Lesbók Morgunblaðsins - 22.05.1976, Blaðsíða 4

Lesbók Morgunblaðsins - 22.05.1976, Blaðsíða 4
Henrik Groth SVIK SAMEISTARANNA Fyrri hluti Fúnksjónalisminn eða nýti- stefnan, sem ráðið hefur lög- um og lofum í byggingarlist sam- tímans, fær harða útreið í þess- ari beittu ádeilu Henriks Groth. Hann telur að þessi stefna hafi ekki aðeins leitt yfir okkur Ijótari byggingar og borgir, heldur einn- ig óþolandi mannlegt umhverfi, sem valdi sálrænum vandamál- um. Groth segir, að arkitektar á NorSurlöndum sem eiga skömmina af því að hafa teiknað þessar óhugnanlegu blokkir, sem sjást á myndinni að ofan, búi gjarnan sjálf ir á gömium bóndabæjum úti i sveit. Kfi var á ferð i Kaupmannahöfn í fyrra. Þar hitti éfi fiamla vinkonu mína — hún er húsameistari og reyndar einnifi orðin kaþólsk. Hún ljómaði af ánægju yfir sjálfri sér og veröldinni. Andi minn formyrkvaðist þegar eins og alltaf. þogar óg hitti fólk. sem er áberandi hamingjusamt. Þaö er unun að ánægju barns. En hinir fullorðnu eiga að vera svolítið sorgmæddir. Kg spurði tortrygfiilega: Yfir hverju ert þú svona ánægð? Hún svaraði: Þvf skyldi ég ekki vera ánægð? Sem kona gleðsl ég yfir kvonnaárirtu, sem kaþólikki er ég ánægð yfir þvi. að páfinn skuli hafa lýst árið 1975 heilagt ár, og sem húsameistari fagna ég húsfriðunarárinu. Kg varð enn daprari. Kg hugsaði sem svo: Megi hún vera alsæi yfir hinu kvenlega og kirkjulega á þessu þrefalda merkisári. En yfir byggingarlistinni? Fyrir hug- skotssjónum mínum birtust margir hinna hryllilefiu steinkumbalda. sem þessi manneskja hafði feiknað — nútfmaleg hús, sem þegar voru á leiðinni frá tilbreyt- ingarleysinu til niðurníðslunnar, þó að þau væru skárri en einbýliskassarnir í Noregi. En við nánari umhugsun minntist ég þess, að verndunarárið varðaði ekki það, sem húsnmeistarar hafa verið að byggja síðastliðin fimmtíu ár — það ber öllum saman um það. að mest af því verði að jafna við jörðu. Það eru eldri byggingar, sem á að vernda, ekki sízt þær, sem þessir sömu húsameistarar fordæmdu fyrir tíu árum og fengu borgar- og bæjarstjórnarmenn í lið með sér til að rífa niður. Er það hugsanlegt, að árið 1975 eigi að verða ár iðrandi syndara, skriftamála þeirra, sem sviku fegurðina? Myndum við fá að sjá hina ævinlega rétttrúuðu, hina alvitru og hrokafullu húsameistara krjúpa við hina nýreistu skriftastóla? Þetta er of gott til að geta verið satt. Og þó: Við hinir dauðlegu höfum loksins fengió tækifæri gagnvart drambi fagmennskunnar, sem ber ábyrgð á mesta fagurfræðilega ósigri veraldarsögunnnar. Okkur vefst skiljanlega tunga um tönn og leitum að vitnum, sem eru skynbærari en við. Og þeir sem leita, munu finna. Hið himinháa nef fag- mennskunnar hnígur niður á við, og í dag snýr það í samræmi við eigin naflaskoðun. Um heim allan ganga húsameistarar i dag fram á sviðið og segja: Okkur urðu á mistök! Við höfðum á röngu að standa! Á langri ævi hef ég velt þessu vandamáli fyrir mér: Hvers vegna og hvernig glataðist hið eðlilega fegurðar- skyn? Ég mun síðar varpa fram haldlausum kenningum um þetta efni. Vinkelrette torturkamre til mennesker af kod og blod En ég man vel eftir fyrsta áfallinu, sem vakti tor- tryggni mína gagnvart uppreisnarmönnunum meðal húsameistara. Ég hlýt þegar snemma á ævinni að hafa haft grun um grundvallarmuninn á stíl og hugmyndum. Ég reyndi að skilgreina þetta og fann að lokum formúl- una: Stíllinn er eingyðistrú fegurðarinnar — þannig á það að vera og ekki öðruvísi, og það er bara einn Guð. Hin fagurfræðilega trú, hinar viðteknu reglur, sem myndlistarmenn fara eftir, var ekki óbifanleg, en allar hreyfingar voru áður gætilegar og hægar. t því efni var ekki spurt, hvers vegna og svarað þess vegna. Hugmynd- in er hættuleg, því að hún skapar hugmyndafræði í staðinn fyrir stfl. Þannig fengu menn steina fyrir brauð: nytsemi, hagkvæmni, hið hreina gagn, hina beinu fyll- ingu þarfar, þjónustu við tilgang, hina byggingarlegu strípihneigð, ofurveldi og kúgun byggingarefnisins. Fyrstu kynni mín af þessari villukenningu urðu, þegar ég var ungur stúdent — árið 1927. Það var í .maí. Veitingahúsið Skansinn var opnað, og það var öl á boðstólum og umhyggja notaleg í vorsvalanum. Þá tók ég fyrst eftir hinum hryllilega, gula kassa með ferhyrndum búðargluggum og ávölum vesturgafli — og það fór hrollur um mig. Okkar færasti nýtistefnu húsa- meistari, Lars Becker, hannaði bygginguna. Saga bygg- ingarlistarinnar — hinnar norsku — sýnir þessu tíma- mótaverki enn sérstakan sóma, en auk sinnar eigin herfilegu ásýndar náði byggingin að eyðileggja dýrgrip okkar, Akershusvirkið. En nú — 50 árum síðar — hefur almenningsálitið afneitað sögu byggingarlistarinnar. Kassinn hefur verið jafnaður við jörðu, án þess að heyrzt hafi saknaðarstuna. Vitringarnir, sem hófu kassanr. til skýjanna, hafa ekki einu sinni skrifað um hann eftir- mæli, þó að þeir á sínum tíma hafi jafnað þessu snilldar- verki við nýsköpunarverk endurreisnartlmabilsins og talið það marka aldahvörf. I nafni réttlætisins verður að taka fram, að Lars Becker hefur einnig byggt snotur hús (Ekebergsveitingahúsið o.fl.). „Hvað er sannleikur?" var einu sinni spurt. En hvað er fegurð? Forðum daga var orðið mikið notað, en á tímum tveggja kynslóða hefur sjálft hugtakið visnað eða önnur orð hafa verið tekin upp f stað þess. Fegurð er hugtak, sem eigi aðeins er stöðugum breytingum háð bæði í myndlist, bókmenntum og byggingarlist, heldur er jafn- vel f andstöðu við þá hluta listarinnar, sem leita skilnings og sannleika. Ég mun síðar víkja að hinni fagurfræðilegu kenningu minni. Það, sem gerðist á þriðja áratugnum og í stuttu máli er kallað sigur nýtistefnunnar (funktionalismans), verður ekki lagt að jöfnu við neina stilbreytingu. Það var fráhvarf frá hinu eðlilega fegurðarskyni, ffá hinni æva- fornu löngun okkar til að skreyta híbýli okkar, löngun, sem hefur fylgt byggingarlistinni frá tímum hellisbú- anna. Þessi byltingarkennda hreintrúarstefna — eða óhóflega siðavendni — varð á fjórða áratugnum bæði

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.