Dagblaðið Vísir - DV - 27.09.1988, Blaðsíða 14

Dagblaðið Vísir - DV - 27.09.1988, Blaðsíða 14
14 ÞRIÐJUDAGUR 27. SEPTEMBER 1988. Frjálst.óháÖ dagblað Cltgáfufélag: FRJÁLS FJÖLMIÐLUN HF. Stjórnarformaður og útgáfustjóri: SVEINN R. EYJÓLFSSON Framkvæmdastjóri og útgáfustjóri: HÖRÐUR EINARSSON Ritstjórar: JÓNAS KRISTJANSSON og ELLERT B. SCHRAM Aðstoðarritstjórar: HAUKUR HELGASON og ELlAS SNÆLAND JÓNSSON Fréttastjóri: JONAS HARALDSSON Auglýsingastjórar: PALL STEFÁNSSON og INGÓLFUR P. STE'NSSON Ritstjórn, skrifstofur, auglýsingar, smáauglýsingar, blaðaafgreiðsla, áskrift, ÞVERHOLTI 11, SiMI 27022 Setning, umbrot, mynda- og plötugerð: PRENTSMIÐJA FRjALSRAR FJÖLMIÐLUNAR HF., ÞVERHOLTI 11 Prentun: ÁRVAKUR HF. - Askriftarverð á mánuði 800 kr. Verð I lausasölu virka daga 75 kr. - Helgarblað 90 kr. Ólympíuleikarnir Á milli þess sem fólk fær fréttir af nýjustu atburðum í ríkisstjórnarleikritinu situr það fyrir framan sjón- varpið og fylgist með keppninni í Seoul. Að vísu er tíma- munur slíkur milli Kóreu og íslands að keppnin stendur yfir að nóttu til hér heima en það hefur ekki aftrað fjöld- anum frá því að vaka og fylgjast með. Kemur þar tvennt til. Annars vegar vill fólk fylgjast með frammistöðu ís- lensku þátttakendanna og þá einkum handknattleiks- Uðsins og hins vegar er ástæðan sú að nú eru í fyrsta skipti beinar útsendingar frá leikunum. Ríkisútvarpið á lof skilið fyrir hina viðamiklu dag- skrá sína frá ólympíuleikunum. Gildi þess að horfa á íþróttaviðburði í sjónvarpi er að geta séð þá jafnóðum og þeir eiga sér stað. Augnablikið skiptir máh vegna þess að þá er það spennan og eftirvæntingin eftir úrslit- unum sem laðar fólk að. Það er til að mynda ólíkt skemmtilegra að sjá í beinni útsendingu þegar þeir Carl Lewis og Ben Johnson heyja einvígi sitt í hundrað metra hlaupinu heldur en að lesa fyrst um úrslitin og sjá hlaup- ið löngu síðar. Sjónvarpsvélarnar flytja okkur inn á miðja hlaupabrautina þar sem andrúmsloftið er rafmagnað og taugarnar þandar til hins ítrasta, bæði hjá keppendum og áhorfendum. Við erum öll stödd í Seoul þessa dagana, þökk sé tækninni og framtaki ríkissjónvarpsins að sýna beint, jafnvel þótt á óvanalegum tíma sé. Það eru rniklir afreksmenn sem keppa á ólympíuleik- unum og gaman að fylgjast með þeim. Sama hvar grip- ið er niður. Hver dáist ekki að Biondi, Otto eða Evans í sundinu? Hver fellur ekki í stafi yfir leikni fimleika- fólksins og hver tók ekki þátt í gleði hinnar fótfráu bandarísku stúlku, Florence Joyner, þegar hún táraðist á verðlaunapallinum? Afrekin eru mörg og þá má ekki gleyma að þau eru ekki fyrirhafnarlaus. Þrotlausar æfingar og einbeiting, sjálfsagi og andleg sem líkamleg uppbygging eru að skila sér í verðlaunapeningunum í Seoul. Þarna er samankominn rjóminn af því æskufólki sem best er í heiminum. Gallinn er sá að smám saman gerum við kröfur til þess að allir hinir nái sama ár- angri. Meðalmaðurinn verður skussi í augum okkar og venjuleg íþróttakeppni heima við verður óspennandi og flatneskjuleg. Þessi viðhorf bitna á íslensku þátttakendunum. Þeir hafa ekki verið í fremstu röð og á mælikvarða ólympíu- leikanna er árangurinn heldur dapur. Menn henda jafn- vel gaman að útkomunni. En er þetta sanngjarnt? Er við því að búast að lítil þjóð tefli fram íþróttafólki sem keppir um verðlaunasæti? Er ekki hitt jafn mikils virði að geta verið með og taka þannig þátt í þessari einstæðu hátíð sem ólympíuleikarnir eru. Manni er til efs að nokkur einn atburður tengi þjóðir heims saman á jafn áhrifaríkan hátt eins og að leiða æskufólk allra landa inn á einn og sama leikvanginn. Og láta síðan gervalla heimsbyggðina fylgjast með leiknum heima í stofu hjá sér. Ólympíuleikarnir tengja ólíkar þjóðir saman, knýta bræðrabönd og hræra upp í tilfinningum, gleði og sorg, án þess að nokkur beri skarðan hlut frá borði. Það ganga allir jafn heilir frá þessum leik, líka þeir sem tapa og verða undir. Að þessu leyti eru íþróttirnar meira en hlaup og stökk. Þær eru máttugt vopn í þágu friðar. Ólympíuleik- arnir færa okkur ísiendingum kannski enga sigra í sek- úndum, mörkum eða verðlaunapemngum talið. En þeir færa okkur nær öllum hinum þjóðunum í heiminum og þjóðirnar nær ókkur. í því felst sigur þessara leika. Ellert B. Schram „Hitt hefur ekki breyst aö visindi eru órjúfanlega tengd samfélaginu," segir i inngangi greinarinnar. - Frá ráðstefnunni „Maður og vísindi" sem haldin var á Kjarvalstöðum fyrir nokkrum árum. Vísindin fyriralla? - Ertþúekkijarðvísindamaður? spurði gömul kona mig fyrir mörg- um árum. Ekki gat ég svarið það af mér. Þá vildi sú gamla að ég þýddi fyrir sig leiðbeiningar við rafhitað teppi sem hún hafði keypt sér. Þarna birtist það viðhorf í hnotskurn að vísindi séu eins kon- ar fjölfræði eða víðtæk kunnátta, rétt eins og var fyrr á öldum. Vissu- lega eru nútímavísindi sammerk víðtækri kunnáttu en þau hafa líka breyst í þá veru að sérhæfast og tilrauna- eða rannsóknaþáttur þeirra hefur stækkað mjög hratt. Hitt hefur ekki breyst aö vísindi eru órjúfanlega tengd samfélaginu. Vísindi og samfélag ' Gróf skilgreining á vísindum er í þá veru að telja þau taka yfir alla markvissa starfsemi, byggða á hugsun, rannsóknum og tilraun- um, sem miðar að því að auka þekkingu iðkandands og samfé- lagsins sem hann tilheyrir. Hug- myndirnar og aðferðirnar spretta ekki „að innan" og koma ekki „að ofan" heldur úr samfélaginu, bæði í nútíð og fortíð. Tengslin við sam- félagið og stéttir þess eru mjög flók- in og þau eru meira að segja oft mörkuð hagsmunatogstreitu, rétt eins og flest það sem samfélag manna nær yfir. Vísindagreinar eru mismikið tengdar þjóðfélagsbaráttunni eða framvindunni. Það getur farið eftir iðkandanum hve tengslin eru náin eða eftir því hvort vísindin fjalla tíl dæmis um sögu manna, hag- fræði og siðfræöi eða um steina, fornan kveðskap og veðrið. Til dæmis er engin hagfræði hlutlaus stéttunum eða hafin yfir ríki og hagsmunahópa. Jafnvel þótt fjallað sé um dauð efni, t.d. í ólífrænni efnafræði, og þótt inntak tiltekinna vísinda sé ekki stéttbundið er notk- un fræðigreinarinnar í verki bæði hápólitísk og stéttbundin í mörgum tilvikum. Auðvitað má finna dæmi um engin tengsl af þessu tæi viö samfélagið ef svo ber undir en þau eru fá. Allar tilraunir til þess að fá fólk til að trúa því að heÚ vísinda- grein sé óháð samfélaginu eða hlut- laus í þjóðfélagsbaráttu eru jafn- vondar blekkingar og þær sjald- séðu ófgar sem fela í sér að stétta- átökin ein marki vísindum farveg. Ekki mælistika gróðans Þessar hugleiöingar eru hér fram settar sem rammi að umfjóllun um tvö atriði í íslenskum vísindum: Stýringu fjár til vísinda og ofur- áhersluna á hagsmuni fyrirtækja í þeimefnum. Á íslandi hefur það tíðkast að „óarðbær" vísindi séu fjársvelt og eru þá skammtímasjónarmiðin KjáUarinn Ari Trausti Guðmundsson jarðfræðingur, kennari í MS þess þarf að minnsta kosti almenn- ingur aö líta æ meira á vísindi sem sér viðkomandi og alþýða manna verð'ur að setja fram kröfur um vísindastarfsemi. Fræðimennirnir, sem ekki eru of uppteknir af fram- gangi einstarkra verkefna í þágu fyrirtækja, verða líka að taka til hendi. Þar má nefna þrjú mikilvæg atriði: Kynna fræðigrein sína al- menningi (eins og stundum hefur sést gert), fræða fólk jafnóðum um rannsóknir, gang þeirra, tilgang, framvindu og niðurstöður (með aðstoð fjölmiðlanna og t.d. frétta- bréfa/tímarita) og kynna enn betur stpfnanir og þórfina fyrir tiltekin vísindi; ekki aðeins áhrif þeirra á fjárhag manna eða vellíðan heldur og á skilning á sjálfum sér, þjóð- félaginu, náttúrunni og veröldinni. „ Jafnvel þótt fjallað sé um dauð efni, t.d. í ólífrænni efnafræði, og þótt inntak tiltekinna vísinda sé ekki stéttbundið er notkun fræðigreinarinnar í verki bæði hápólitísk og stéttbundin í mörg- um tilvíkum." ríkjandi. Nefna má sem dæmi að fornleifarannsóknir eru hér með minnsta móti þótt landið gegni lyk- ilhlutverki í sögu allstórs heims- hluta. Annað dæmi er lítið fé til vísindastarfa sem miða að því að minnka áhrif náttúruhamfara; yfirvofandi Suðurlandsskjálfti hef- ur verið smáaura virði. Samtímis hefur orðið til þrýstihópur embætt- ismanna, atvinnurekenda og vís- indamanna sem leggur ofuráherslu á vísindi í þágu atvinnuveganna. Ég segi ofuráherslu vegna þess að þau atriði eru tekin út úr sem kunna að gefa sem mest og skjótast af sér hvort sem það er nú tólvu- fræði eða þekking á jarðhita. Sam- ræmi skortir (því vissulega eiga vísindi að gagnast framleiðslu eða þjónustu) eins og sést t.d. á jökla- fræðinni sem verið hefur hálfgerð hornreka þótt jöklar séu aðalforða- búr allra helstu vatnsaflsvirkjan- anna. Og „mjúku" vísindin sem ekki gefa af sér aura eru jafnafskipt og áður, jafnvel afskiptari. Arðbærari viðhorf Það er hvorki hægt að krefja þá sem sáttir eru við mat vísinda- starfa eftir mælistiku gróðans um annað viðhorf né bíða eftir að menn uppgötvi af sjálfum sér hvernig skipta skuli fé til vísinda í landinu. Arðbærari viðhorf (til langs tíma litið) verða til með vaxandi afskipt- um almennings af vísindum og með deilum um hugmyndafræði. Til Margvísleg verkefni Hér er aðeins rúm til að nefna fáein verkefni er þarf að vinna að í ljósi þess sem fram kom hér á undan. Okkur vantar ráðuneyti sem stjórnar umhverfismálum og vís- indastarfsemi. Hún þarf að losna út úr stjórnunar- og fjárhagstengsl- um við efnáhags- og þjónusturáðu- neytin. Okkur vantar samræmdan verkefnalista og fé til þess að sinna öllu sem lýtur að náttúruhamfór- um er tengjast eldstöðvum, jarð- skjálftasvæðum, jöklum, skriðu- föÚum og veðri. Okkur vantar ein- faldari uppbyggingu og skýrari verkaskiptingu en felst í núverandi vísinda- og rannsóknastofnunum - og sumar greinar, sem hvergi eiga inni, þurfa líka sinn bás. Okkur vantar fræðslustofnanir á borð við margumrætt náttúrufræðisafn og ekki bara samvinnu fjölmiðla og vísindamanna heldur vantar bein- línis miðla sem samtök vísinda- manna (og þau eru mörg) sjá um og hafa þannig beint samband við almenning. Það ætti aö liggja í aug- um uppi að án stuðnings almenn- ings í þágu vísinda komast vísinda- menn ekki langt með kröfur um aukið fé og meiri athygli. Reyndar þarfnast alþýða manna líka margra vísindamanna í sinni baráttu fyrir bættum hag. Það merka mál er efni í annan pistil. Ari Trausti Guðmundsson

x

Dagblaðið Vísir - DV

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Dagblaðið Vísir - DV
https://timarit.is/publication/255

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.