Lesbók Morgunblaðsins - 05.07.1970, Blaðsíða 3

Lesbók Morgunblaðsins - 05.07.1970, Blaðsíða 3
UM MÁLARANN PIET MONDRIAN Eftir Ólaf Kvaran Þöglar verk liistoálarainis Piet Mondriiams eru skioðuið er það fyrsta seim vekur atlhygli, hvað þau búa yfir miJkiMi ögun og hreimiskiini, og hve allar breyt ingar, senn verða í myndum hans, eru háðar rökvissu sam- menigi. Piet Mondrian fæddist árið 1872 í Amersfort, sem er skaramt frá Aimisterdam, þar semi faðir hanis féfckst við kennslustörf. „Mandriian-fjölskyldan var mjöig lis.tlhneigð enda þótt eng- inn af námustu ættingjuim mín- um hefði viijað flórna öllu fyrir liistimia," siaigði Fiiet Moinidrian siðar. Hann imiinntist þass, að flaiðir siwn hiefðli siífellit verið teikiniandi, (þó aS það hefði aldrei verið amiroaið en tómistunidaiglaim- aoa. Hinis vagar var fræmdi hans Fritz Mondrian listmáiari að atvinnu og hjá honum fléikk hann sína fyrstiu tilsögn í með- ferð olíuiita fjórtán ára gamall. Þe.gar það varð lj'óst, að Piet Mondrian huigðist helga lítti sínu algjörlega listinni, reyndi faðir hans að telja bonujn hug- hvarf, þar eð hainin sá sér ekki fært að kosita hann til náims. Svo flór þó, að góðivinum fjöl- sikyldunnar tókst að haga mál- um svo, að Mondrian, sem þá var nítján ára gamiall, gerðist kleift að hefja nám við Listahá- skólamn í Amsterdam, hjá hin- uim þeikkta kanmiara Áigúist Alle- bé. Sá málari, sem Mondrian hreifst mest af á aaskuárum sín- um var Georg Breitner, sem einikuim sótti fyrirmyndir sínar í hið hiversdagisiega líf Aimster- damiborgar. Ve<rk Breitners fllokkast undir natúralisima eða raunisæissitefnu, en sú stefna hreif Mondrian mjög á þessum árum ásamt viðlhorfum Barbiz- omiskólamis. En ekki verðiur svo sfcilið við þessi ér í ævi Mondriam.s, að ekki sé mdininzt á þá Jan Toorop og Jan Sluters, sem öðrum frem ur kynntu honum þær róttæku sk'oðiamdr, siam þá voru a'ð ryðja sér tii rútms í myndiistinni. Jain Toorop hafðli kynnzt öll- um megimstrauimuTn. í liotum siö- ustu áratuiga 19. a.ldar, aiit frá verlkurn Seurat til frönsku sfcállda syimbólismans, frá ensku pre-RaplnaielJstuiriorn til Autst- Tvö málverk, dæmigerð fyrir list Mondrians. wríkisimannsAns Gustavs Klimt. Jain Sluiters hafði dvalizt í París, sfcömmu eftir aldamótin og fcynntist þar verkum Gauga- ins og Toulous-Lautrec. Fram að þeim tíma eða um 1906, þegar álhrdfa þessara mamna fer að ga^ta í verkumi Mondrians hafði hann vaiið sér fyrirmyndir úr hollenzku lands lagi, og litlar breytingar höfðu orðíið á litaskala hans. En vegna kynna sinna af áður- nefndum listamönnum, rerður sú breyting, að hann velur sér sterka og hreina liti tii tján- dmgar í landsiaigsmyndum sín- ura og uppstillinigum. Þesis ber að gæta að ennþá verður vart nofckurs syimbol- isima í verfcum hans, sem að 611- um líkindum stafaði af kynnum hans við Toorop, eða vegna álhrifla fré Himdúhieimspeki, sem einnig hafði sterk áhrif á Mondrian á þessum tima. Smám saman læbur þó þessi hefð- bundni symbóiismi í minni pok- an fyrir neo-impressionisman- um, sem hamin hafði kynnzt bæði í verkuim Toorops og Mat- isse. ÁTÍð 1910, hvatti Konrad Kic hert, listgagnrýnandi eins út- breiddasta dagblaðs í Hollandi, Mondrian til að fflytj a®t til Par- ísar. Við komu hans þangað var kutoÍBmdmm, þegar fullmót- aður' að ryðtja sér tii rúms. Mondrian var þegar gripinn hnifnimgu. Koibisminn var leijð- arljósið. Og nú fer einnig að gæta nýrna éihrifa í verfcum hans, og má þar heizt til nefna Sfcoðandr Lager og Picassö. „Af öllum þeim málurum, sem mál- að hafa óhluitlæigt finmisit mér kiuibistarnir þeir einiu sem ratað hafla hina réttu brauit," átti hann að hafa saigt. Eigi að síður fór Mondrian þá, og ætíð síðan, sínar eigin götur í leit sinni. Því þnátt fyrir það, að fcub- istarnir höfðu flundið leið frá hinu hefðbundna m'áiiverki, sem leiddi tíl nýs raumveiruleika í myndsköpun áleit Mondrian að kubisminn hötfðaði enmþá of mikiS tii raun.veruileikans og of lítil áiherzla væri lögð á rök- ræmar afleiðingar þeirra opim- beramia, sem stefnian leiddi í ljós. Hann eygði möguleika til að færa verk þeirra að rök- rænni niðurstöðu. Smám saman sikildu því leiðir með honum og kubistuinum. Mondrian gerði um þessar mundir fjölmargar rissmyndir úr náttúrunnd, af trjám svo og af kirkjuim og hrörleigum bygg- ingum. Síðax í vinnustofu sinni aiðisfkildi (hamm ákvaðdm atriði þessiara riasrmytnida og bætti þau síöan upp, aðallega með til'liti tii skyidledika og hrynjanda. í fyrstu myndum sínum af þessu tagi, lagði hann litla áherziu á litinn, en það var þó aðeins um stundarsakir. Þiví eins og hann skrifaði stuttu síðar: „Ég hef ekki í hyggju að láta litina lönd og leið, heid ur vil ég aðeins hafa þá eins afgerandi og kostur er á, og niýta áhrif linunnar til hdins ítr- asta." Eftir því, sem hamn hélt at- hugunum sínum áfraim, útilok- aði hann sig sífeilt meira frá frumrissinu, þar tii svo var komdð, að myndin saimanstóð nær eingöngu af lóðréttuim ag láréttum línum sem sfcáru hiver aðra, Jafmvel í þessium verfcum fannst honum hann miáia sem impresslonisti, sem me'ð hinu fcubiska ívafi framkaillaði á- kveðdlð eirð'arleysi. Hamm le'itaist miú við að skapa áfcveðma ró á myndtflLet- inum fyrir tilstuðian jafnvæigia línu og iitar. En Mondrian átti ennþá við fleiri óleyst vandamái að stríða í vertoum siíniuim. Eitt var það, að skapa heild úr hinum edn- stöfcu flötum og bafcgrunninum. • Næsta skref Mondrians, var lausn á þessu vandamiáli. Hann færði rétthyrnd form saman og hinir ým'su fletdir urðu hvít- ir, svartir, rauðir, bláir eða gul ir. Sameiniinig hinis rétthyrnda forms var samsvarandd því, að framlenigja lóðréttar og lárétt- ar línur yfir allan myndflöt- inn. Það er lióst, að réttlhyrning- ar, sem ag öil form geta orðið of ríkjandi og það getur orðið nauðsynlegt að draga úr því. Að vílsu eru réfctihyrningar aldrei takmark í sjádfu sér, þedr eru aðieins rökrænar afleiðimg- ar ákvarðandi lína. Þeir verða tdl er lóðréttar ag láréttar lím- ur sikerast. Mondrian miidaði litinn og lagði aufcna álherzlu á hina af- markandi línu, með það fyrir auiguim að draiga úr þessum álhriflum. Nú, þar sem fletirnir voru sundurskorndr, jubust tengslin milli þeirra. Þetta er grundvöUurinn að fuilþrosfcuðum stíl Mondriang og hér eftir verður engra stór- vægilegra breytdmga vart í list hans. (Jaimes Ensor, ritgerð uim Mondrian). Markmið Mondri- ans var, að tjá hinn sanna raun veruieika, sem að hans álitá verður ekki greindur á yfir- borðinu heldiur er hann að finna í innista eðii náttúrunmar. Því, þó að hún sé breytingum háð, er þetta inmsta eðli hennar ætíð hið sama. Hann leit svo á, að hin sanna lflst tjáði á sinn hátt hinn sanna eða lifandi raunveruleika, en væri ekki einungiis endurspeglun yfir- borðisins. Það var þetta sem hann átti við, þagar hann sagði að við yrðum að losa okkur úr tengslum við hið einstaka form, Mondrian gerði sér lj'óst, að í þessu tilliiti var kubismion anlg- in lausn, enda þótt hann mark- Fraimhald á bls. 12. 5. júlí 1970 LESBÓK MORGUNBLAÐSIN3 3

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.