Þjóðviljinn - 15.05.1988, Blaðsíða 5

Þjóðviljinn - 15.05.1988, Blaðsíða 5
SUNNUDAGSPISTILL Féll en hélt velli /ískulýðsuppreisnin 1968, ósigrar hennar og landvinningar Það eru tuttugu ár síðan Vorið 1968 fór um Evrópu með mikl- um sviptingum og glæstum vonarsveiflum og athafnaölv- un: Fúnar stoðir skrifræðis og forræðishyggju og íhaldssemi og einstaklingshyggju og heimsvaldastefnu skyldu burtu brotnarog ístaðinn átti eitthvað að verða til sem var svo mikið og nýtt og merkilegt að varla varð orðum að því komið: Verið raunsæ, sögðu menn, krefjist þess ómögu- lega. Að halda upp á afmœli Og nú eru þátttakendur at- burða önnum kafnir við að skrifa bækur og greinar (ein slík eftir þau Gest Guðmundsson og Kristínu Ólafsdóttur kom út þeg- ar í fyrra), og þeir halda ráðstefn- ur. Sumir setja upp hundshaus og tala um „afmælisiðnað" í þessu sambandi: Ætlið þið, spyrja þeir, endanlega að jarða hugmyndir ársins sextíu og átta með þessu hátíðakjaftæði? Er annars nokk- uð að halda upp á? Fór þetta ekki allt í vaskinn? Og þá geta byrjað snarpar deilur - en flestir koma sér niður á það, að hvort sem það var lítið eða talsvert sem „uppreisn æskunnar" skyldi eftir sig, þá er einskis að iðrast. Það var nefni- lega svo gaman að vera til. Straumar stríðir Það er vitað mál, að mjög margir straumar merkilegir fóru af stað af miklum krafti á þessum tíma. Heimsmyndin var að breytast. Unga fólkið neitaði að láta læsa sig í tvískiptingu heimsins í Austur og Vestur, tví- skiptingu sem eins og dæmdi menn til að sitja á sinni skák og fara hvergi - þess í stað horfðu menn í Suður, uppgötvuðu Þriðja heiminn og bjuggust við endur- nýjun heimsbyggðar þaðan. Hyugmyndafræðin var dösuð, sögðu menn, allir á kafi í h'fs- gæðakapphlaupinu: en allt í einu hafði farið sem logi yfir akur áhugi á sósíalískum hugmyndum, og þá þeim straumum í sósíalism- anum sem frá upphafi fóru gegn rfkistrú og miðstýringu og for- ingjadýrkun. I framhaldi af þessu ætluðu uppreísnarmennirair að breyta sínu nánasta umhverfi, skólunum, og svo fjölskyldunni og sambýlisháttum öllum - þá hófust tilraunir með kommúnur og fleira þesslegt. Strax í gœr Og vitanlega voru miklar þver- stæður í öllu saman. Þær helstu voru tengdar því sem kalla mátti bráðlæti. Illkvittnir menn hafa látið sér detta það í hug, að 68- kynslóðin hafi staðið nær þeirri kynslóð sem á undan fór, en menn kæra sig um að viður- kenna: það fólk hafði heimtað lífsþægindin sín, stöðutáknið sitt strax - uppreisnarliðið vildi líka Frelsið mikla strax og engar refj- ar. Menn vildu stytta sér leið til þess, pólitfkin varð vímugjafi - rétt eins og vímugjafi styttir mönnum leið til augnablikshrifn- ingar af eigin snilld, skyldi póh- tíkin skapa þá tilfinningu að „allt er mögulegt". Bráðlætið var ávísun á þá hegðun sem kalla má „að flýja fram á við" - það er að segja: þær breytingar sem næstar eru og kannski væri raunsæi í að beita sér fyrir, þær eru svo smáar og lítilfjörlegar að það tók ekki að hugsa um þær. Heldur skulum við gleypa sólina strax. Menn heimtuðu sósíalisma og gengu undir myndum af Maó oddvita og Ho Chi Minh, en viðbrögðin voru ekki ýkja mikil, og verkamenn- irnir, byltingarstéttin sjálf, yppti öxlum. Til eru þeir (einn þeirra er hinn kunni vesturþýski rithöf- undur Hans Magnus Enzensber- ger) sem halda því fram, að kraf- an um sósíalisma með allsherjar- þjóðnýtingu iðnaðar og þar fram eftir götum, hafi ekki verið alvar- lega meint, að minnsta kosti ekki í hans Þýskalandi. Hinvegar hafi þessi krafa og Maómyndirnar verið prýðileg ögrun, komið róti á hug þeirra sem töldu kommún- ismann afgreiddan í eitt skipti fyrir 611; Hitt er svo dapurlegra hvernig fór fyrir þeim sem ætluðu með ýmsum hætti að stytta sér leið í sósíalismann meðan verka- lýðurinn dormaði í neyslumóki. Sumir stofnuðu litla kommún- istaflokka sem brunnu upp á skammri stund í ofurmannlegu álagi á meðlimina (ef þú ert ekki Þessi mynd er tekin vorið 1968 í Freie Universitát í Vestur-Berlín. Fyrir miðri mynd er Rudi Dutschke sem skotinn var þrem byssukúlum skömmu síðar. vakin og sofinn við að gera mál- staðnum gagn þá ert þú svikari). Aðrir ætluðu að stofna til komm- únisma innan fjögurra veggja í kommúnum, þar sem borgara- legt fjölskyldumynstur hafði ver- ið leyst upp, allt var sameiginlegt, kynlífið líka og náttúrlega barn- auppeldið. Nýja sambýlið hrundi líka undan því fargi sem lagt var á kommúnulimi, lýðræði hinnar fullkomnu samræmingar athafna varð svo erfitt og orkugleypandi að fólk koðnaði niður og ástirnar frjálsu snerust í enn eina kvenna- kúgunina Og svo fóru hinir stilltari af þessari kynslóð inn í stofnanirnar og hófu þar sína „löngu göngu" til umbóta, meðan þeir bráðlátustu fussuðu og sveiuðu og gripu í heiftarlegum vonbrigðum sínum með ofurvald tregðulögmálanna til pólitískra hermdarverka. Hver á breytingarnar? Var þá allt unnið fyrir gýg, miklu tækifæri glutrað niður og loks sem ekkert hefði gerst? Reyndar ekki. Við höfum stundum verið að fitja upp á því í þessum pistlum, að allar miklar hreyfingar mistak- ast og takast þó. Menn lenda á öðrum stað en þeir ætluðu sér, en þeir eru ekki á sama stað og íagt var upp frá. Samfélagið er að nokkru leyti annað. En vegna þess að menn fengu ekki það sem þeir vildu og vegna þess að alls- konar borgaralegt pakk fer að til- einka sér það sem vel var gert (þetta hefur margoft gerst í sögu sósíalistaflokka og annarra vin- strihreyfinga), þá finnst mönnum kannski allt við hið sama eða verr en svo. Sá Hans Magnus Enzens- berger sem áður var til nefndur lýsir þessu ágætlega í nýlegu við- tali. Hann segir meðal annars: „Ég tel að það sem 68- mönnum í raun og veru tókst, hafi náð langt út fyrir vinstralið- ið. Við skulum muna að þessar hreyfingar voru minnihlutahreyf- ingar. Það er svo afar fróðlegt að skoða, að eftir að hreyfingarnar höfðu skroppið saman aftur, dreifðist allt sem mestu skipti og helst var sannfærandi í nýjum hugmyndum hreyfingarinnar út um samfélagið og er orðinn part- ur af hugsunarhætti meirihlutans. Og þetta finnst vinstrimönnum náttúrlega ergilegt, því sérhver sannur vinstrisinni vill að (þetta hugmyndagóss) sé eilíf og ómiss- anleg séreign vinstrimanna.... Um leið og það fólk sem spáss- erar á meðalveginum gullna tekur yfir þessar sömu hugmynd- ir, þá hætta þær að vera sérlega aðlaðandi. Þá fara menn að láta sé detta það í hug, að kannski var þessi hugmynd ekki sem best þegar allt kemur til alls - því ann- ars hefðu „hinir" varla farið að taka hana að sér? Óþarft af mér að taka það fram að ég er annarr- ar skoðunar, ég held að í þessari þróun sannist að eitthvað gott hafi verið á ferð og að hægt sé að þoka meirihlutanum um set". Það er svo margt... Þetta hér er ágæt lýsing á hinni kyndugu díalektfk pólitískrar framvindu - og vissulega passar hún um ótal margt það sem 68- kynslóðin tók upp (og var vitan- lega ekki að finna upp hjólið eins og fyrr var fram tekið) með þrótti og einatt góðri hugkvæmni. Skólar eru aðrir en þeir voru, ekki síst hinir virðulegu háskólar Evrópu, sem voru ekki cinungis hefðbundnir heldur blátt áfram að sligast undan hefðarfargi. Kommúnisminn innan fjögurra veggja lét á sér standa, en til varð víða einskonar samþætting kosta sambýlis og viðurkenningar á þörfum einkalífsins - og öll um- ræða um verkaskiptingu á heimil- um og þá sérstaklega við uppeldi barna komst á fleygiferð og varð smám saman að breyttu hegðun- armynstri hjá nýjum kynslóðum. Alþýðan yfirtók ekki fram- leiðslutækin en valddreifíng komst mjög á dagskrá og þar með áleitnar spurningar um áhrif verkafólks á vinnustaði sína. Þriðji heimurinn frelsaði hvorki sjálfan sig né aðra, en hann komst á landabréf vitundarinnar og hrærði upp spurningar um samstöðu mannfólksins í heimi sem hélt áfram að skreppa saman og sundrast um leið. Menn hurfu ekki frá þeirri framfarasýn sem gerði hagvöxt að mælikvarða allra hluta, en sá sami hagvöxtur var ekki lengur það töfraorð sem hann var: menn fóru með vax- andi þunga að spyrja að því hvað hagvöxtur mætti kosta auðlindir og umhverfi. Upp komu bæði sérstakar Græningjahreyfingar og grænar deildir í eldri hreyfing- um. Og síðast en ekki síst á upp- sveifla í kvennahreyfingu mikið upp að unna þeim sem mest höfðu sig í frammi 1968: það væri vitanlega einföldun að segja að kvennahreyfingin væri þaðan komin, rætur hennar liggja langt aftur í tíma, en hitt er nær sanni, að án ársins 1968 hefði hún ekki orðið það sem hún varð. Endurtekning? Menn eru stundum að and- varpa og spyrja hvort árið 1968 komi ekki aftur. Það er óliklegt - m.a. af þeirri ástæðu að slíkar hræringar mundu koma inn í heim sem er annar en hann var. Hitt getur svo vel verið að vinstri- sveifla með vissum hliðstæðum við 1968 færi að rísa með því að menn fara með áleitnara og ein- beittara móti en verið hefur um skeið að spyrja um jöfnuð, og endurmat starfsins og þroska- drjúgan munað frístundanna og nýjan framfaraskilning - eftir allt það sjálfumglaða uppasukk sem ráðið hefur ferðinni um skeið, amk á yfirborðinu. Það var reyndar góðs viti að í Reykjavík- urbréfi Morgunblaðsins á sunnu- daginn var kom upp ótti við að það kunni að vera að skapast ástand hér á landi svipað því sem var fyrir tuttugu árum þegar ungt fólk „mótmæíti ríkjandi stjórn- skipulagi og vildi ráðast gegn efn- ishyggjunni. Þá þótti mörgum ungum baráttumanni að framtíð- arhugsjónina skorti í þjóðfélagi sínu". Það er nefnilega það. Hugsjón gengur sér til húðar, henni er nauðgað og misþyrmt, hún er lýst margdauð og allar hennar systur. En samt líður aldrei á löngu þar til menn fara að skima eftir hénni og finna að þeir þurfa sárlega á henni að halda. ^g Sunnudagur 15. maí 1988 ÞJÓÐVILJINN - SÍÐA 5

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.