Lesbók Morgunblaðsins - 10.02.1963, Blaðsíða 1

Lesbók Morgunblaðsins - 10.02.1963, Blaðsíða 1
0r$mwM jtfteittff. 5- tbl. — 10. febrúar 19B3 — 38. árg. V J Þáttur dr. Hannesar um Geir biskup er 37 þéitskrifaöar síöur, og verður því hér aö stikla á stóru. Þá er Geir Vídalín kom frá háskól- anum, fékk hann meðmæli frá kanzelí- inu um að fá Breiðabólsstað í Vestur- hópi, þá er hann yrði laus, en eftir því beið hann ekki og tók Seltjarnarnes- þing. Á-ið 1796 hafði séra Geir ákveðið að sækja um Staðastað, en til þess kom ekki, því konungur skipaði hann biskup. Vígsla Geirs biskups 3. júlí 1797 ntar Geir Sigurói biskupi (á Hólum) og skýrði frá því, að kon- ungur hefði boðið og leyft, að biskup- ar á íslandi þyrftu ekki framar að ÞE G A R dr. Hannes heitinn Þorsteinsson kvaddi þennan heim, á útmánuöum árið 1935, lét hann eftir sig handrit, er síðar var bundið í 63 allþykk bindi og gefið nafnið „Ævir lœrðra manna". Hann hafði um langan aldur haft í takinu hátt á þriðja þúsund manns. Hann rannsákaði heila sdli fulla af skjalabögglum og þykkum embœttisbókum, og hverja nýja vitneskju, sem honum áskotn- aðist. setti hann aftan við þann fróð- leik, sem hann hafði áður dregið sam- an um hvern og einn. Sem betur fór reyndi Hannes aldrei að vinna úr þessu ritverki í heild, því þá hefði hann dagað uppi með verkið i miðjum klíð- um, en hann dró efnið á land og bjarg- aði því undan sjó. Rit þetta minnir helzt á geysimikinn reka, sem stór- brim hefir borið upp á fjörukamb. Þarna er engum trjám raðað, en hver spýta er úr kjörviði. Þetta ritverk hefir verið lokaður fjársjóður fyrir aðra en örfáa frœði- menn, en óhjákvœmilega hlýtur að því að draga, að það verði gefið út í heild. Það hefir líka sýnt sig í íslenzkri bóka- útgáfu, að íslenzkir lesendur sœkjast meira eftir þjóðlegum fróðleik en nokkru öðru lestrarefni. Þeir finna skyldleikann, þetta er blóð af þeirra blóði. En hér er vandamál á ferðum, sem ýmsir hafa brotið heilann um. Eitt er víst, ritinu má ekki breyta, þá yrði það áldrei ósvikið frumrit. Einstakar ueir Viikum. Geit hiskup Vídalín málsgreinar væri hins vegar nauösyn að skilja að og fœra í sem réttasta .tímaröð. Hannes vann að þessu mikla riti frá árinu 1912 og til dauðadags og notaði hverja stund, sem gafst frá öðrum störfum. Síðan hefir hér á landi orðið meiri breyting á, en þekkst hefir í vorri sögu. Nú þykir sjálfsagt að önn og umbun haldizt í hendur, hess vegna er óliklegt, að ritverk, hliðstætt Ævum lœrðra manna, verði framar unnið í voru þjóðlífi. Þar sem nœr 28 ár eru liðin frá láti dr. Hannesar, er meir en mál til þess komið að gefa almenningi örlítið sýn- ishorn úr þessum nægtabrunni, en þar sem af svo miklu er að taka, á sá kvöl, sem á völ. — Við þessa fyrstu tilraun hefir Geir biskup Vídalín orðið fyrir valinu, einhver ástsælasti biskup, sem setið hefir á biskupsstól á íslandi. Tvo biskupa hefir íslenzk alþýða sæmt tign- arheitinu „hinn góði", Geir og Guð- mund Hólábiskup. Tvennt áttu þeir líka sameiginlegt, kœrleikann til állra báqstaddra og umkomulausra, og hitt, að hvorugur þeirra sá fótum sínum forráð á veraldarvísu. Nokkrar skýringar fylgja þessu efni, þær sem ekki eru teknar beint frá Hannesi, eru prentaðar með sérstöku letri. Mörgum tilvitnunum % heimildir er sleppt. Helztu asviatriBi Ceirs biskups Geir var fœddur að Laufási við Eyjafjórð árið 1761. Hann var syst- ursonur Skúla fógeta, en sonur séra Jóns Vidalin, sem var sonarsonur Páls lögmanns. Tekinn var hann í Hólaskóla 1774; stúdent 1780. Lauk prófi í mál- frœði við háskólann í Kaupmanna- höfn 1784, en embættisprófi í guð- fræði 1789. Dvaldi nœstu tvö ár hjá Skúla frœnda sinum í Viöey. Dóm- kirkjuprestur varð hann í ReykjavíJc 1791. en sat á Lambastóðum á Sel- tjarnarnesi. Kvaddur 1797 til biskups % Skálholtsbiskupsdœmi, en varð bisk- up alls landsins, er Hólastóll var lagð- ur niður 1801. Fluttist til Reykjavík- ur 1806. Kvœntist 1792 Sigríði Hall- dórsdóttur, prests í Hítardal, Finns- sonar. Af fjórum sonum beirra hjóna komst aðeins einn upp. Geir biskup dó hér í Reykjavík árið 1823. Dr. Hannes Þorsteinsson. sækja vígslu til Hafnar, heldur vígj- ast af biskupi hér innanlands, og mælt- ist Geir því til, að Sigurður biskup veiti sér hana, og ætli hann í því skyni að leggja af stað norður í vikunni 17.— 22. júlí, og óskar að vígslan geti farið fram hinn 30. s.m., sem og varð..... Um 6.—7. ágúst hefur Geir komið suð- ur og tekið við embættinu. Allýtarleg skýrsla um vígslu Geirs biskups á Hóium, hvernig hún fór fram og hverjir voru viðstaddir, með hendi Halldórs Hjálmarssonar, er í Þjóðskjala- safni. Á sama stað eru ljóðmæli, fagn- aðarljóð, „Þrír fslands gimsteinar, þrír Vídalínar" etc, virðist orkt af sér Þór- arni Jónssyni, síðar í Múla. 14. september 1797 sótti Geir biskup til konungs, að honum yrði veitt ókeyp- is skipunarbréf hans fyrir biskupsdæm- inu, en það átti að kosta 258 rd., og vitnar í, að fyrirrennarar sínir hafi fengið slík hlunnindi, og að auki 3—400 rd. styrk til sinnar veru erlendis, er þeir íóru að sækja biskupsvígslu, kvaðst hafa komið örfátækur og skuldugur frá háskólanum eftir langa dvöl, þjónað allgóðu meðalbrauði nokkur ár, en verið svo fjarri því, að hafa nokkuð afgangs, af kostnaðinum við hið fjölmenna heim- ili sitt, að hann hafi orðið að lána pen- inga að nýju til þess að geta haldizt við, sé honum því alls ekki unnt að innleysa þetta dýra veitingarbréf. Kon- ungur losaði hann við þetta gjald með úrskurði 15. nóvember s. r.. Kýtt biskupssetur Biskup sœkir fyrst um Elliðavatn, síðan um Bessastaði og loks um Við- ey, en þá kom, svo sem vœnta mátti. við hjartað t Magnúsi Stephensen. 21. september 1797 ritar biskup kanz- elíinu bréf, að Bessastaðir muni hentug- ast biskupssetur, en þangað til þeir losni kveðst hann hafa falazt eftir Ell- iðavatni sem bújörð og muni flytja þangað á næsta vori, því að til Reykja- víkur sjái hann sér ekki fært að flytja, því þar sé engan kofa til leigu að fá, auk þess sem þar sé svo afardýrt að vera. En 1200 rd. er ætlaðir hafi verið til byggingar biskupsseturs í Reykjavík muni ekki hrökkva langt til þess, en á Elliðavatní lofar biskup . að byggja sæmilegt hús, ef hann fái 4—500 rd. af þessum 1200 rd. 16. marz 1802 leggur biskup til við rentukammerið, að Bessastaðir, sem þá séu lausir við lát Vibes amtmanns, yerði gerðir að biskupssetri, og ætlaði þá biskup að flytja sig þangað, kveðst 1797 hafa sótt um að fá annaðhvort Elliðaavtn eða Bessastaði, og yrði.þetta svo margfalt ódýrara en að reisa nýjan biskupsbústað, er mundi kosta 6000 rd., kvaðst hafa 48 rd. þóknun árlega sem húsaleiguuppbót. En þessu var ekki sinnt. Árið 1813 sótti Geir biskup um að fá Viðey til ábýlis, en var neitað. í bréfi til Bjarna Þorsteinssonar (amtmanns) 25. júlí 1814 segir Magnús Stephensen „að biskup sæki enn fastar að, að ná Viðey en árið áður, og Stefán Þórarins- son styðji mál hans með honum og gegn sér, eins og fyrr. En svo spyr M. St.: „En hvað hefir biskup að gera með þá jörð, maður sem aldrei hefir tíma, er efnalaus og hefir ekkert vit á búskap, er drykkfelldur, lasburða og að líkind- um bráðum dauður?" Fjárhagsvandrœði biskups öldin byrjaði illa, með hafís, gms- bresii, hungri og hallæri. og enda þótt biskup virðist í fljótu bragði hafa búið við góð launakjör, ber þess að gœta, að á þessu tímabili hafði orðið hrein efnahagsbylting hér á landi. Styrjöld hafði geisað í Noröurálfu og Danir dregizt inn í hana. Afleiðingin varð sú, að vöruverð rauk upp úr öllu valdi, samtímis hruni hins danska gjaldmið- ils. Þetta ástand breiddist auðvitað út til íslands. Það kom minna við útvegs- bœndur og aðra framleiðendur en tómt- húsfólk, sem lifði á snöpum, átti við hunqur að búa, og hin mesta óáran gekk líka yfir embœttismenn, sem fengu laun sín greidd í hríðfallandi seðlum. sem kaupmenn vildu helzt ekki líta við. Hungurdauði varð að vísu ekki hér í bæ eða náqrenni, eins og fyrir norðan, en „fólk gekk um, ná- bleikt eins og vofur af nœringarskorti", eins oq Geir bisup komst að orði 'í bréfi. Það var ekki fyrir mann með hans hjartalagi að horfa á slíkt ástand, án þess að hjálpa og líkna, meðan einn eyrir hrökk, en svo hlaut að fara, að þetta reið fjárhag þeirra biskupsJijóna að fullu. Fólk settist upp hjá Geir, auk gang- andi aesta. í því eldhúsi var jafnan veriö að malla on pottar á hlóðum. Framhald á bls. 12.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.