Lesbók Morgunblaðsins - 15.07.1973, Blaðsíða 14

Lesbók Morgunblaðsins - 15.07.1973, Blaðsíða 14
Vélstjórinn hefir hljómlist Framh. af bls. 6 að leggja eittihvað á sig tíil að koma Iþaki yfar höíuðið og við siaum ekfci eftir þessuim tfima. Þessi tíu ár haffia emigam veg- inm farið til spMi's. IJtliitið hef- ur stunduim verið dökfct, en þetta hetfúr aflltalf bjargast. Erfiðast er að byirja, iiitt kem- ur meijra eims og af sjálfu sér. Þetta hefur vissuleiga verið ertfitt, en inú sjáum við firam á betrí itfímja. — Halldið þið, að auðvelt sé tfyriir ungt íólk í dag, að koma upp þaiki yfiir höfuðið? — Það er sjlállfsagt ertfiðara en það var fyrir tlíu áruim, en samt er vonlaust fyrir íólkið að byrja að búa ám þess að koma sér upp þaki yfir höf- uðið strax í byirjun. Þá eru all- •ir aðdrætJtir miklu dyrari en fyrir tfiu árum miiðað við kaup- irilátt lauma. — Þið hafið ekki orðið fyrir neinuim sfcakfcatföllum í ykkar búskap? — Nei, við hotfuirn verið mjög (heppiin. Eiiha ieiðimdaatvik- ið ihefur verið það, að eiitt sitnm er við komum hér heim eftir að húsið hafði verið mammilaust yfir daginm, iþá var búið að brjóta'st hérna dmm log taka afllla peninga, sem fumdust lausir. Ég átti hérna smláveigis atf gjaid- eyri, sem ég hiafði satfinað sam- am. Hainm vair hirtur og spari- baukar bairaiamina voru skomir upp og tæmdir. Lögregllan sagði okkur, að svona liagað kæmi fyrir oft á dag í Ibongimmil. Og það sem verra væri, að otftasit væri um að iræða börn umdir iögaWri, sam ekfcert væri Ihægt að gera við. — Þegar f óik hetfur komið sér upp íbúð eða húsi, má þá mokk- uð út af ibera, ef vel á að fara? — Nei, maður verðUir að þræla alveg stamzlaust til að haiida þessu. Ef veifcimdi eða öminur óhöpp íberja að dyiruim, er ekki um anmað að ræða en að fækka seglum. Dajgleg- ur rekstmr er mjög hár tfyrir utam atfborigiamir atf lámum og fleiru. Em dkkur fimmst nú róð- urinm ,vera fairimm að iéttaist. Mikil vinna og margskonar sport Framh. af bls. 7 spili, sem ég heíf Mka mikdð stumdað. Lofcs er það laxveið in og ferðalög innanilamds. Ég er eigiinlega ekki ámægðuir fyrr em ég er komimn eittlDvað últ í oáttúruma. Ammars er hreyfinig og-útiivera 'hoflll og nauðsymleg öllum kyrrse'tum'öminum og mú er ég búimm að koma frúmmi i 'badmmton líka og hefur hún gamam atf. Þá íhtóf ég Mítið bömn- im taka þátt í íþróttum, em það er um að gera að vekja hjá 'þeim áhtuga á heilibriigðum imiál- éfmum nógu smemma, áður em þau komast á umiglingisárim. — Þú glleymir að nefma tón- lisftima, segir Manía. Við spiJium bæði á pliamó, hamm djaiss og ég kiassiska musik. Ég sörug áður S Pólýfómkóxmum og hamm var í Ikairlaikórmium Fóslíbræðrum, en körstarf ið reymdist vera of tímia freikt með heimiiisihaldi og amn- anii viinmu. — Úr iþvS aillt er talið upp, segir Baldur, er kammiski rétt að geta um aukavimmuma. Ég tfiyt imm alis komar statfi og staíamót og vimin úr því skSlliti qg allis kyins merkimgar. Núma 'sSðast sáum við hjömim um all- ar stafamerkimgar á heimilis- sýmimgummi i Laugardal. Við höfum séð um fleiiri sýmimgar ag til dæmis skakeinivligismerk- iirugar í Lauigairdailshöliinmi í fyrra. Skiltið yfir iþeim köpp- um tveimur á sviðimu vamm ég asamt kuinmimigja mimum, Edgar Guðmumdissymi, verkÆræðiiriigi. Ég helf verið í sairnibamidi við auiglýsimg'astotfu Gísla B. Bj.örmssomar og samvimma við arkiitektafélag fslamdB kém- uir eimmiig til greima. Þetta er skemmitilegt að grípa í svona f yrir utam ivimmuma. — Þú hef ur kammski d hyiggju að smiúa þér frekar að þesisiu ötarfi í tfraimitfiðinmi? — Það er ekki gott að segja. Við þyrtftium tfyrst cxg fremst 'á stærra hiúsmœði að haida, ef ég færði út kvíarnar. iÉg hetf mú ummið í Lamidsbamkamum sem gjaildkeri í tóltf ár og frétti ég um daginm, að enigimm gjaldkeri þeirra hetfði haldið þetta lenig- ur últ. Þeir hatfa allir Ihætít lönigu f yrir þemmam tfima. Satt að segja er staríið mjög ertfitt og tauigaslítamdi og ill'a laumað miðað við ertfdði, éSjda gemgur rnjög illa að fá tfólk í gjaldkerastöður. Það er því ekki gott að segja hvað maður gerir í Ifiramtiiðimmil. — Fimmst ykfcar þið ekki haífa sioppið vel 'sjíðustu tfiu ár- im, að haifa verið laus við þumg- ar skuldalbyirðar og þær áhyggj uæ, sem ,þvií fyigia? — Jú, við vorum heppim, að komast yfir ilbúð á iþessum kjör um. Við erum hvoruigt getfiin fyr ir óþarifla imiuinað og vilj- um helzt ekki eigmast það, sem við ekki getum greiltt upp í topp. Þammiig viljum við toisa Okkur við aþairtfa áhylggjur og amstur. Samt iietfur Baldur allt atf þurtft að vimma aukaiviínmu, segir Mariía. Áður en hamm fór að fást við statfainjnfflutmiingimm, vamm hamm 'byggimgaivimmu og hvað sem var utem vimmu- tiímainjs. Satt að segja er ekki allit eims og það á að vera, þeg- ar fóik þartf að vimma tvöfald- am vimmiudag tdl að geta lifað mannsæmandi iifdt Höfuðrit Þórbergs Framh. af bls. 2 og góðum siðum, bæði almennum os bókmenntalegum. Annar eins dónaskapur hafði aldrei áður sézt i íslenzku riti. En þetta var upp- reisn Þórbergs gegn kölkuðum venj um í stíl og frásögn þar sem allt varð að vera slétt og fellt og hvergi mátti breyta £rá aldagamalli hefð. Afa sinum látnum lýsir Þór- bergur í einum kafla bókarinnar og dregur upp skýra og skemmti- lega mynd af þessum sérstæða manni, en gleymir ekki að koma' aö skoðunum sínum um pólitík. Loks deiiir höfundurinn við guð al- máttugan og hefur betur svo drott- inn allsherjar sér ekki annars úr- kosti en breyta skipulaginu. Og það varð bylting. í riki útvaldra. Frásagnir Þórbergs af sjálfum sér eru litaðar góðlátlegu skopi og yfír þeim hvílir daufur blær fjar- iægrar rómantíkur: „Eitt sinn sat ég uppi í rúmi minu lengi nætur. Þá talaði ég af svo miklu mannviti, að ég gat ekki legið kyrr. Oti var heiðskír himinn og logn. Tunglið varp skuggalegum æfintýrablæ yf- ir hliðarnar hálfrokknar. Fyrir neðan bæinn þrumaði árniðurinn, dimmur og duiarfuliur, likt og brimgnýr fjariægra stranda. Ló- urnar trítluðu til og frá um túnið eins og skáld, sem er að leita sér stemmninga i ódauðlegt æfintýri." Annað dæmi sem jalnframt gef- ur góða hugmynd um andlegt na?mi Þórbergs: „Mér er eintal sál- arinnar óþrotlegur auður. -Dögg jarðarinnar, þytur vindanna, geisl- ar hnígandi kvöldsólar, stjörnu- bjartur næturhiminn, mánans milda bros, lygn vötn, fornar húsa- tættur, gamlir sorphaugar, blámi fjarlægra fjalla, skuggar dimmra dala, ijósbrot i strendu gleri, þögn hjarta mins — í þessu finn ég lyft- ing hins eilífa lífs." , En stundum er þessi' rómantik skyndilega rofin með grófum setn- ingum til að bjóða hinu sofandi borgaralega velsæmi byrginn eins og sést á þessu fræga dæmi, þegar Þórbergur virðir fyrir sér náttúru- feguröina við Breiðafjörð: „Þetta er dásamlegur heimur. Þessi mjúka stemmning yfir hauðri og hafi, ilmur úr grasi og skógarang- an. Hvar er ég? Er ég kominn suð- ur á Italíu? Er þetta hið himinbláa Miðjarðarhaf sem DavíO Stefáns- son orti um pervisalegt kvæði? Eða er þetta kannski sumarlandiö, þar sem Raymond drakk himneskt vín og reykti vindla sáluhólpinna tó- bakssala? Ég settist niður 1 skóg- arrunn og skeit. Á setum sínum kemst maöur í andlegt samíélag við náttúruna. — Hver andskot- inn! AO baki mér krunkar kyiOfull- ur hrafn um heimilisiönað og hor- felli. „Islenzk bændamenning," tautaði ég og girti brækur mínar i fússi." Jafnframt þessum eiginlegu smá- þáttum úr lifssögu höfundar prýðir hann rit sitt með hamslausum imyndunum um morð og forynjur. Slíkt var með öllu óþekkt í islenzk- um bókmenntum og hefur eflaust komið ýmsum harkalega, á óvart. Kaflarnir þar sem hann segir frá hræðslu sinni við morOingJa eOa þegar hann var skotinn niður eru meistaraverk aO lifandi lýsingu og ritsnilld. Stíllinn er kynngimagnaO- ur og málandi og svo dularfullur óhugnaOur liggur i loftinu aö hroll ur fer um lesandann. Sem dæmi um áhrifamátt þessara frasagna má taka upphaf XXI kapitula: „MorO, morð! Þessi hryllilegi dauOadómur hefur hangið yfir mér eins og tvíeggJaO sverO 1 tvo áratugi. Hann kom eins og opin- berun, öflugri en nokkur sannindí. Siöar staöfesti reynslan hann. Hefur þú nokkurn tíma efast um það eitt augnablik, þegar leiO þin hefur legið fyrir húsasund i myrkri, að inni í sundinu biöi þín blóðþyrstur morðingi með hlaðna marghleypu? I tuttugu ár hefi ég verið að detta dauður niður frammi undan dimmum húsasundum í náttmyrkri. Fyrst heyri ég dularfult þrusk. — Ég skotra augunum inn i skuggann. Ég sé djarfa fyrir mó- rauOum óskapnaði í sortanum. Hann hreyfist. Ég tek' til fótanna. Lit hornauga um ÖxL Afskræmd ásýnd skýzt glottandi út úr skugg- anum. Guö hjálpi mér! 1 sama vet- fangi þýtur byssukúla á kaf í höf-' uðið á mér. Ég öskra af skelfingu og sársauka. Rétt eitt augnablik. Nú er það búiö. Ég hníg aflvana niður á götuna." Hér er stíllinn bæði magnaöur dularfullri kynngi og rikur a£ mál andi lýsingum. SiOar í þessum kafla rís stíLsnilld höfundarins I þvílikar hæOir aO hárin rísa á höfðl lesandans. AnnaO dæmi um frá- bærlega lifandi stll er lýsing Þór- bergs á ófreskjunni er aö honum sótti. Dularfull ógn og skelfing magna þennan kafla upp: . . . „Ég rumska viO að klórað er í stoíu- hurðina. Nú er djöfullinn að ganga úr skugga um hvort ég sofi. Áður en ég veit af er ég þotinn upp úr rúminu. Ég þrif birkilurkinn og bregð upp ljósi i snatri. Drottinn minn! Rétt fyrir framan tærnar á mér stendur sama kattarkvikindið. Hann skýtur á mig sægrænum glyrnunum og fnæsir viöbjóöslega. En þær glyrnur! Svona andstyggi- legar kattargiyrnur hefí ég aldrei áöur séO. Og mér sýndist kvikindiO miklu lengra og lágfættara en kett ir eiga aO sér. Hann engdist til og frá i mörgum hlykkjum. Ég þorOi ekki fyrir mitt litla lí£ aö ráðast á þennan dularfuila óvin. Hann gat umhverfst i ógurlega ófreskju og gert mig vitskertan eða tætt mig sundur. Það er altítt um hamramm- ar afturgöngur. Ég æddi út aö glugganum eins og af blindri eðlis- hvöt og smelti honum upp á gátt í hendingskasti. Síðan stökk ég upp á dívaninn og lamdi lurknum i gólfið með hvissi og formælingum. Ófreskja sneri sér að mér og starOi á mig feiknsjónum. Hárin risu öfug á skrokknum á henni. Hún ygldi sig framan i mig og vældi ógeðslega. Svo sentist hún upp I gluggann í ótal hlykkjum og hvessti á mig uppglenntar glyrn- urnar. Mér sortnaði fyrir augum. Ég hafði enga stjórn á mér. Ég raúk út að glugganum í hálfgerðri leiðslu og rak lurkinn af öllu afli í ófreskjuna. Hún hlykkjaðist út i myrkrið eins og hrökkáll. Ég sá eldglærlngar sindra af henni í all- ar áttir." Þórbergur þorði ekki að hafa op- inn gluggann því þá ættu moröingj ar hægara meO að senda kúlu í höfuöiö á honum. Hann vogaði heldur ekki að hafa gluggann lok- aðan því þá átti hann á hættu að fá tæringu. Hann áræddi ekki að hafa ljósiö kveikt þvl þaO geröi illræöismönnunum hægara um vik að hitta hann. Það var heldur ekki íýsiiegt að slökkva því þá var hann samstundis hertekinn af djöflum og illþýði. Það er ekki furða þó að sumir, sem óvanir voru aO sjá heilagan anda, hafi talið að hér skrifaði geðbilaður maður. En hér er aðeins lýst afar mögnuðu og skapandi ímyndunarafli. Þaö má vel vera að þessar sögur séu skap- aðar viO skrifborOiÖ. En þær eru samt sannar. „Þaö er ein af náOar- gáfum snillingsins að trúa þvi sem hann veit aO er lygi." ÞaO er leynd- ardómur listarinnar. En frumlegasta 'ínásögn Bréfs- ins er þó lýsingin á þvi þeg- ar höfundurinn varO óléttur. Hug- myndin er óvenjuleg og útmálun Þórbergs á angistínni og sálar- kvölunum ytir þessari hræðilegu ógæfu er gerð af tærri snilld meO mörgum kostulega skemmtilegum útúrdúrum. Stíll Bréfs til Láru er mjög tær, hreinn og einfaidur. Setningarnar eru stuttar og furOulega meitlaðar. Hvergi örlar 6. skrúfi eöa tilgerO. Skýr og greinandi hugsun, róman- tlsk Ihyglú djörfung I oröavali, óvæntar samlíkingar, spaugilegar andstæOur milli forms og efnis, ýkjur og öígar gera stílinn ein- kenniloga ferskan og heillandí. I sambandi vlO stil bókarinnar er gaman að athuga samllkingar höf- undar. Þær eru flestar smiOaOar a£ honum sjálfum og eru oft frum- legar og skemmtilegar. „Ég er oröinn dauOleiOur á aO prédika fólki fagnaOarerindi sann- leikans. Þaö er svo samgró'ið logn- um erfikenningum og auvirOileg- um hagsmunavonum. Þaö situr blý- fast í vitleysunni eins og aöa í leiru og selur sál slna og samvlzku hvenær sem þaO getur komlO henni I peninga. Að reyna að hafa áhrif á það — það er eins og aö ætla sér að draga Titanic upp með tveim höndum af þúsund faðma dýpí. Sumt er svo grundvallarlaust og meiningarsnautt, aö það er eins og að stinga staf i þoku að gefa þvi fastar skoöanir." 1 þessari fáoröu klausu eru ekki færri en þrjár samlíkingar, sem höfundurinn hefur búíO til upp á eigin spýtur. Ekkl er ör- grannt um a6 Þórbergur hafi dá- lítiO gaman af þessari samllkingar- list þvl mikiO ber á henni um alla bókina, 1 bil á leiO til Reykjavik- ur hristist hann og skókst „eins og tappi 1 tómum brúsa". BJarg veruleíkáns hrundi undan fótum hans „eins og skafl í vorleysingu". Hann íann andlegar lindir sreyma inn í sál vinar síns „eins og „kalda- vermsl undan klakadróma". Þetta eru aOeins örfá sýnishorn a£ hinni fjölskrúðugu likingarlist er finna má i Bréfi til Láru. 1 bók sinni Bréfi til Láru sprengir Þórbergur ÞórOarson fjötra hins einskorOaOa og sléttfellda stíls er veriO hafOi einráOur i Islenzkrí óbundinni ræOu allt frá dögum þeirra FJölnismanna. MeÖ því aö taka upp áöur óprenthæf orO og hiO daglega tal alþýöu manna, ýkj- ur, öfga, hraða og fjölbreytni með miklum rytmiskum skiptingum í stíl, djarfar samlikingar og "frum- lega og óvænta beitingu orða og orOasambanda lagOi hann grund- völlinn aO lausn íslenzks ritmáls úr gömlum viOJum, sem voru orðn- ar helsi á listræna sköpun. AÖ þessu leyti er Þórbergur tímamóta- maöur í íslenzkum bókmenntum. Þó varpar hann aldrei aö fullu frá sér hinum klassíska stíl og spor fornbókmenntanna og þjóösagn- anna eru mjög auOsæ i Bréf'i til Láru. En meO því að losa um höml- urnar og opna nýjar leiðir var brautin rudd fyrir heila fylkingu af rithöfundum er á eftlr komu. Form bökarinnar var einnig mjög óvenjulegt og efnismeðferO djarf- ari og frumlegri en menn áttu að venjast. Efnisval var og mikil ný- lunda. Hinar taumlausu ímyndanir og græskulausu gamantrásagnir af sjálfum sér voru algerlega óþekktar í islenzkum bókum. Þá þótti það heldur ekki tilhlýðilegt aO ræða svo mik'iO um sjálfan sig eins og Þórbergur gerir, allra sizt aO hrósa kostum sínum, svo sem hann gerir óspart I kaflanum um ritsnilld sina. VirOingarleysi höf- undar fyrir öllu sem var gamalt og fínt, hefObundiö og virOulegt, bæOi í bókmenntum og almennri lífsskoðun varð líka mörgum hneykslunarhella. Ofan á allt þetta var hin einkennilegi persónuleiki höfúndarins alls staöar nálægur með sína vísindalegu nakvæmni, rómantisku draumhygli, spámann- lega valdsmannsleik og öfgafullt skop. Bréf til Láru var því afar sérstæð bók og kom eins og sval- andi skúr yfir hinar ófrjóu gresjur islenzkra bókmennta. Allt fram á þennan dag hefur andríkari og spámannlegri bók ekki veriO skiif- uö og ekki óvenjulegri heldur. Þór- bergur hefur ekki einu sinni sjálf- ur endurtekið að skrifa Jafn full- komlega einstætt og frumlegt verk. En varla er viO því að búast aö nokkur rithöfundur geri byltingu I bókmenntaheiminum oftar en einu sinni á ævi sinni. 1 næstu grein segir frá fslenzk- nm aðli. (3)

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.