Lesbók Morgunblaðsins - 05.07.1970, Blaðsíða 7

Lesbók Morgunblaðsins - 05.07.1970, Blaðsíða 7
hafði fengið vitneskju um það klukkustundu áður), var ég á Tottenham Couft Road. Innan tveggja mínútna voru allir komnir úr nærliggjandi verzl- unum og skrifstofum út á göt- una. Fólkið tók strætisvagnana herskildi og lét þá aka eftir geðþótta sínum um borgina. Ég sá mann og konu, sem aldrei höfðu sézt áður, mætast á miðri götunni og kyssast. Langt fram á nótt gekk ég einn um göturnar og virti fyr- ir mér hegðun mannfjöldans, eins og ég hafði gert í ágúst fjórum árum áður. Múgurinn var enn léttúðugur og hafði ekkert lært þetta ógnatimabil nema þá það að grípa hvert tækifæri til að kætast af enn meira kæruleysi en áður. Ég fajnm til mdfci'ls einimianal'eika meðal fagnaðarlátanna, eins og ég vaeri vera frá öðrum hnetti. Að víiau fagniaðd óg lítaa friðin- uim, en ég giat efcfci fuinidið neitt sameiginlegt með fögnuði mín- um og fögnuði mannfjöldans. Styrjöldin 1914—1918 ger- sem öðru líður hafði ég ekki gerzt samsekur í glæp allra þeirra þjóða sem tóku þátt í stríðinu, og hafði sjálfur eign- azt nýja lifsskoðun og nýja æsku. Ég var hættur að vera prófessor og púrítani. í stríðslok bundu menn mikl- ar vonir við Woodrow Wilson forseta Ameríku. Aðrir fylltust hrifndngiu á bolsévikum í Rúss- landi. Þegar ég komst að því að hvorugur þessara aðila gat vakið hjá mér bjartsýni, tókst mér samt sem áður að örvænta ekki.. Það er bjargföst trú mín að hið versta sé enn eftir (þetta er skrifað 1931), en þrátt fyr- ir það hætti ég ekki að trúa því að menn og konur muni að lakium kamiast a'ð hinium ein- falda leyndardámd bamingjunn- ar. Ég hitti aðra konu mína árið 1916 hjá vinkonu hennar, Dor- othy Wrinch. Báðar höfðu ver- ið í Girton og Dorothy var nem andi minn. Hún efndi til tveggja daga gönguferðar, sem hún, Dora Black, Jean Nicod réttarstöðu f eðra. Hún sagði t.d. að eignaðist hún börn, þá mundi hún líta á þau sem sína einkaeign og alls ekki viður- kenna að faðirinn hefði neinn rétt. Ég svaraði- í hita samræðn anna: „Nú, með hverri svo sem ég eignast börn, þá verður það ekki með þér!" Af þessiuim rökræðuim leiddi það að ég borðaði með henni kvöldverð næsta dag, og áður en kvöldið tók enda ákvaðum við að hún kæmi til Lulworth (þar sem Russel og vinur hans, stærðfræðingurinn Littlewood, höfðu tekið á leigu bóndabæ) í langa heimsókn. Þennan dag hafði ég átt óvenjulega endan- legt uppgjör við Colette og bjóst ekki við að sjá hana nokikiurn tíma aftur. Samt sieim áður barst mér sikeyti frá Col- ette, daginn eftir að við Little- wood komum til Lulworth, þar sem hún kvaðst vera á leiðinni til miín. Til allrar hamdngj'U var Dora ekki væntanleg næstu daga, en það sem eftir var sum ars átti ég í heilmiklum brös- - ¦¦-¦ »< Dora Black, önnur eiginkona Russells. Patricia Helen Spence gift.ist Russell 1936. Þau skildu 1949. breyttí öllum viðhorfum mínum. Ég hætti að vera fræðimann- legur og tók að skrifa nýja tegund bóka. Grundvallarhug- mynd mín um mannlegt eðli tók algerum stakkaskiptum. í fyrsta sinn varð ég þess full- viss að púrítanismi leiðir ekki til hamingju manna. Vegna til- fininiinigariininiar utm niávist dauS- ans fékk ég nýja ást á öllu sem lifir. Ég sannfærðist um það að flest fólk þjáist af djúp stæðri óhamingju sem fær út- rás í eyðileggingaræði, og að það er aðeins með því að vekja menn til ósjálfráðrar gleði, sem hægit er aið bæta veröldina. Ég sá að bæði umbótamenn og afturhaldssinnar í heimi okk- ar nú á tímum eru afvegaleidd- ir af grimmd. Ég fylltist tor- tryggni gegn öllum stefnum sem krefjast strangs aga. Þegar stríðinu var lokið, sá ég að allt sem ég hafði gert var alveg gagnslaust nema fyr- ir sjálfan mig. Ég hafði ekki bjargað einu einasta mannslífi eða stytt stríðið um eina mín- ;útu. Mér (hiafði eklki tietoizt að sefa þá beizkju sem mótaði Versalasamninginn. En hvað (ungur, franskur heimsspeking ur, nemandiRussels) og ég tók um þátt í. Ég hafði aldrei hitt Doru Black áður, en hún vakti strax áhuga minn. Við eyddum kvöldinu í Shere í Surrey. Eftir kvöldverðinn tók ég upp á því, til að stytta okkur stundir, að spyrja alla, hver væri heitasta ósk þeirra í lífinu. Ég man ekki lengur, hvað Dorothy og Nicod sögðu. Ég sagði að ég vildi helzt fá að hverfa eins og maðurinn í „Grafinn lifandi" (Buried Alive) eftir Arnold Bennett, þ.e.a.s. ef ég gengi að því vísu að finna ekkju í Putney eins og hatnin gerði. Mér til mikiilar undrunar sagði Dora að hún vildi giftast og eignast börn. Fram að þessu hafði ég haldið að engin gáfuð kona gæti játað svo einfalda ósk, og ég dró af þessu þá ályktun að hún hlyti að vera óvenjulega einlæg. f júní árið 1919 bauð ég henni, að tillögu Dorothy Wrinch, til tedrykkju með okk ur Clifford Allen í íbúð, sem við höfðum saman í Battersea. Hún kom, og við helltum okkur út í hiairðiskeyttar rökræður uim um við að koma í veg fyrir að þær rækjust á í Lulworth. Allan þann tíma sem ég dvaldist i Lulworth, gekk til- finningalíf mitt í stöðugum bylgjum, sem fylgdu öldugangi hegðunar Colettes. Afstaða hennar til mín var af þrennu ólíku tagi til skiptis, — hún var full aðdáunar og tryggðar, staðráðin í að segja skilið við mig fyrir fullt og allt eða henni stóð alveg á sama um mig. Hvert um sig af þessu þrennu framkallaði ákveðið bergmál hjá mér. Hvort okkar gerði sér grein fyr'ir tilfinningum hins, en háttbvísá og tillitsseand geröu samsikipti ofckar síður ein svo auðveld. Við Dora urðum elskendur, þegar hún kom til Lulworth, og þeir hlutar sumarsins, sem hún dvaldist þar, voru feikna- lega ánægjulegir. Helztu erfið- leikarnir í sambandi við Col- ette höfðu verið þeir að hún vildi ekki eignast börn, en mér þótti ég ekki mega draga það lengur að eignast börn, ef ég ætlaði á annað borð að láta af því verða. Dora var þess albú- in að eignast börn, í hjónabandi eða utan þess, og frá upphafi beíttum við engum varúðarráð- stöfunum. Það olli henni dálitl- um vonbrigðum, þegar hún varð þess vör að samvistir okk- ar tóku næstum strax á sig all- an blæ hjónabands, og þegar ég sagði henni að ég væri fús til að fá skilnað og kvænast henni, þá fór hún að gráta, og hélt, að mér skildist, að það táknaði endalok sjálfstæðis hennar og áhyggj uleysis. Ensú tilfinning, sem við bárum í brjósti hvort til annars, virtist gædd slíkum stöðugleika, að nokkurt léttvægara samband væri óhugsandi. Þeir sem aðeins hafa kynnzt henni á opinberum vettvangi, mundu tæplega ætla henni þá álfkoiniutöfra, siem af henini geisluðu, þegar ábyrgðartilfinn ingin lagðist ekki á hana eins og ok. Þegar hún baðaði sig í tunglsljósi eða hljóp berfætt í döggvotu grasinu, vann hún hugmyndaflug mitt eins full- komlega og hún höfðaði til löngunar minnar að verða fað ir og félagslegrar ábyrgðartjl- fiininiinigair minnar, þegar hún var alvarleg í f asi. Um jólin hittumst við Dora í Haag, en þamigiað fór ég til fuind ar við vin miwi Wittgenistiein. Ég kyininitiist Wittgerasibein fyrstt í Cambridge fyrir stríðið. Hann var líklega fullkomnasta dæmi uan „senií", siamikværnt hefð- bundnum skilningi þess orðs, sem ég hef nokkru sinni kynnzt — lífsþyrstur, djúphygginn, kynngimagnaður og ríkjandi persónuleiki. Hann hafði yfir sér ednhvern hreinieiloa, s'em ég hef elklki fuindið í jafn ríkuni mæli hjá neiinum öðiruim, nema kannski hjá G.E. Moore. Líf hans var stormasamt og erfitt, en styrkur hans var óviðjafnanlegur. Á hverju kvöldi um miðnætti var hann vanur að koma til mín og ganga fram og aftur í herbergi mínu eins og villidýr í ógn- þrunginni þögn. Eitt sinn sagði ég við hann: „Ertu að hugsa um stærðfræðilega rökfraeði eða isymidir þínar?" „Hvort tveggia," svaraði hann ag bélt áfram að sikálmia um. Ég hafði ekki brjóst í mér til að benda honum á það að löngu væri kominn háttatími, vegna bess að okkur virtist báðum líklegt, að þegar hann yfirgæfi mig, mundi hann fremja sjálfsmorð. Eftir fyrsta misseri sitt við Trinity, kom hann til mín og sagði: ..Haldið þér að ég sé al- ger hálfviti?" „Hvers vegna langar yður til að vita það?" sourði ég. „Vegna bess að ef ég er það, þá ætla ég að gerast flugmaður. en ef ég er það ekki, ætla ég að verða heimsneking- ur." Eig saigði þá við hann: „Ungi maður, ég veit ekki hvort þér eruð alger hálfviti eða ekki, en ef þér viljið vera svo góður að skrifa fyrir mig rit- gerð nú í leyfi yðar um hvaða heimsnekilegt málefni, sem þér hafið áhuga á. þá skal ég lesa hana og iáta yður vita." Hann gerði þetta og kom með riteerð'ina til mm. í byrjun niæista mi,«se'rils. Eftir að ég hafði lokið við að lesa fvrstu málsgreinina, varð mér ljóst að hann var gæddur snilligáfu, og fullviissaðd hiainin uim það að hiann skyldi fyrir enigian miun gerast fluigmiaður. Ég spurði G. E. Moore snemma, hvernig honum litist á Wittgenstein. „Mér lízt mjög vel á hann," svaraði hann. Ég spurði hvers vegna, og hann svaraði: „Vegna þess að hann er svo undrandi á svipinn, þeg ar hann hlustar á fyrirlestrana mína. Enginn annar er undr- andi á svipinn." Whitehead lýsti því fyrir mér, þegar Wittgenstein kom að hitta hann í fyrsta skipti. Honum var vísað inn í stofu, er verið var að drekka síðdagisiteilð. Hann virtist varla taka eftir návist frú Whitehead, en skálm aði fram og afftur í stofunni um hríð þegjandi, og sagði að síðustu af miklum þunga: „Kenning heftur tvo póla. Hún er apb." Whitehead spurði auð vitað hvað a og b væru, en komst þá að því að spurningin féll gestinum ekki vel i geð. „A og b eru óskilgreimainleig huig- tök," sagði Wittgenstein með þrumuraust. Þegar stríði'ð sfcall á, varð Witt genstein, sem var ákafur föður landsvinur, liðsforingi í austur ríska landhernum. Um það bil mánuði eftir friðarsamningana barst mér bréf frá honum, skrif að í Monte Cassino, þar sem hann sagði að ítalir hefðu tek- iS sig höndum nokkrum dögum eftir vopmahléð, en til allrar hamingju hefði hann haft hand ritiS sitt meS sér. Svo virtist sem hann hefði skrifað bók í skotgröfunum og vildi fá mig til að lesa hana. Hann var af þeirri manngerð, sem aldrei hefði látiS smámuni á borS við sprengikúlur ónáða sig, þegar hann var að hugsa um rök- fræSi. Hann sendi mér handrit- ið að bók sinni, sem síðar var gefin út undir nafninu ..Tract- acuis Losieo-Fb'ilo'^Dhicuis". Það var bersýniiega mikil- vægt að hitta hann og ræða við hann um verkið augliti til aug- litis. og bezt virtist að hittast í hlutlauisiu landii. Þess vegina varð Haaig fyrir valimu, þar s«m við eyddum viku í að rökræða bók hans frá orði til orðs, á meðan Dora fór á bókasafnið til að lesa skammarræður Sala masiusar gegn Milton. Ég eyddi næstum öllu árinu 1920 í ferðalög. Um páskana var mér boðið aS flytja fyrirlestna við Katalóníuháskóla í Barcel- ona. Frá Barcelona fór ég til Malloca. Á Mallorca hófust deil ur, sem stóðu yfir marga mán- uði á mismunandi lengdar- og breiddargTiáðum. Ég hafði í hyggju að ferðast til Rússlands, og Dora vildi fara með mér. Eg hélt þvi fram, þar sem hún hafði aldrei sýnt mikinn áhuga á stjórnmiálum, að það væri emg in ástæða til þess að hún færi með. Auk þess geisaði tauga- veiki í Rússlandi. og mér bótti ég ekki geta réttlætt það að leggja hana í þessa hættu. Við sátum bæði föst v'ð okkar keip og í þessu máli var enginn millivegur fær. Ég held enn að ég hafi haft rétt fvrir mér. og hún heldur enn að hún hafi haft rétt fvrir sér. Skömmu eftir heimkomu mína frá Mallor^a. kom tæki- færið upp í hendurnar á mér. Sendinefnd frá Verkamanna- flokknum var að leggja af stað til Rússlands og samþykkti að ég slægist i förina. (Niiðurlaig í næsta blaði) 5. júlí 1970 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 7

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.