Lesbók Morgunblaðsins - 03.01.1971, Qupperneq 16

aístaða Beethovens — manns-
ins og tónskáldsins.
Alkunn er eigin frásögn
Beethovens af skemmtigöngu í
Karlsbad ásamt Goethe, sem
var tuttugu árum eldri. Á heim
leiðinni mættu þeir keisarafjöl-
skyldunni ásamt fylgdarliði.
„Leyndarráðið nam staðar á
vegarbrúninni, hneigði sig lotn
ingarfullur með hattinn i hend-
inni. En ég dró hattinn niður
fyrir augu, hneppti frakkann
og gekk með armana kross
iagða þvert í gegnum saman-
þjappaðan hópinn. Keisarafrú-
in varð fyrst til að heilsa,
Rudolf hertogi tók ofan, það
þekkti mann, tignarfólkið. Eft-
ir á las ég Goethe pistilinn
kröftuglega og leiddi honum
allar hans syndir fyrir sjónir.
Ég gaf engin grið.“
Okkur verður það ef til vill
að brosa, en við megum jafn-
framt minnast þess, að Beet-
hoven varð fyrstur allra
hinna stóru evrópsku tón-
skálda til að grundvalla til-
veru á einni saman list sinni
— ekki á stöðu sinni sem tón-
listarmanns. Ef við segjum, að
honum hafi fundizt hann jafn-
ingi fursta, jafnvel ofjarl, þá
var það staða, sem hann taldi
sig hafa barizt til fyrir sig og
stétt sína. Þessi staðreynd hagg
ast ekki, þótt hann á stundum
þægi aðstoð frá hinu austur-
ríska menningarráði þeirra
tíma — eða hvað ætti að kalla
það — frá höfðingjastétt Vín-
arborgar.
„Ég ætti ef til vill að vera
hamingjusamur, ef til vill allra
manna sælastur, hefði ekki
fjandinn farið í eyrun á mér,“
stendur i Beethovenbréfi frá
árinu 1810 (hann var þá fer-
tugur að aldri, en hafði orðið
var við fyrstu sjúkdómsein-
kennin, áður en hann náði þrí-
tugsaldri).
Einhverju sinni lék hann í
vinahópi A-dursónötuna, þetta
tónverk, sem núverandi ríkis-
stjóri meistarans hér á jörð,
Wilhelm Kempf leikur svo oft
víða um heim á síðari árum.
Þegar Beethoven hafði lokið
einleiknum, lýsti hann því yf-
ir, að hann hefði ekki heyrt
nokkurn einasta tón. Hann var
þó fimmtugur að aldri — mörg
stærstu verka hans enn ófædd.
En starf hans sem píanó-
leikara, einleikara í tónlistar-
sölum, starfið sem ætíð hafði
fært honum stærsta sigra, það
hafði hann, er hér var komið,
orðið að leggja á hilluna.
Það sem úrslitum réð var að
Beethoven vígbjóst siðferðis-
styrk sínum í baráttunni við ör
lögin. Átakanlegt er að sjá,
hvernig Beethoven — hrjáður
af margs konar sjúkleika, tor-
trygginn sökum heyrnardeyf-
unnar — fær ekki umflúið ótt-
ann við að hin illu kjör kunni
að draga hann niður á lægra
svið í siðferðilegu tilliti. Hann
strikar undir hir einföldu orð
Desdemónu í Óthelló: „Ó,
drottinn, vernda mig frá villu,
að vont ei læri, heldur gott af
illu.“ „Ég vil taka örlög-
in kverkataki," skrifar hann
einhvers staðar. „Þau skulu
ekki fá yfirbugað mig.“
Það er einnig kunnugt,
hversu heitt og staðfastlega
hann óskaði þess, að þessi bar-
átta mætti endurspeglast í tón-
verkum hans. Sérhvert stig
hennar, árekstrarnir, sveiflurn
ar. „Himmelhoch jauchzend.
Zum Tode betrúbt." Og ekkert
næmt eyra getur annað en
skynjað að í megindráttum lif-
ir þetta allt í tónverkum hans,
— þjáningin, þrjózkan, sáttin
og undirgefnin, sigurfögnuður,
já, kætin, sigurinn. En umfram
allt viljinn, hir.n framsækni
all-t sigrandi vilji.
Getum við með tilstyrk allra
verka Beethovens gert eins
konar kúrvu yfir andlega þró-
un hans? — Margir hafa freist
að þess, en sumit vekur ótta.
— Þótt aðeins sé hugsað til
þeirrar staðreyndar, að píanó-
sónöturnar opus 31 nr. 2 og
opus 31, nr. 3 urðu til samtím-
is, svo gersamlega frábrugðn-
ar sem þær eru að öllu
eðli. Hin hljómdimma átakan-
lega sónata í D-moll, svo þrung
in ólgu og hin fjörlega í Es-
dur, full birtu. Eða enn greini
legra dæmi — hin glæsilega
Waldsteinsónata i C-dur, and-
spænis myrkri, tryllings-
kenndri Apassisónötunni í f-
moll, báðar einnig frá sama
tíma. Sannleikurinn er víst sá,
að Beethoven átti þessa ómæl-
andi auðlegð innra með sér
alla daga.
Ég minntist á viljann, sem í
augum flestra okkar er að lík-
indum skýrast og mest áber-
andi einkenni í yfirbragði
Beethovens, það grundvallar
einkenni sem birtist í hljómfall
inu, kraftinum í tónlist hans.
Ugglaust má með réttu halda
því fram — eins og líka gert
hefur verið — að ytri atriði
stuðli að þessum einkennum,
eða það atriði, að Beethoven
mun fyrstur hinna stærri tón-
skálda hafa allt frá æskuárum
getað reiknað með styrkbreyt-
ingum hljómsveitar, sem full-
þróuðum áhrifamiðlum. Hann
var einnig fyrsta tónskáld sem
hafði yfir að ráða hljóðfæri
(klaver) með möguleikum til að
ná áþekkum blæbrigðum, hljóð
færi, sem þar að auki var með
pedalútbúnaði vorra tíma. En
enginn fær neitað því og ég hef
heldur ekki séð því neitað —
að viljinn sjálfur er það sem,
um veldur, hann er hið mikla
eðliseinkenni Bethovens.
Hann knýr Beethoven til að
notfæra sér styrkbreytingar út
í æsar. í dýnamíkkinni fær
hann útrás fyrir einbeittan
vilja og kraft. MikiLvægasti
tjáningarmiðill þessara sömu
eiginleika verður þó hljóðfall-
ið. Þar birtist taumlaus vilja-
kraftur Beethovens í greinileg
astri mynd. Hinn stóri meistari
hljóðfallsins í sögu tónlist-
arinnar hefur hann verið kall-
aður.
Senn eru hundrað og fimm-
tíu ár frá dauða hans. En
hann lifir enn á meðal okkar,
sem kraftur, gleði, uppspretta
innblásturs öllum, sem fúsir
eru að veita viðtöku.
Þvi enn sannast hið forn-
kveðna: Það eru stórmenni sög
unnar sem leiða mannkynið
áfram, meðan jörðin stendur.
Og þetta stafar af því, eins og
hið forna orð segir, að þau
hafa borið birtu, átt kraft til
starfa voldugri rafmagni og
gufuafli, hina himinháu loga
andans.
Beethoven komst eitt sinn
svo að orði að tónlistin væri
opinberun æðri öllum visdómi
og heimspeki. Enginn minnsti
vafi getur á því leikið, að
hann hafði i sannleika stór-
brotnar hugmyndir um tónlist-
ina. „Die Musik muss dem
Mann Feuer aus dem Geiste
schlagen." Þetta sagði Beethov-
en, og mér er næst að halda
að hann hafi sagt það i fyllstu
alvöru, og svo verður auðvelt
að ímynda sér, ef hlýtt er á
tónlist hans.
Ég vitna hér i orð eftir einn
af listamönnum okkar, skáld,
sem oft bar með sér líkar hug-
myndir og sem lét þær ekki
heldur liggja í láginni. Þetta
skáld óskaði að verða fiðlu-
leikari, tignandi þá listgrein,
sem honum fannst lifa innileg-
ustu lífi með manninum. En
sjúkdómur neyddi hann til að
hætta við áformið. Ég hef hér
Olav Aukrust í huga. Orðin,
sem ég vitna hér til má setja
sem mottó yfir tónlist Ludwig
van Beethovens og yfir þann
skilning á tónlist, sem
Beethoven var eiginlegur:
Tak gneistann af hæðum
neyt afls þess, sem á.
Prómeþeifur þann eldinn
þín ósk er að fá.
Lát myrkrið því aukast
og öldur og storm.
Ver ennþá þú sjálfur,
ver örn ofar orm.
Þá opnast mun land
þar ljóma ber yfir
þeim einum er leitar
og voninni lifir.
Þú hikar og óttast
en eitt skal þér sagt:
Hverf inn í þann ljóma,
hverf inn þar með makt.
Arnheiður Sigurðardóttir,
þýddi lauslega.
*
Afangastaður
í
• •
Oræfum
Framh. af bls. 11
Það vorar um vötn og skóga,
það vorar um hlíð og mel.
Smalar á heiðum hóa
hjörðum við f jallasel.
Vorblærinn lætur í laufi
létt eins og fiðluspil.
Á sveitabæjunum brosa
björt og reisuleg þil —
og annað ámóta!
Víst þótti mér gaman að rifja
þetta upp, því mikil vötn eru
siðan til sævar runnin.
Á Seyðisfjörð komum við það
tímanlega að okkur gafst tæki
færi til að horfa á Barnæsku
mina, sjónvarpsmyndina eftir
fyrsta þætti af ævisögu Gorkis.
13. ágúst.
Enn á heimleið. Frá henni
verður lítið skráð. Dvöldum
nokkra stund á Egilsstöðum og
renndum heim að stórbýlinu,
sem um langan tima hefur ver
ið einn af reisulegustu bæjum
landsins. Þar er fjöldi kúa,
holdanauta og svína. Einnig er
þar kornrækt. Staðarsvipur er
allur virðulegur og snyrtimann-
leg umgengni.
Sjálft þorpið, Egilsstaðir er
vinalegt og vel staðsett sem mið
stöð mikils héraðs, enda virð-
ast framkvæmdir þar miklar.
Sérstaka athygli okkar vakti
stór og reisuleg kirkja með
nýtízkulegu yfirbragði, sem er
þar í smíðum. Gnæfir hún yfir
staðinn og bendir á heiðríkj-
una, sem nú umvefur allt og
alla.
A gðtu stððvað! 6g þrjá
menn á ýmsum aldri og spurði
þá um Gálgaás, gömul manna-
bein og Valtý á grænni treyju.
— Hann á ekki heima hér,
sögðu þeir!
Það vissi ég reyndar fyrir.
Sagan á ekki heima þar sem
veröld er í örri uppbyggingu.
Þar er það aðeins saga dags-
ins í dag.
Engu að síður liggja rætum-
ar djúpt i jörðu og erfðir ald
anna gefa okkur dug og þor til
að vinna deginum og trúa á
morgundaginn.
Við gistum á Skútstöðum um
nóttina.
14. ágúst.
Síðasti áfanginn: Heim á
Sauðárkrók.
Enn er ófarið um margar sveit
ir. Vonandi gefst síðar tæki-
færi til að gista þær.
Fjöllin eru hærukrýnd og
loftið tært. Víðáttumikið land,
en auðugt að fegurð og til-
breytni, kallar á störf okkar,
kallar á ást okkar og viður-
kenningu.
Enda eru þess ljósust dæmin,
ef við berum saman yfirbragð
sveitabýlanna, sem við sáum fyr
ir 30—35 árum — lengra aftur
fer ég ekki — og þeirra, sem
hvarvetna blasa við okkur á
leið um landið í dag, að breyt
ingin er undraverð. Uppbygging
in hefur orðið svo ör og stór-
stíg að undrum sætir. Og hún
hefði ekki orðið án trúarinnar
á gróður og gæfu.
Snyrtni og umgengni öll er
sums staðar í molum, en ég
held hún fari batnandi.
Ég lít á mælinn í bílnum.
Hann sýnir að ég hefi ekið
rúma 1800 km. Löng leið, sem
hefur skráð eina síðu í lífsbók
okkar.
Við þökkum hvert öðru sam-
fylgdina og förum að sofa.
Handan komandi nætur bíð-
ur hversdagurinn með önn sina
og gleði.
Þess ber að geta, að mynd-
irnar sem fylgja þessum ferða-
þáttum eru flestar teknar
ófrjálsri hendi, aðallega úr Ár
bók Ferðafél. Isl.)
Konunglegt
f j árhættuspil
Framh. af bls. 9
kostum og kynjum, lúðrablæstri
og ræðuhöldum. En eftir að
heim var komið, sást hann
sjaldan opinberlega. Börnum
hans var ekki leyft að umgang
ast jafnaldra sína. Það sem
eftir var ævinnar fékkst hann
við að safna póststimplum og
andaðist 20. maí 1930.
Enginn skýring var sjáanleg
á því hvers vegna prinsinn af
Wales hafði gert svo lítið til að
þagga niður hneyksli er varð-
aði einn nánasta vin hans. En
það var hald manna þá — og
sagan hefur gengið i erfðir til
núlifandi afkomenda Gordons
Cummiings — að prinsinn hefðd
vísvitandi leyft smáninni að
koma yfir Gordon Cumming.
Ástæðan var sú, að tveimur
dögum fyrir samkvæmið að
Tranby Croft hafði prinsinn,
sem notaði hús Gordons Cumm
ings í Lundúnum til funda við
vlnkonur slnar, komið þar að
Gordon Cumming í faðmlögum
við „elsku Daisy" sína, hertoga
frúna af Warvick. Hvaða leið
gat verið betri til að losna við
meðbiðil?
Afstaða yfirstéttarinnar til
Gordons Cummings kemur vel
fram í bréfi sem Owen Willi-
ams hershöfðingi skrifaði til Ly
cetits Green frá Turf-klúbbn-
um 16. júní og eru síðustu tvær
málsgreinarnar i því á þessa
leið: „Það var eins greinilegt og
nokkuð gat verið, að Cumming
hafði svikið á óprúttinn og
kerfisbundinn hátt og fyrst
þannig var ástatt, var ekki
hægt að fyrirgefa breytni hans
og við sýndum eins mikla vægð
og mögulegt var í þessum kring
umstæðum."
„Ef maðurinn væri ekki
hörkutól hið mesta, hefði hann
notfært sér þetta hlé til að
losna úr hernum og ferðast á
enda veraldar. Sannleikurinn
er sá, að hann er einn af verri
endanum og það hefur sannazt
á honum orðtakið um að bera I
bakkafullan lækinn. Nú, þegar
komizt hefur upp um brot hans,
eru 50 manns reiðubúnir að
skýra frá svikum hans ann-
ars staðar".
Vegur Wilson-fjölskyldunnar
hjá yfirstéttinni jókst fremur
við þessa eldraun enda þótt
almennar vinsældir þeirra
væru i molum. Sá orðrómur
barst The Times, og vonaði
blaðið innilega að orðrómur-
inn yrði þeim til hnjóðs, að Wil
son-hjónin ætluðu að efna til
hátíðahalds og að „einn úrfjöl-
skyldunni yrði fyrir tilstilli tig
ins meðmælanda bráðlega gerð
ur að meðlim í mjög vinsælum
klúbbi, þar sem djarft spil væri
í tízku“.
Glugginn
Framh. af bls. 19
sent frá sér fimm stórar plötur,
sem að mestu hafa að geyma
lög eftir John Fogerty, en einnig
nokkur gömul lög í nýjum út-
setningum. . Stóru plöturnar
heita:
Creedence Clearwater
Revival
Bayou Country
Green River
Willy And The Poorboys
Cosmo’s Factory
Plöturnar hafa allar hlotið
góða dóma og selzt mjög vel,
enda er John Fogerty frábær
lagasmiður. Hann er auk þess
aðalsöngvari og gítarleikari
hljómsveitarinnar, svo að segja
má, að hann sé Creedence
Clearwater Revival. Bróðir
hans, Tom Fogerty, syngur og
spilar á rytmagítar, Stu Cook
spilar á bassagítar og Doug
Clifford á trommur.
Hljómsveitin er nú ein af
vinsælustu hljómsveitum 1
heimi og I samræmi við það
ver hún mestum tima í plötu-
upptökur og æfingar, en leikur
ekki nema endrum og eins á
hljómleikum og þá i allra
stærstu hljómleikasölum. Enda
ekki von að þeir félagar vilji
þeytast út um allar trissur eins
og þeir hafa raunar gert sið-
ustu tólf þrettán árin. Nú
hvíla þeir sig heima hjá konun-
um — og peningunum.
16 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS
3. jainúar 1971