Þjóðviljinn - 18.03.1979, Qupperneq 10

10 StÐA — ÞJÓÐVILJINN Sunnudagur 18. mars 1979
Teikning og texti: ingólfur Margeirsson
Danya brosir með öllu ikorna-
andlitinu og strýkur langa flétt-
una, sem sprettur upp úr hvirfl-
inum og sveiflast einhvers staö-
ar út i eiliföina.
— Þau kynntust I pólskri lest i
heimstyrjöldinni fyrri. Þaö
hlýtur aö hafa veriö ást viö
fyrstu sýn, þvi móöir min strauk
aö heiman og fylgdi honum til
Bandarikjanna, og þar fæddist
ég.
— 0 —
Danya Krupska. Kom hingað
fyrst til lands fyrir áratug þegar
hún æföi dansana i Zorba, sem
sýndur var i Þjóöleikhúsinu.
Siöan setti hún upp Oklahoma i
sama leikhúsi, og nú er hún enn
einu sinni stödd á Islandi, leik-
stýrir söngleik, sem byggöur er
á sögu H.C. Andersens um
sem mér höföu veriö kennd fá-
einum stundum áöur. Siöan náöi
móðir min tali af drottningunni
og þegar fundi þeirra lauk, var
búið aö bjóöa mér til Rúmeniu
ásamt umboösmanni minum.
Nú hófst nýtt timabil i lifi minu;
danstimabiiiö viö hiröir Ev-
rópu. Ég var eins konar Shirley
Temple Póllands. Dansaöi, söng.
lék og steppaöi. Þetta fannst
evrópskri yfirstétt nýstárlegt.
Það versta var aö íilharmóniu-
sveitirnar, sem léku undir sýn-
ingu mina, kunnu alls ekki
djass. Þeir reyndu nokkrum
sinnum en tókst alltaf jafn illa
app. Loksins sprakk ég og æpti:
— You don’t got the rythm! Þá
stóðu þeir allir á fætur sem einn
maður og fóru út. Eftir þaö var
aldrei fariö fram á aö evróDskar
og hiö falska yfirborö eyöilegg-
ur oft mikið samvinnuna á sviö-
inu.
íslenskir leikarar og lista-
menn hérlendis yfirleitt eru
miklu þroskaöri en stéttabræö-
ur þeirra erlendis. Hér tekur
listin viö mismunandi skoöun-
um, og biöur ekki tjón af þvi —
heldur eykst. Og eins og viö vor-
um að ræöa um áöan — ég held
aö þetta fólk geti treyst hvert
ööru — og þaö gerir þaö líka,
þótt þaö sé ósammála i skoöun-
um.
Þetta er þroskaö listafólk.
— 0 —
— Eg elska Reykjavík” (Ég
bendi Danyu á, að enginn ís-
lendingur trúi sllkum upphróp-
unum en hún heldur ótrauö
áfram.).
— ,,Ég elska matinn ykkar !
Og húsin minna mig alltaf á jól-
in! Heyröu, — hákarl, hann ét
ég ekki nema ég fái mikið af
brennivini meö. En fisk! og
sviö, namm, namm! Ég reyni
þó aö foröast augun. Veistu af
hverju? Af þvi að ég hef Imug-
ust á linsoönum eggjum. Augu
minna mig á linsoöin egg. Þér
finnst kannski skrýtiö aö Ame-
rikani eins og ég geti boröaö
þjóölegan islenskan mat. Þá vil
ég segja þér, aö ég er vön alls
kyns evrópskum mat frá æsku.
Þegar ég feröaöist um sem
barnastjarna pantaði mamma
alltaf bjór meö matnum, ég
vissi ekki aö bjór væri áfengur
fyrr en ég varö fulloröin. Ekki
frekar en ég vissi til hvers karl-
menn voru fyrr en ég var komin
yfir tvitugt. Ég var algjörlega
óþroska félagslega. Ég kunni
bara aö dansa. Mamma seldi
sál mina sem varö til þess aö ég
ákvað aö gefa börnum minum
frelsi. En stundum er erfitt aö
vera eldri og þykjast vita betur
en þurfa svo aö kyngja öllu,
vegna þess aö þú hefur ákveöiö
aö gefa börnunum algjört frelsi.
Ég geri margt vitlaust, en ég
reyni mitt besta. Og stundum
framkvæmi ég hluti i algerri
blindni. En ég óska oft aö ég
gæti gefiö börnum minum það,
sem ég reyni aö gefa leikurum
minum; ákveöna umgjörö meö
nægu þroskarými.
— im
Hræðslan
Prinsessuna á bauninni. En viö
vorum aö ræöa um æsku henn-
ar.
— Hvenær ég byrjaöi aö
dansa? Herra minn trúr, ég hef
dansað allt frá þvi ég man eftir
mér. You see — mömmu lang-
aöi alltaf til að veröa ballett-
dansari. En hún var af of tign-
um ættum til aö gera fjölskyldu
sinni þá skömm aö stiga fjalirn-
ar á ballettskóm. Þaö kom
hreiniega ekki til mála. En kröf-
ur fjölskyldunnar og lista-
mannadraumar móður minnar
mættust á miöri leiö; hún fékk
leyfi til aö veröa konsertpian-
isti; en neðar færi hún ekki. Hún
var þvf send til Vinar og sótti
kennslu hjá bestu kennurum,
sem völ var á. En auövitað haföi
hún ekki áhuga á pianóleik, svo
hún stalst i einkatima I ballett-
dansi. Hún komst nefnilega I
vinfengi viö ballettmær, sem
féllst á að veita henni kennslu.
Þessi dansari hét Isadora
Duncan. Isadora var ekki alls
kostaránægömeömömmu; hún
sagði dag einn við hana:,,Þú ert
afskaplega falleg, en örlitiö inn-
skeif. Aöeins hrein fegurö á rétt
á sér á sviöinu.” Frá þeirri
stund bölvaöi mamma þeirri
hefö yfirstéttarinnar aö ala
börnin upp við veiöar og hesta-
mennsku.
Eftir þetta samtal átti hún aö-
eins eina ósk: aö eignast dóttur,
sem gæti framkvæmt þaö, sem
henni tókst aldrei sjálfri. Svo
fæddist ég.
— 0 —
Danya hlær, og kimir meö
litlu, siungu augunum: — Allt
frá þvf ég fæddist man ég aðeins
eftir dansi, dansi, dansi, dansi,
dansi, og — leikæfingum á
leikæfingar ofan. Þegar ég var 6
ára sýndi ég I fyrsta skipti opin-
berlega. Og áhorfendurnir voru
ekki af verri endanum: Drottn-
ing Rúmenfu og hirð hennar.
Drottningin var. f opinberri
heimsókn I Bandarikjunum, og
horföi meðal annars á pólska
listdansflokkinn i Filadelfiu. Ég
var þá aöaldansari flokksins og
ég man enn eftir þessari sýn-
ingu. Dansararnir voru látnir
dansa i eins konar sandgryfju,
sem var afmörkuö með köðlum
á allar hlíöar. Ahorfendasætin
voru byggö á stóra palla, sem
voru tengdir innbyröis meö stig-
um. Þetta var allt óskaplega há-
tiölegt, og algjör martröö aö
dansa i sandinum. En einhvern
veginn tókst þetta.
Eftir sýninguna, rétti ég svo
drottningunni blómvönd og
sagði nokkur orö á rúmönsku —
valdahrokinn
filharmónfusveitir spiluðu
djass.
— 0 —
— Svo byrjaöi ég i skóla. tJt af
þessum sumarsýningum f Ev-
rópu þurfti ég alltaf aö hætta i
skólanum, áöur en honum lauk,
Dg byrjaöi aldrei fyrr en þrjár
vikur voru liönar af skólatfma.
En ég elskaöi skólann. Ég
iynntist aldrei börnunum þar
‘rekar en annars staðar. Allur
dminn utan skólans fór f æfing-
ar. Þetta var lúterskur einka-
ikóli, og systurnar voru alveg
yndislegar. Þær voru eins og
hópur mæöra. Þú skilur —
mamma var dæmigerö leik-
iviösmamma, hún ýtti mér
lara áfram. Enda sprakk ég að
iokum. Þá var ég 13 ára og tók
loks f mig kjark og æpti á hana;
Nú er nóg komiö, nú er ég hætt
illum dansi. Þá féll mömmu all-
ar ketill i eld og hún samþykkti
aö ég hætti dansinum. Skömmu
jiöar fékk ég styrk til aö nema
ballett áfram f Filadeifiu.
Nokkru síöar fórum viö öll til
Evrópu og dönsuöum. Þá var ég
Dröin aöaldansari hópsins — sá
yngsti I Evrópu og Banda-
rikjunum.
Sjáöu tii — ég sýndist alltaf
miklu eldri á sviöi. Þegar fólk
hitti mig eftir sýningu varö þaö
felmtri slegið og sagöi: — Ertu
svona litil og ung? Enginn vissi,
aö I rauninni átti ég enga vini,
sem voru mér jafnaldra. Og
enginn vissi, aö ég var svo
Rætt við
Danya
Krupska
leikstjóra
þreytt i skólanum eftir allar æf-
ingarnar aö ég sofnaði stööugt i
timum.
— 0 —
— Ég talaði I rauninni mjög
litla ensku á þessum aldri. Þaö
var bara töluö pólska heima og
þýsku læröi ég mjög vel i Ev-
rópu. Mér fannst alltaf þýskan
svo fallegt mál. En svo man ég
kvöld eitt f New York. Mamma
og nokkrir vinir sátu kringum
úrvarpstækiö og hlustuöu á
fréttaþulinn skýra frá þvi, aö
nasistar heföu fariö inn i Pól-
land. Þá sagöi ég viö sjálfa mig:
— Ég skal aldrei framar tala
þýsku. Þá var ég 14 ára. Og siö-
an hef ég aldrei talað þýsku.”
Nú stendur Danya á fætur og
gengur um gólf eilitiö álút. Hún
er klædd þessum undariegu ull-
arballettsokkum yfir sokkabux-
urnar; þeir hefjast viö ökklann
og halda upp fótleggina, en
hverfa svo viö nárann. Aö ofan
er hún I dökkri treyju, en
brugöiö gulum bol yfir, sem á er
letraö: The happiest girl in the
world, Danya er alvarleg:
— ,,Ég hef ósköp einfalda
kenningu um lífiö. Hún er
svona: Allt lif á jöröinni er und-
irorpiö gagnkvæmu trausti. Þaö
tók mig langan tíma aö komast
aö þessari niöurstööu, en þvi
eldri sem ég verö þeim mun
sannfæröari verö ég um gildi
þessarar kenningar.
Allt vald, allur hroki er
byggöur á hræðslu. Og hræösl-
an er afleiöing vantraustsíns.
Þvi meir sem maöur ber saman
valdabyggingu stórþjóöa kemst
maöur aö þvi, hve grunnhug-
myndin er sú sama: Samþjöpp-
un valdsins eöa hræöslunnar á
fárra hendur. Ég hef þau for-
réttindi fram yfir fiest fólk, aö
hafa feröast mikið um heiminn.
En alls staöar, þar sem almenn-
ingur er kúgaöur, sé ég sömu
undirstööuna: vantraustiö á al-
þýöuna, hræösluna viö aö láta
völdin i hendurþjóöarinnar. Ég
hef séö hinn gleymda i bakgöt-
um New York og hinn þjáöa þel-
dökka mann I Suöurrikjunum.
Ég hef talað viö pólskar hús-
mæöur, sem standa örvænting-
arfullar i biöröö fyrir utan tóm-
ar kjötbúöir i Varsjá, ég hef
neitað aö eyöa gjaldeyri minum
i Austur-Evrópu, þegar ég hef
kynnst kjörum fólksins og skilið
mismun þess aö vera Ibúi svo-
kallaðs sósialsks rikis og aö
vera bandarlskur ferðamaður.
Og alls staöar, þrátt fyrir mis-
muninn á fræöilegum atriöum
þjóöfélagsbyggingarinnar —
muninn á kapitalisma og
kommúnisma —- kristallast öll
kúgun, allt ófrelsi, öll drottnun i
eitt orö: Vantraustiö . Og þá
spyr maöur sjálfan sig: Af
hverju er svo erfitt aö treysta
náunganum?
— Svo uppgötva ég allt i einu
ákveöiö traust á þessari litlu
eyju, sem ég vissi varla aö væri
til fyrir rúmum áratug, þegar
ég var fyrst kvödd til Islands.
Og veistu hvar ég uppgötvaði
þetta traust? Meöal leikaranna!
Og ég sem alltaf hef haldiö, aö
leikarar væru þær manneskjur,
sem vantreystu hver öörum.
Þetta var undarleg iifsreynsla.
Ég kom hingaö fyrirvaralaust
til aöstjórnaZorba. Þaö sem sló
mig þegar I stað var, aö Þjóö-
leikhúsið haföi einhvern gamlan
sjarma, sem er horfinn úr flest-
um leikhúsum Evrópu. Hér var
ennþá eitthvað liöiö andrúms-
loft: gamla konan, sem gaf okk-
ur kaffi i græna herberginu,
skápurinn uppi á vegg meö kök-
unum: leikararnir sem komu
saman i hlénu og rifust eins og
mannýg naut. Mér leist eigin-
lega ekkert á þetta I byrjun:
hvernig er hægt aö leikstýra
leikflokki, sem rifst og
skammast um allt milli himins
og jaröar i æfingahléum?
Hvernig á svona fólk aö geta
unniö saman? Svo geröist undr-
iö: Um leiö og menn voru komn-
ir á sviöiö, féll allt I ljúfa löö og
allir unnu saman eins og englar.
Þetta haföi ég aldrei séð áöur: 1
Ameriku eru allir leikarar mikl-
ir vinir hiö ytra, en samkeppnin

helgarviðtalið
— Ég held aö pabbi hafi verið Rússi — en satt að
segja veit ég það ekki. Hann var prestur og kom til
Bandarikjanna til að stofna þar sérstaka kaþólska
kirkju. Hann var dásamlegur maður, og frábær ræðu-
skörungur. Hann talaði oft um kommúnismann, og
sagði mér stundum i hljóði, að til væri staður í Rúss-
landi, sem væri himnaríki á jörðu. Mamma var pólsk-
ur aristókrati.