þegar gert ráðstafanir
til að draga úr losun.
2: Samningamir gætu orðið
skaðlegir ef ekki er tekið tillit til
heildar hnattrænna áhrifa (lokaút-
komu jákvæðrar og neikvæðrar
framlegðar, sbr. léttmálmarnir) af
völdum þeirrar starfsemi sem tak-
marka á. (Skynsamlegra gæti verið
að hefta orkuframleiðslu með
brennslu jarðefna í staðinn fyrir að
einblína á kolildið.)
3: Það er ekki komin fram öragg
r.iðurstaða ennþá um að mannaverk
séu að breyta andrúmsloftinu til
skaða, erfitt er með vissu að greina
áhrif mannsins frá náttúrulegum
sveiflum.
4: Samningur um takmörkun
kolildislosunar frá orkufrekum iðn-
aði hér, án tillits til heildar-hnattá-
hrifa (nettóáhrifa), gæti orðið reið-
arslag fyrir atvinnuuppbyggingu og
þróun byggðar í landinu.
Mannkynið telur orðið um 6
milljarða frá því að hafa verið 1/2
milljarður á dögum Tyrkjaráns.
Fátæktin eykst í þróunarlöndunum
og regnskógunum er áfram eytt. Ef
brennslan eykst líka áfram gæti
kolildismyndunin fyrr eða síðar
orðið jörðinni ofviða, hvenær það
gæti skollið á er ekki Ijóst enn. Eitt
aðalvandamál jarðarbúa er enn sem
fyrr offjölgunin í fátæku löndunum
og af því fylgjandi mengun, skóg-
areyðing, fátækt og hörmungar.
Besta svar Islendinga við þessu er
að halda sínu striki: auka orkufrek-
an iðnað með mengunarlítilli orku
sem hefur lækkandi áhrif á kolildis-
losun á hnattvísu, rækta land og
skóga sem taka upp kolildi, auka
viðskipti við þróunarlöndin og berj-
ast á móti spillingu hafanna.
Höfundur er efnaverkfræðingur.
Friðrik
Daníelsson