Morgunblaðið - 27.07.2000, Síða 32

32 ‘ ‘ 'FIMMTUDAGUR 27. JÚLÍ 2000
LISTIR
MORGUNBLAÐIÐ
Verðugur minnisvarði um
fjölhæft tónskáld
TðlVLIST
S k á I h o 11 s k i r k j a
HÁTÍÐARLJÓÐ OP. 42
Kveðið af tilefni 9 alda biskupsstóls i Skálholti
1956. Tónlist: Karl O. Runólfsson. Ljóð: Sigurður
Einarsson. Flyijendur: Homaflokkur og Skál-
holtshátíðarkórinn. Trompet: Jóhann Stefáns-
son, Freyr Guðmundsson. Básúnur: Vilborg
Jónsdóttir, Ingi Garðar Erlendsson. Pákur:
Kjartan Guðnason. Rörklukkur: Ólafur Hólm.
Upplesari: Jón Sigurbjörnsson. Einsöngvari:
Finnur Bjarnason. Organisti: Eyþór Jónsson.
Stjómandi: Hilmar Orn Agnarsson.
„ÞAÐ er ansi hart að maður skuli þurfa að verða
100 ára til þess að eftir manni sé munað.“ Eg man
að þessari hugsun skaut upp í kollinn á mér á leið
austur í Skálholt til að hlusta á nýfundið og áður
óflutt verk eftir eitt af mínum uppáhalds íslensku
tónskáldum gamla tímans, Karl Ottó Runólfsson.
Umrædd tónsmíð er Hátíðarljóð op. 42 (öðru
nafni Skálholtsljóð) við texta kveðinn af séra Sig-
urði Einarssyni, í tilefni níu alda biskupsstóls í
Skálholti árið 1956.
Ekki fór ég austur fyrir fjall til annars en að
hlýða á og njóta tónlistarinnar og hlustaði því sem
betur fer sem njótandi en ekki gagnrýnandi.
í friði og ró gladdist ég yfir því sem ég varð vitni
að.
Tónlistinni, söngnum, gæðum kórsins og unga
einsöngvarans, einurð og dugnaði stjómandans,
spilamennsku hljóðfæraleikaranna að ógleymdum
framsögumanninum; bassasöngvaranum góða,
leikaranum, hestamanninum og bóndanum Jóni
Sigurbjömssyni. En úti var friður er hringt var í
mig frá Morgunblaðinu daginn eftir og ég beðinn
að skrifa umsögn um tónleikana í blaðið. Hægara
sagt en gert, en á endanum lét ég tilleiðast.
Á efnisskránni vom þrjú tónverk eftir Karl.
Fyrst skal nefna op 1, sönglagið ástkæra I fjar-
lægð.
Hér var eitt fegursta sönglag hans spilað á
trompet, sem er í sjálfu sér allt í lagi að gera ef ekki
er söngvari til staðar til að syngja þennan yndis-
lega texta. Svo var þó ekki í þetta sinn.
Tilurð þessa lags er saga sem vert er að rifja upp.
Fyrri kona Karls, Margrét, lá á banabeði á
Kristneshæli við Eyjafjörð. Von var á Karli í heim-
sókn en veður hamlaði för hans og óvíst var hvort
hann næði til hennar áður en yfir lyki.
Þar lá á sömu deild hagmæltur maður, Valdimar
Hólm Hallstað, eða Cæsar eins og hann kaus þá að
kalla sig. Bað hún hann að yrkja sér í hugarstað
ljóð til ástvinar síns ef hún héldi ekki út þar til hann
kæmi.
Þegar Karí loks komst á leiðarenda beið hans
bréfkom við rúmgaflinn en konan var látin. Þar í
var kveðja hennar og ástarjátning til hans, vinar-
ins, sem fjöllin skildu að þegar kallið kom:
Rg sem í fjarlægð ijöllin bak við dvelur og fagrar vonir
tengdir líf mitt við, minn hugur þráir, hjartað ákaft saknar,
er horfnum standum Ijúfum dvel ég hjá.
Heyrirðu ei, þig hjartað kallar á? Heyrirðu ei storm er
kveðju mína ber? Þú fagra minning eftir skildir eina, sem
aldrei gleymist meðan lífs ég er.
Kvæðið hefur gegnum árin verið sungið í alls-
konar villuráfandi útgáfum, en hér er það, eins og
skrifað beint úr penna Valdimars Hólm Hallstað,
lesið af bréfkorninu sem hann skrifaði það á.
Trompetleikarinn Jóhann Stefánsson lék í fjar-
lægð fallega, látlaust og af tilfinningu fyrir laglín-
unni. Undirleikaranum, Eyþóri Jónssyni organ-
ista, tókst ekki að ná þeim hljóðhrifum úr orgelinu
sem tónskáldið ætlaðist til, þ.e.a.s. stormgnýnum,
t.d. í hálftónlesinu:
Heyrirðu ei, þig hjartað kallar á?
og einnig í:
Heyrirðueistorm...
...þar sem Karl, með hröðum, fyrst áttunda parts
tríólum og síðan sextánda parts tríólum upp og nið-
ur tónstigann á píanói og með réttri pedalnotkun,
nær fram gný stormsins, gleði og angist hjartans
og hinum djúpa, gagnsæja söknuði í niðurlagi lags-
ins.
Næst á efnisskránni söng Finnur Bjamason ten-
ór Maríuvers op. 15 nr. 2 við texta Matthíasar
Jochumssonar. Lagið tileinkaði Karl frændkonu
sinni, Áslaugu Kr. Kristinsdóttur.
Finnur er söngvari af guðs náð með góða, skól-
aða rödd og túlkunarhæfileika, hvort sem er fyrir
texta eða/og laglínu, sem á fáa sína líka. Þetta lag
gaf þó ekki tilefni til að sýna hvað í listamanninum
býr. Eyþór, organistinn, raddskipaði hvort erindi
fyrir sig á hugmyndaríkan hátt og studdi vel við
söngvarann, en tónsmíðin er ekki þakklátt verk.
Matthías Jochumson kveður þetta Man'uvers í
miðaldastíl og við þann stíl heldur Karl sig þegar
hann semur lagið.
Gagnrýnilaust hlustaði ég á Finn syngja og
hugsaði: „Fín rödd í stráknum, en skelfing er þetta
dimmt og drungalegt lag.“ Allt í moll. Hver hljóm-
urinn á fætur öðrum... jú, þarna kom einn hljómur í
G-dúr eins og ferskur andblær og annar löngu
seinna í C-dúr...! Karl gefur fyrirmæli um að til-
finningin fyrir tónsmíðinni skuÚ vera í anda „Lento
e dolce“ sem útleggst t.d. „hægt og blíðlega". En
hann gerir betur. Hann gefur frekari fyrirmæli um
túlkun þar sem hann setur inn hraðamerkingu sem
er -fjórðipartur per sekúnda- og þar í lágu kannski
mistök Finns og Eyþórs. Hraðinn var ekki sem
skyldi. En samt...samt hlustaði maður af andakt því
einlægnin og virðingin sem listamennirnir lögðu í
flutningin bar allt annað ofurliði.
Áheyrendur höfðu fengið skammt af „musicmak-
ing“ beint í æð. Hvað er hægt að fara fram á um-
fram það? Nú var stóra stundin upprunnin.
Nýfundinn Karl 0. Runólfsson.
Spennandi! Karl var Reykvíkingur, fæddur 24.
október árið 1900.
Hann lærði ungur prentiðn og vann sem prentari
til 25 ára aldurs er hann fór í tvö ár til Kaupmanna-
hafnar í tónlistarnám. Aðallega á fiðlu, en hánn var
allgóður fiðluleikari, og trompet sem síðar átti eftir
að verða hans aðalhljóðfæri.
Að loknu námi í Kaupmannahöfn fór hann til Ak-
ureyrar og vann þar við tónlistarstörf til ársins
1934.
Þá lá leið hans til Reykjavíkur til frekara náms,
nú við Tónlistarskólann í Reykjvík.
Þar var hann til ársins 1939 þegar hann hóf störf
við Tónlistarskólann sem kennari. Jafnframt
stjómaði hann lúðrasveitinni Svani í tuttugu ár, var
einn af stofnendum Sinfóníuhljómsveitar íslands
og starfaði sem trompetleikari með hljómsveitinni
á árunum 1950-1955. Hann var stjómandi Bama-
og unglingalúðrasveitar í Reykjavík frá árinu 1955
og formaður Landssambands íslenskra lúðrasveita
frá stofnun þess árið 1954 til 1964.
Eftir Karl liggur mikill fjöldi tónsmíða af marg-
víslegu tagi s.s. einsöngslög, kórlög, tveir ballettar,
forleikir, leikhústónlist ýmisskonar, sónötur,
hljómsveitarsvítur, sinfónía og sex kantötur (Þessi
síðasta upptalning er tekin úr uppsláttarþætti
nótnaútgáfunnar Isalög frá 1998 en þá vissu rit-
stjórar ekki betur, frekar en aðrir. Nú vitum við
hinsvegar öll að kantöturnar era að minnsta kosti
sjö! Það skyldi þó ekki finnast ein sinfónía eða svo
einhversstaðar?).
Það er eins með tónskáld og aðra skapandi lista-
menn sem þurfa að gefa af sjálfum sér. Gefa af sálu
sinni, skapa, túlka, skrifa kviðu við texta, - að æf-
ingin skapar meistarann! Þetta er enginn nýr sann-
leikur. En sannleikur þó og staðreynd, sem gleym-
ist æ ofan í æ þegar þess er krafist að listamenn á
íslandi séu í fremstu röð í „heiminum".
Okkur hefur aldrei dugað minna en að miða okk-
ur við „heiminn" vitandi þó alls ekkert um hvað
hugtakið „heimurinn" snýst. Til þess að ná færni í
að skrifa tónverk þarf tónsmiðurinn að hafa tíma,
aðstöðu og tilefni til að stunda sína iðju - endalaust.
Ekki af og til. Ekki með höppum og glöppum. En
þannig var æviskeið Karls, sem og flestra annarra
tónlistarmanna okkar um miðja síðustu öld. Enda
ber handbragð hans á kantötunni í fljótu bragði
keim af, að hann er barn síns tíma, íhlaupamaður í
þeirri list að semja „stærri verk“.
Fullur af hæfileikum og hugmyndum. Laglínur
spretta fram nær óþrjótandi. Hljómasetning og
hljómhvörf oft djarfari en hjá samtímatónskáldafé-
lögum hans, það vantar ekki. En maður finnur og
sér að litlu verkin hans, sönglögin, kórlögin, era vel
og kunnáttulega uppbyggð, enda liggur eftir Karl
aragrúi slíkra. En í þetta nýja verk fannst mér
vanta uppbyggingu, heild.
Kannski gerði það útslagið að tveimur köflum af
sjö var sleppt? Ekki ætla ég mér þá náðargáfu að
geta lagt á Hátíðarljóðið faglegan dóm eftir að hafa
aðeins hlustað á það einu sinni, nema að segja frá
eigin bijósti að möguleikamir sem ég sá samt sem
áður í þessu verki voru slíkir að ég gæti vel hugsað
mér að flytja það. Það í sjálfu sér, fyrir mig, er
mælikvarði sem ég tek mark á.
Hér á eftir fara hugsanir mínar um verkið eips
og ég man það án þess að hafa séð það á blaði. Ég
fylgdist að mestu með á litlu, frekar ómerkilegu,
prógrammblaði með nær ósýnilegum texta kantöt-
unnar og rifja nú upp tónleikana.
Hlutur kórsins, sem kallaðist því óþjála nafni
Skálholtshátíðarkórinn, var góður. Jafnvægi í
röddum var gott og hljómur þéttur. Innkomur vora
að mestu öruggar en þó fannst mér ég merkja ein-
staka sinnum að kórinn kæmi ekki inn sem heild og
skrifaði það jafnharðan á reikning stjómandans! I
hljómsveitinni vora sjö hljóðfæraleikarar sem
hljómuðu vel, virtust samspilaðir og yfirgnæfðu
aldrei kór en studdu hann vel. Pákumar hefðu að
skaðlausu mátt láta meira til sín taka í þau skipti
sem á reyndi.
Nokkurs óöryggis gætti í fimmta kaflanum um
Odd biskup. Enn skrifa ég á reikning stjómandans
vitandi af eigin reynslu að það er ekki andskota-
laust að halda saman lestri og leik, nema með mik-
illi samæfingu og þjálfun.
Karl hefur örstutt forspil sem leiðir inn í fyrsta
bálk Hátíðarljóðsins sem einsöngvari og kór skipta
með sér:
Hringjum inn heilagar tíðir!
syngur einsöngvarinn Finnur Bjamason.
Kórinn tekur við...
Eilífur Guð yfir öldum árljósum vakir.
Skipta þeir einnig með sér næsta erindi.
Bálkur nr. 2 sem heitir ísland er að mestu gefinn
einsöngvaranum:
Ósnortin jörð af erli manna og ferli,...
Hvers beiðsta, móðir?
og kórinn svarar:
- Að verða athvarf vaskra, ftjálsra manna, hvar vinur fyndi
vin,ogbróðurbróðir!
Bálk nr. 3 mælir framsögumaður og er hann um
gjöf Gizurar:
Þigg, Guð, minn garð gef ég þér, Drottinn, garð vorrar ættar,
erossgöfgaði.
Framsögumaðurinn, Jón Sigurbjömsson, mælti
fram gjafirnar hverja af annarri: lönd og lausafé,
vöU, og vegu feðra sinna, allt gefið Guði og Kristi!
Áfram mælir Jón og gefur og gefur, iðrast, biður
miskunnar, brestur mátt,... Gefur enn meira:
...það dýrasta átti eg jarðnesks sonararfs...
...en skyiyar jafnframt að hversu stór sem gjöfin er, verður
hún samt aldrei stærri en gjöfin Krists, - kærleiki og kvöl!
Boðið er að lokum - Skálholt:
...höll vegsamleg heilags anda meðan uppi varir íslands-
byggð.
Hér grípur kórinn inn í og hvetur til að þjóðin og
almættið þiggi að gjöf Skálholt.
Fjórða bálk vantaði en hann fjallar um erjur og
valdarán, gripdeildir og blóðsútheOing, um unga
þjóð sem hefði drakknað í eigin blóði hefði Drottinn
ekld:
...hendumar heft og hugina stillt.
Hér krjúpi í auðmýkt kynslóðir allar, sem Kristur leiddi til
góðs.
Fimmta bálkinn um Odd Gottskálksson hefur
Karl kosið að flétta saman með framsögn og hljóm-
sveit.
Textinn, skáldlegur, ljóðrænn og oft heillandi,
lýsir vinnuaðstöðu jöfurs sem vinnur við mánaljós
og letrar heOög orð:
Hann rýnir í auðmýkt á blettað blað og brýtur hug sinn um
orðinsnjöll.
... - það orð sem hann reit, varð ómur af lofgjörð á þúsunda
munni.
Það var eins og vantaði snerpu í flutninginn sem
dró jaxlana úr framsögumanni og gerði hann hik-
andi, leitandi hvar bera ætti niður textann hverju
sinni. Kórinn kom inn um miðbik þriðja ljóðs og reif
þá HOmar Öm, stjómandinn, upp tempóið:
Guðs heilaga orð varð hjartnanna sól, Guðs heilagi sonur leið-
togiogvinur.
Svo blómgaðist íslandi kristninnar hlynur.
Sjötta bálk um Skálholt vantaði sárlega. Kant-
atan, Hátíðarljóðið, er jú um Skálholt sem - úr
stormveðram rís nú sem tindur glæstra stunda eft-
ir grátlega niðurlægingu. - Síðasta kaflanum, þeim
sjöunda, deildu einsöngvari og kór með sér. Sá
nefnist Ljóðalok þar sem er ítrekað að þjóðin þiggi
Skálholt að gjöf en umfram allt Almættið:
Þigg, þjóð mín, gjöfl Þigg, Drottinn Guð!
Þama fóra ílytjendur allir á kostum. Kórinn
magnaðist upp undir ákafri og krefjandi hvatningu
stjómandans og hljómaði margfalt stærri en tölu-
lega var að sjá.
Lok tónleikanna vora rismikil, verðugur minnis-
varði um fjölhæft tónskáld, tónUstarmann sem kom
víða við á lífsleiðinni, markaði og skildi eftir sig
spor sem við megum ekki lítilsvirða eða láta falla í
gleymskunnar dróma.
Á hundrað ára fresti segir ekki neitt. Sýnum
KarO 0. Runólfssyni þá virðingu að minnast hans
ekki aðeins heldur og halda minningu hans á lofti.
Við verðum svo miklu ríkari fyrir bragðið.
Garðar Cortes

Ólöf Ingólfsdóttir í hlutverki
vatnameyjarinnar.
Rómönsutón-
leikar í Nor-
ræna húsinu
„ÞANN samanburð við sumardag
þú átt“ er yfirskrift rómönsutón-
leika í Norræna hússinu í kvöld,
fimmtudagskvöld, kl. 22 og eru þeir
í tónleikaröðinni Bjartar sumar-
nætur. Sænski baritónsöngvarinn
Björn Thulin og
landi hans Love
Derwing píanó-
leikari fiytja
söngvasveigar
eftir Poulenc,
Finzi og
Rautavaari - lög
hinna tveggja
síðarnefndu við
Shakespearet-
exta - og söngv-
ar eftir Sibelius,
Grieg og Sten-
hammar.
Hin ljóðræna
stemmning held-
ur áfram eftir
tónleikana þar
sem dansverkið
Vatnameyjar eft-
ir finnska dans-
höfundinn Reijo
Kela verður flutt
á litlu tjörninni við Norræna húsið.
Ólöf Ingólfsdóttir er í hlutverki
vatnameyjarinnar sem svífur á yfir-
borði vatnsins og mun Bjöm Thulin
syngja lag við fiutning hennar.
Danssýningin er á dagskrá Reykja-
víkur menningarborg Evrópu árið
2000.
Bjöm Thulin er Qölhæfur bari-
tónsöngvari, syngur allt frá 17. al-
dar óperum til nýskrifaðra verka,
Ijóðasöngva, kirkjutónlist og Ijóð-
rænar ballöður. Thulin lærði hjá
Inga-Lill Linden og Gösta Ohlin í
Gautaborg og seinna hjá Laura
Sarti í Lundúnum. Núna starfar
hann sjálfstætt sem söngvari. Thul-
in hefur farið um og haldið tónleika
í Norðurlöndum, annars staðar í
Evrópu og í Suður-Ameríku og
hlotið lof gagnrýnenda og tónleika-
gesta. Hann hefur meðal annars
komið fram á Nóbel-hátíðinni og
öðrum evrópskum hátiðum. Thulin
er auk þess alþjóðlega þekktur sem
túlkandi Theodorakisar. Bæði í Sví-
þjóð og í öðmm löndum hefur
Bjöm Thulin tekið upp plötur og
komið fram í útvarpi og sjónvarpi.
Tónlistaraðdáendur hér á landi
munu kannast við undirleikara
Thulins, Love Derwinger, þar sem
hann hefur frumflutt píanókonsert
eftir Atla Heimi Sveinsson.
Derwinger er, segir sænska Dag-
ens nyheter, „sennilega fmmlegasti
og athyglisverðasti píanóleikari
sinnar kynslóðar." Hann lærði
píanó hjá prófessor Gunnar Hall-
hagen og tónsmið hjá Sven-David
Sandström við Konunglega tónlist-
arskólann í Stokkhólmi. Tónleika-
feril sinn hóf Derwinger 17 ára
gamall með því að flytja 2. píanó-
konsert Liszts og á burtfarartón-
leikum sfnum lék hann 1. píanókon-
sert Brahms með
Sínfóníuhljómsveit sænska ríkis-
útvarpsins. Derwinger hefur komið
fram í Evrópu, Rússlandi, Banda-
ríkjunum og Suður-Ameríku og
leikið með mörgum helstu hljóm-
sveitum í Skandinavíu og Evrópu.
Hann hefur flutt tónleika á fjöl-
mörgum evrópskum hátíðum, tekið
upp fleiri tugi hljómplatna og kom-
ið fram í útvarpi og sjónvarpi. Love
Derwinger hefur mikinn áhuga á
samtrmatónlist og vinnur náið með
mörgum tónskáldum.
Love
Derwing
Björn Thulin