Lesbók Morgunblaðsins - 15.07.1973, Blaðsíða 2

Lesbók Morgunblaðsins - 15.07.1973, Blaðsíða 2
 höfuðril þofbera/ þófdcif/oncif II. hluti „ÉG ER einn af mestu ritsnilliiis- (im, sem ritað hafa íslenzka tungru. Oe sál mín er við og djúp eins og alvaldið. Íík er slcáid, fræðimaður, heimspekingur og meistari f orðs- ins list. Mér er og gefin sú gáfa að greta hugsað og rannsakað vfs- indaleea. En ástæður mfnar hafa meinað mér að fást við vfsinda- störf. Ég hefi orðið að gera roér að góðu að vera bara vesæll fræði- maður. Ég er jafnvígur á sex kon- ar stil: kansellístíl, fræðistfl, sögu- stíl, þjóðsagnastfl, spámannsstfl og skemmtistfl. 1 frábærum kans- ellístíl reit ég eftirmæli við orð- stofnafræði, sem ég gaf kunningja mínum fyrir tveim 'árum. 1 fræða- stfl skrifaði ég Leiðarvfsi minn um orðasöfnun, ritgerð um orðið áreið, sem ég gaf kaupmanni úti á, landi og ýmislegt fleira. í sögustfl skráset ég sögu Unu-húss. 1 þjóð- sagnastfl set ég f letur þjóðsagnir og munnmæli. 1 spamannsstil rubbaði ég upp yoga-fyrirlestrun- um mínum frægu og fyrirlestri um framleiðslugreyið* 1 skcmmtistíl bókfesti ég „Ljós úr austri" og i þeim stil hripa ég sfgild sendi- bréf. Stíll minn auðgast af fegurð og snilld með hverju úri." Þessi stóru orð skrifaði Þórberg- ur Þórðarson um sjálfan sig og rit- snilld sína í Bréfi til Láru. Síðan eru liðin nær fimmtíu ár og hann hefur sýnt það pg sannað að þarna hitti hann nákvæmlega naglann á höfuðið. Hann hefur gefið út tugi bóka á þessum árum. Þær hafa sannfært hvern læsan íslending um að þessi orð voru ekkert hjal út í bláinn. Hann hefur ritaO flest- um Islendingum betur og samið nokkur menkustu bókmenntaverk þessarar aldar. Hver eru þau verk? AO mínum dómi eru 5 tindar á rit- höfundarferli Þórbergs. Það eru Bréf til Láru, Islenzkur aðall, Of- vitinn, Ævisaga séra Árna prófasts Þórarinssonar og Sálmurinn um blómiO. Og þaO er einmitt um þess- ar bækur sem mig langar til aO fjalla lítillega í þessari fátæklegu ritgerO, sem skrifuð var í ihlaup- um frá öðrum verkum. ÞaÖ er því ekki að furOa Iþó að henni sé I mörgu ábótavant. En ég vona samt aO þessar hugleiöingar muni vekja athygli einhverra á bókum Þór- bergs og er þá tilganginum náö. Fyrsta bók Þórbergs sem at- hygli vakti var Bréf tíl Láru. Og hún kom raunar eins og þruma úr heiöskiru loftl inn í bókmenntalif þjóöarinnar. Svona haföi enginn Is- lendingur vogaO sér aö skrifa áður. 1 bókinni er vísvitandí aö engu gerð hin islenzka sagna- og stíl- hefð og bréfsformiO gefur höfund- inum ákjósanlegt tækifæri til að gefa hinu volduga ímyndunarafli og sérstæða persónuleika sinum lausan tauminn. AO formi til var þessi bók algjör nýjung. Hún haíði að geyma ævisöguþætti, voldugar ádeilur, taumlausar ímyndanir og fantasíur, og græskulausa gaman- semi. Upphaf bókarinnar gefur góða hugmynd um viðfeðmi hennar og spámannlegan anda og höfund- urinn er sér þess meðvitandi að hann er að skapa öldungis nýtt verk i íslenzkum bókmenntum: „Mín góOa og skemmtilega vin- kona! © Gegnumsýrður af heilögum inn blæstri sem blóömörskeppur i blásteinslegi, titrandi af hamstola lyftingu, vaggandi af ómþýðum englaröddum, er til mín hljóma gegnum öreigaóp vorrar vesölu Jaröar, tvihendi ég pennastöngina þér til dýrðar, þér til eillfrar dýrð- ar og vegsömunar, andlegrar um- turnunar og syndakvittunar, hvar af þú ljómar og forklárast eins og sólbakaður saltfiskur frammi fyrir lambsins stól. Loks hlotnast þér blessun sú, sem þú hefur beðið brúðkaups- klædd alla æíi, andríkt sendibréf, ritlist snillingsins, skemmtun fræðimannsins, hugarflug skálds- ins, vizka vitringsins, dulspeki draumhugans, hrollur hins hug- sjúka, viðsýni vegfarandans, mælska hins málsnjalla manns, hlátur húmoristans, bituryrði háO- fuglsins, hittni hermikrákunnar, sýnir hugsjónamannsins, storm- hugi stjórnmálamannsins, víöhygli alheimsborgarans, átölur umbóta- mannsins, máttuf mannvinarins, aöfinnslur alvörumannsins, hug- rekki hins hreinskilna, rödd hróp- andans I eyOimörkinnl, ylur kær- leikans, raust réttlætisins, vand- læting sannleikans, mál spekinnar, niöur aldanna, þytur eilífðarinnar. Amen." Verulegur hluti bókarinnar er óvægin ádeila á auðvaldssklpu- lagið, guOspekihreyfinguna, spiri- tista, klerka og kirkju. Um guð- spekinga segir Þórbergur: „Fyrir nokkrum árum vonaði ég, að guð- spekifélögin reyndu að lina ofur- lítið þjáningar þeirra, sem bágt eiga, bæöi manna og málleysingja. Þess vegna gerOist ég félagsmaOur. En nú eru þær vonir hrundar til grunna. Guöspekifélagsskapurinn er oröinn smiáborgaralegt klíku- verk likt og aðrar andlegar stefn- ur, kritiklaus og andlaus ............ Félagsmenn svæfa réttlætistilfinn- ingu slna meO einhverju fiflslegu umburOarlyndi, sem þykist allt vilja umbera, en finnur þó ekkí til með neinu, þorir ekkert aO segja oe áræOir ekkert að gera, er fariö gæti I bága viO imyndaða kærleiks- vellu meistaranna 1 Tibet..... Karmakenninguna hafa þeir fyrir skálkaskjól til aO fegra svivirOing- ar og glæpi .... Þeir vaða elginn I rakalausum flækjum, sem þeir botna ekkert í eOa hafa siöferöis- þrek til aO greiða úr." Splritismanum gefur hann þessa ádrepu: „Spiritisminn írelsar aldrei heiminn. Spiritisminn hefur aðeins veitt nokkrum efagjörum sálum veika vissu um annað líf. Sálfræð- ingunum hefur hann einnig veitt ýmsan merkilegan íróðleik. Þetta er allur ávinningur hans. Oss vantar ekki trú á eilíft lif. Oss vantar tima og aðstæður til að leita eilifs lifs." Kirkjunni lýslr hann meðal annars með þessum orOum: „Frá örófl alda og alla leiO til vorra daga hafa klerkar og kirkja veriö málsvarar eða leigutól rikis og auðvalds til að halda almúganum I fáfræOi, hindra umbætur á kjör- um fátækustu stéttanna, blása aO sundrungu og styrjöldum, kæfa hverja frjálsa hugsun og styöja æOri stéttir og fjárplógsmenn I sví- virðilegri kúgun og auðsöfnun." Um prestana lætur hann þetta fjúka: „Klerkarnir ræða sjaldan málefni sem snerta daglegt líf íólksins. Ræðuefni þelrra eru venju lega loðnar útleggingar á Biblíu- textum og orðamælgi uppi i skýjun um. Þeir tala sjaldan um þjóðfé- lagsástandið og þá sjaldan þeir minnast á það, gera þeir það svo meinleysislega og óljóst, að engum, dettur I hug að taka neitt mark á því. Þeir ræða ekki orsakir örbirgð- arinnar. Þeir benda aldrei á neina skynsamlega leið út úr þjóðíélags- ógöngum. Þeir víta aldrei skað- legar kjallaralbúöir. Þeir risa aldrei gegn ómannúðlegri meðferð þjóðfélagsins á þurfalingum. Þeir láta kaupgjaldsmál afskiptalaus. Þeim er yfirleitt illa við nýja þekkingu. Ræöur þeirra eru mjög sjaldan frumlegar eða fræOandi. Þeir þora ekki aO berjast fyrir nýj- um kenningum. Þeir eru alltaf aO sigla á milli skers og báru, gæta þess að gera öllum til geOþekkni. Þeir tala oftast eins og skrlllinn vill heyra. Klerkar eru yfirleitt vel þokkaOir hja fjöldanum, sérstak- lega æöri stéttunum. Þaö sýnir bezt, hve gagnslausir þeir eru." Þá ræðst höfundurinn með mörg- um heimildarritum gegn kaþólskri kirkju. Sá kafli er leiðinlegasti þáttur bókarinnar, ekki sízt vegna hinna löngu tilvitnana í önnur rit. En um kaþólsku kirkjuna segir hann: „Kaþólsk kirkja er eina stofn un I heimi sem engum framfórum tekur. Þrátt fyrir alla þá þekkingu, er mannkyninu hefur hlotnazt síð- ustu aldir I nattúrufræöi, sálar- fræði og biblíurannsókn, þá er kaþólska kirkjan enn þá aO burO- ast meö sömu villukenningarnar, sem hún kenndi endur fyrir mörg- urr. öldum." Árásir hans á auðvaldsskipulag- ið eru á vlð og dreif um alla bók- ina: „Núverándi skipulagsleysi heimskar menn og freistar þeirra til að vinna glæpsamleg flónsku- verk." „Fyrirkomulagið er orðiö á eftir mönnunum. Það dregur þá niður I sorpið og gerir þá siðlausa og spillta." „Vér erum mótaOir af skipulagi, þar sem kerfiO er blind- ar hendingar, framkvæmdirnar óvitafálm og forsjónin fáfræði og heimska. Hvar sem við rennum augunum sitja þessar vanheilögu höfuðdyggðir að völdum." „AuO- valdið kennir oss að hvataaf 1 mannsins sé fégræðgi og eiginhags- munasýki. Það dáist að einstæðing- um, sem „byrjuðu fátækir", en söfnuöu aO sér miklum auðæfum meO aldrinum og hófust til vegs og virOingar í þjóöfélaginu. En svo hróplega sljó er réttlætisvitund þess, aO þaO finnur ekki tll neinn- ar syndasektar af þeim sorglegu sannindum, aö ekki er unnt aO safna auOi án þess aO ræna aðra. Allir auðmenn eru ræningjar." „1 þjóðfélagi því, sem við eigum við að búa, er hinu meira fórnað fyrir hið minna, sálinni fyrir lík- amann, þekkingunni fyrir fáfræð- ina, vitinu fyrir vitleysuna, gáfun- um fyrir heimskuna, kærleikanum fyrir grimdina, slðferðinu fyrir spillinguna, réttiætinu fyrir rang- lætiö, mannorOinu fyrlr peningana, sannleikanum fyrir lygina, andan- um fyrir andleysið, liimnarlki fyr ir helviti." Þótt Þórbergur deilí hart á guðspekinga og klerka er hann sannfærður um það, að mannkyn- inu hafi aðeins hlotnazt ein speki, þaö er guöspeki. Og hann ber lotn- ingu fyrir hinum afdráttarlausu mannúðarkröfum Jesú Krists. 1 Bréfi til Láru segist Þórbergur vera bæði kommúnisti og sóslal- demókrat. Og hann lýsir mísmun- andi afstöðum þessara stefna um leiOina til sósialismans á. mjög ljós- an og skýran hátt. Þá útlistar hann á frábærlega skemmtilegan máta orsakir og aOdraganda þjóð- félagsbyltingar. Sú frásögn er I hátlðlegum skopstíl og með skemmtilegustu köflum b6karinn- ar. Hina rnarglofuðu bændamenn- ingu hirtir Þórbergur elnnlg meO þrumandi raust smamannsins. Hann sýnir fram á þröngsýni henn- ar, skllningsleysi og . andlega deyfð. Við bændurna segir hann m.a. og felur þaO I sér kjarnann I gagnrýnl hans: „ÞaO var þaverandl þJóOskipulag sem geröi forfeOur ykkar aO ræflum. ÞaO er núver- andi þJóOskipulag, sem meinar ykkur aö verða aö mönnum. ÞaÖ treður á ykkur eins og mara. En ykkur skortir menntun til að sjá, hvaO þaO er í raun og veru, sem þjakar ykkur mest. Það er auO- valdsskipulagiO, sem er aO drepa ykkur. Og þaO drepur ykkur er þið rísiö ekki gegn þvl." Hann hvetur bændur, sem auðvitaö ættu aö vera samvinnu- menn, til aO taka höndum saman viO verkamenn í bæjunum og berj- ast fyrir nýrra og betra þjóöfélagi. Enginn sé sannur samvinnumaöur nema hann sé Jafnframt sósialisti. Hið háa alþingi fær heldur ekki að vera i friöl. fyrir þessum stór- högga uppreisnarmanní. Hann ger- ir gys að einstökum þingmönnu'm fyrír fáfræöi þeirra, andleysi og skilningsskort og ávitar þingheim I heild fyrir frámunalega þröngsýni, nirfilskap og skilningsieysi. Allar þessar hörOu árásir voru þrungnar stórmannlegri mælsku þess manns er talar eins og sá sem valdiö hef- ur. Þær eru frábærlega beittar og meitlaðar og frammúrskarandi hreinskilnar. Hann vílar ekki fyr- ir sér að húðskamma andstæOinga sina með fullum nöfnum. En þótt ádeilur bókarinnar hafi vakiO mesta athyglí í fyrstu voru þær aðeins annar meginþráöur hennar. Hinn rauði þráðurinn var ævisögukaflar og Imyndanir, smá- sögur og riss. Þar er um auðugan garð að gresja. Þar er að finna lit- 10 ævintýri I viðeigandi stíl um hina ólánsömu elskendur Mem- blóku og Emolon, þar sem blandað er saman guðspeki og pólitík. Þar eru þjóðsögur i klassiskum þjóö- sagnastil. Hann segir frá draum- um sínum furðulegum. Einn er um fáránlegt rifrildi milli íslendinga og Norðmanna um eignarrétt á Tarzan. Sú frásögn er gott dæmi um húmor og háO Þorbergs þegar hann er i beztu skapi. Annar er hinn frægi hrökkálsdraumur. Sú saga var á þeim árum geysilega ósvlfin gegn borgaralegu velsæmi Framh. á Ms. 14. Edwiíh Penkiins, 67 ára, veiit að dauðirai bíður Ihans. Haran igerugur iheð kra'bbamieiin og (hef lur verið komið ifyirir a Saint Christoplhershsaliinju S Dondoin. Bn það er eitt aí 25 spttitölium tfyrir daiuðvona meran, sem stoifnaðir lnafa verið ög mefcnir mieð frjáillaum framQiöguim ein- stakltoga. I>ar liggja sjötfiu viist- imenin er bíða dauða isiinis, og er hjútoað af viðlka mörgurn. Perkiins fcvílir lí toálfgerðu móki eftir kvalastiinaindi deyfi lytf. Hanm ilís upp til háflifs ag (kfoddum er raðað Ikringum Ihamn. Alit að einu er hrugsiun haais nœsta skýr, og Ihainin lang ar að tala. Ég er ekki hræddur við að deyja. Mér tftonst ég önuggur Ihéinna, :þar sem mienin vita svo mikið ium dauðamn, aBtaf ein- ihver til að (haMa í höndtaa á, ef !þörf krefur. — Nú er ég eiginlega ekki trúaður. Fyrir mér er tiiganig- lurtan með Miftau að fá toað að gjöf etan dag íí etau. Svo lengi iiifir, er von, segja menn. Etan- ig þo að vonlaust sé um bat- ann. Þvtt gat ég ekki heldur hugsað méar að foiðja doktor Sanders um hjiálp til að btada enda á afflit öainian. Doktor Cicely Saundens (hef- iur staðið ifyrir spfiitalanum allt frá Viigsliu hans 1967. Hún er kunin sem sénfræðtagiur ium htaztu hjúikruin deyjandi maanna, og var etan af helztu ra^umönouinium á þingtaiu i London um ilikinaírdeyðingu (entflianasi), sem kaliað var saman aif kaþálslku kirkjumni tfyrir noKkrium vikum. Siunniu- dags B.T. tók þátt S þtagtau, þar sem hiundruð lækna, hjúkr umarkvenna og presta ræddu vandamállið, en það hefiur ver- ið mjög á dagskirá í Englandi lundajrkfarið. Ðftir þfagið fónum við með dr. Saunders til sp&t alains. Að lifa innihalds- ríku lífi til hins síðasta H'ún Ihefuir séð fjölda manna deyja, en því nær afldrei S ótta eða Iþunigu dauðastrfiði. Nokkr- um stonium héf ur hún staðið Ærammi fyirir vanidamáliniu lifcn ardeyðmgu. Ég held að aðeins fimm menin hatfi fæirt ífiram við mig ósk um Híiknardeyðtagu, en aldrei eindiurtékið Ihana. Ég main, að ég sivaraði etoiu stani: Serjum nú svo, að ég vildi oig gæti gert þetta frá vi'sindalegiu sjónarmiði. Hvað þa? Æitti óg að tframlkvæma hama núina strax? „Nei, fyriir aJla miuni efcki," isvaraði sjiúklfagurtan, sem nofcknium ivilkum setana (henti gaman að 'þessu, irétt áð- ur en hainn dó. Eiginlega er Satat Christoph er elkfki spltaii, heldur hæli, heimili og spítali S senn, segir dr. Saninders imeð áherzllu. Spit- alar eru srtorar órólleigiajr stofn- ainir, þar sem sjúMtagiuiniuirri tfkinst þeir vera etomana, glat-

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.