Lesbók Morgunblaðsins - 09.01.1972, Blaðsíða 2

Lesbók Morgunblaðsins - 09.01.1972, Blaðsíða 2
Leikhúsið Iðnó við Tjörnina. Þar hafa Iteykvíkingar og raxinár fjöldi landsmanna átt ötaldar ánægrjustundir. Árni Ola LEIKHÚSIÐ IÐNÓ Félagshyggja mátti heita óþekkt hug- tak i Reykjavík fyrir einni öld. — Menn urðu að vera sjálfum sér nógir og hver þóttist eiga nóg með sjálfan sgi. Lítið hafði brytt á samtökum eða félagsskap fram að þeim tíma, nema þá helzt til hins verra, svo sem eins og stofnun drykkjuklúbbanna, og samtök- um kaupmanna um að hafa lágt verð á íslenzkum vörum, en hátt verð á hinum útlendu. En svo var Iðnaðarmannafélagið stofnað, fyrst allra þeira félaga, sem nokkrar sögur fara af i Reykjavík. Og það var í rauninni mjög eðlilegt að iðn- aðarmenn skyldu fyrstir verða til þess spfeð stofna með sér félagsskap. Þeir voru flestir „sigldir" og höfðu kynnzt „fag"- félögum ytra, hver í sinni grein, og vissu að samtök eru afl þeirra hluta sem gera skal. En hér kom ekki til greina, eins og þá stóð á, að stofna „fag"-félög, og þess vegna var stofnað eitt allsherjarfélag iðnaðar- manna. Á þessum tíma höfðu ýmis félög ver- ið stofnuð i bænum, og þau áttu öll við sömu erfiðleika að stríða. Um það segir Knud Zimsen svo í minningum sínum: „Reynslan hafði sýnt, að þau félög, sem þurftu að eiga það undir náð annarra að fá inni kvöld og kvöld, áttu erfitt uippdráttar og urðu sjaldnast langlif". Vegna þessa var farið að tala um það í alvöru, að Iðnaðarmannafélagið kæmi *sér. upp eigin samkomuhúsi og fund- arstað. Góðtemplarareglan, sem stofnuð var hér 1885, hafði séð nauðsyn þess að koma sér upp eigin húsi, og vann það til að gera uppfyllingu í tjörnina sunnan við Alþingishússgarðinn og fram þangað er Vonarstræti var fyrir- hugaðuir staður, til þess að fá lóð und- ir húsið; þetta samkomuhús var reist ár- ið 1887. Svo var það á fundi í Iðnaðarmanna- félaginu 1. febrúar 1891, að Matthías Matthíasson, sem þá var formaður fé- lagsins, bar fram tillögu um, að félag- ið reisti samkomuhús fyrir sig. Féllust menn á þetta og var samþykkt að hef ja þegar fjársöfnun til húsbyggingar og skyldi ráðizt í byggingu þegar 4000 kr. væru fengnar. Á þessu varð þó alllang- ur dráttur og var það ekki fyrr en í desember 1893, að Magnús Benjamins- son bar fram tillögu um að félagið ósk- aði eftir að fá útmælt svæði í tjörn- inni til uppfyllingar undir hús sitt. Var það samþykkt og einnig að byrja þeg- ar á uppfyllingunni. Bæjarstjórn brást vel við þessari málaleitan. Fyrir nær tveimur árum haiði hún leyft Hirti Hjartarsyni að gera uppfyllingu fram í tjðrnina vestan lækjaróssins, svo að hann fengi þar 30x30 álna lóð. Nú leyfði hún iðhaðarmannaféiaginu að gera uppfyllinigu vestan við þessa lóð, 30 álna langa frá austri til vesturs og 25 álna breiða. Jafnframt var leyft að reisa á hinni nýju lóð hús, sem væri 12x14 álnir. Margir létu sér þetta vel lynda, en Magnús Benjamínsson úrsmiður var ekki ánægður. Hann vildi að félagið væri ekki að hugsa um að reisa smá- kofa fyrir sig, heldur ætti það að reisa stórhýsi fyrir bæinn — samkomuhús og leikhús, sem orðið gæti menningarmið- stöð. Og með lagrii og fortölum hafði hann sitt mál fram, þótt það tæki lamg- an tima. En 7. marz 1896 samþykkti bæjarstjórn, að félagið mætti reisa stór- hýsi það er enn stendur. Hafði Einar J. Pálsson byggingameistari gert teikn- ingu af húsinu. Þess er oft getið í fornsögum, að ís- lenzkir höfðingjar fðru utan til þess að kaupa sér húsavið. Nú tóku iðnaðar- menn upp þennan gamla sið og sendu utan Svein Jónsson snikkara að kaupa allan efnivið í húsið. Tókst sú för vel og greiðlega og er sagt að hún hafi borgað sig vel, þvi að Sveinn komst að góðum kaupum á efniviðnum. Munu þau ekki mörg húsin hér í borg er eiga sér slika sögu. Þótt allt virtist nú ganga að óskum, var þó einn þrándur í gotu — féleysi. Eins og allir vita verður stórhýsi ekki reist án peninga, en peninga átti félag- ið ekki. Það byrjaði á þvi að fá að láni tvo smasjóði, Leiktjaldasjóðinn og Thaliusjóðinn. Leiktjaldasjóðurinn-var í umsjá bæjarstjórnar. HöfðU; npkkrir menri stofnað hann áfið-1866 með 100 rikisdö'luim og' geflð hpnum auk .þess nokkuð af leíktjöidúriivO,g oðrum áhöld- um til leiksýninga: geningarriir á.ft-u að ávaxtast, en leiikáhé^lnl'^skíyldu " léð tií; afnota fyrír borgun. Sjóourinn , var stofnaður í ' þvi' at^féSníiði', að kóinið • yrði upp fyrir hanrr;" 'aririaðhvort ieik- sviði í sámkorriuhúsi, eða þá fullkomnu leikhúsi, þegar honum væri vaxinn fisk-% Ur Um 'hrýgig; Thalíusjóðurinn hafði . einnig verið stdfnaður til framdráttar leiklist í Reykjávík, en var í vörzlu ein- stakra manná. — Þessa sjóði fékk' félag- ið að láni g'egrí'þvi, að söngfélög bæj- arins fengi til afnota leigulaust eitt her- bergi í húsinu til æfinga. Siðan fékk félagið 12,500 kr. lán í Söfnunarsjóði gegn fyrsta veðrétti í húsinu og 5000 króna lán í Landsbank- anum gegn sjálfskuldarábyrgð .25 fé- lagsmanna, og sýndi þetta mikla fórn- fýsi þeirra. Þarf svo ekki að rekja þá sögu nánar. En þegar husið var fuli- smíðað 'kostaði það 36.000 kr. og þótti það óhemju fé i þá daga; Hús þetta hét Iðnaðarmannahúsið, en airnenningur stytti það sér í munni fljótlega og nefndi Iðnó, og það nafn festist við það. Húsið var svo veglegt, að það varð bæði félaginu og félagsmönnum til stór- sóma. Um það fórust „Isafold" svo orð: „Það er mikils háttar fyrirtæki, sem Iðnaðarmannaféiagið hér í bænum hef- ir ráðizt í og leyst af hendi öllum von- um framar: að reisa samkomuhús handa sér, er gengur næst að fyrirferð Al- þingishúsinu og Latínuskólahúsinu, 43 álna langt og 20 álnir á breidd, af timbri og járnvarið, á lóð, sem til hefir verið búin af mannahöndum úti í tjörn- inni norðanverðri, við hið fyrirhugaða Vonarstræti. 1 húsinu er m. a. leiksvið, stærra miklu og haganlegra, en hér hef- ir til verið áður, 11% x 15 álna vitt og 9 álna hátt af palli, en áhorfenda- salur 14 x 21 alin og 11% alin undir loft. Fyrir smíði þessári hefir formað- ur Iðnaðarmannafélagsins staðið, Matthías Matthíasson verzlunarmaður, við annan mann úr stjórn þess, Andrés B.iarnason söðlasmið, ásamt þremur kjörnum öðrum mönnufn: Einari J. Páls- syni snikkara sem var yfirsmiður að húsinu, Magnúsi Benjamínssyni úr- smið og Ólafi Ólafssyni prentara. Verð- ur eigi annað sagt, en verk þetta sé þeim og félaginu til mikils sóma, og bænum veruleg framför og prýði". — Benedikt Gröndai skáld hrósaði ekki öliu, en í lýsingu Reykjavíkur um alda- mótin segir hann þó um þetta hús: „Oti við tjörnina er hið miklá óg fagra hús Iðnaðarmannafélaigsins, Iðnaðarmanna- húsið, með skrautlegum sal og stórum herbergjum. Þar eru haldnir dansdeik- ir og þar er nú hið helzta sjónleikahús Reykjavikuir". Félagið hélt fyrsta fund sinn í hús- inu 29. des. 1896 og vígði það þar með sem félagsheimili sitt. En segja má, að vígsla samkomuhússins hafi farið fram 30. og 31. janúar 1897, því að þá voru haldnir þar samsöngvar undir stjórn þriggja helztu söngstjóra bæjarins, Steingríms Johhsens, Bjðms Kristjáns- sonar og Jónasar Helgasonar, og með „úrvalsliði". Ágóðinn skyldi allur hafð- ur til þess að kaupa hljóðfæri handa húsinu. Áheyrendur voru hvort kvöld- ið um 400, eða um 10. hver maður úr Reykjavík i hvort skiptij þvá að þá voru bæjarbúar um 4000. Aldrei höfðu svo fjölmennar skemmtanir verið hér á landi innan f jögurra veggja, enda hafði slikt samkomuhús sem þetta aldrei verið til á landi hér. Þetta seumsvarar því, að nú væri hér í borginni samkomu salur, sem tæki 8000 marins. Þetta" gefur bendingu umhviMkúr stórhugur og tru á yöxt og viðgang' Reykjavikur hefir i þá I rikt " hjfe fOrUstumönrium Iðnaðar- ! marihaféláigsiris. ......'.'.',-' '',. ,' " Þégaf' íl^íSí^^í^rf^l^^^^Í, hjá: tjörninni 1887, yar dálitið-Jeiksyið • í' ,þ"yí,' 'og' þar hófust, fegar ;'ie'i:ksyriin|ár. Ög-.árið 1894 var stpfnað regl'ulégt léife- . féiag' til, þess; að 'iialda þar uppi le|c-' sýningtnni - undir forustu;'_' J>eirfa'r Árna . Éifíkssonaf kaiupniahns;: Kristjáns Þof- 2 grímssonar konsúls og Sigurðar Magn- ósspnar cand. theol, Og þar hóf Stefaníaf' "Guðmundsdéttir gaæsilegán 2 léikferil' sinn, þá kornung stúlka. En þegar leik- húsið kom i „Iðnó" Og var mörgum sinn- um Iqetra, langaði þesisa leíkendur til 48.. fá að reyna krafta sína og hæfileika þar. Stpfnuðu þeir þá „Leikfélag Reykja- , vikur" og segir Indriði Einarsspri' svo um það: , „Leikfélagið var stofnað 11. janúar 1897 og gengu í það þessir leikafar-: Árni Eirí'ksson verzlunarmaður, Borg- > þór Jósefsspn verzlunarmaSur, Frið- -¦ finnur Guðjónsson prentari, Gunnþór- • unn Halldórsdóttir ungfrú, Hjálmar ., Sigurðsson ritari, Jónas Jónsson alþing- .= isvörður, Kristján Ó. Þorgrimsson kaup • ¦ maður, Sigríður Jónsdóttir húsfrú, Sig- • urður Magnússon cand. theol., Stefania ' Guðmundsdóttir ungfrú, Steinunn Run- ólfsdóttir ungfrú og Þorvarður íkmv ¦¦ varðarson prentari. :— Þess utan gengu, • sjö handiðnamenn í félagið, sem ekki¦¦: ætluðu að leika, en vildu halda félagr inu til þess að leigja Iðnaðarmannahús- ið". — Á þessu má sjá, að stjórn húss- • ins hefur lagt kapp á að fá æfða leik--1 ara þangað, í stað þess að hefja þar- sýningar með eintómum nýliðum. Þarna hefst saga Leikfélags Reykja- víkur, en hún verður ekki sögð hér. Nægir að benda á, að þarna starfar '< ieikfélagið enn. Um hálfrar aldar skeið sat það að eina leikhúsinu í bænum, og það hefur ekki látið sinn hlut þrátt fyrir breytta tima. Reykjavíkurborg stendur í mjög stórri þakkarskuld við Leikfélagið fyrir 75 ára menningarstarf þess. En borgin stendur ekki síður í þakkarskuld við þá menn, sem af fram- sýni og ósérplægni réðust í að reisa þetta leikhús fyrir Reykjavík. Og þar má óhætt nefna nafn Magnúsar Benja- mínssonar, sem hugsaði þá öðrum hærra og stærra fyrir hönd bæjarféiags síns. „Magnús Benjamínsson var aldrei leik- ari, en ekki má nafn hans þó gleym- ast, þá er saga leiklistar Reykjavíkur verður skráð, þvi að án hans atbeina hefði Iðnó ekki verið reist í þann mund, sem það var gert", segir Knud Zimsen,. í Iðnó fór fleira fram en leiksýning- ar, því að það var um langt skeið að- alsamkomustaður bæjarbúa. Þar voru dansleikir og veizlur, þar voru fluttir fyrírlestrar, þar voru haldnir fJðlda- fundir, þar voru tombölur og bazar o.m.fl. Skyldi það vera um of að ætla að fyrstu áratugina hafi hver einasti fuHorðinn Reykvikingur lagt þangað leið sina einu sinni á ári og margir oft? Slífct yrði ekfei sagt um neitt annað.,;li<is í bænum á þeim tíma. Iðnó var nokkurs konar miðdepill bæjarlifsins, og á þeim árum hefði enginn getað hugsað sér Reykjavik án Iðnó. Ef húsið;:hefði brunnið, mundi almenn sorg' ogMsðkn- uður hafa ríkt í bænum og moT#trin fundizt að hann væri þá ekki nema svip ur hjá sjón. Svo mlklu : hlutverki I tiefir þetta hús haft að gegna. ' ,»j| ; 2 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 9. jamúai»4972

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.