Lesbók Morgunblaðsins - 22.05.1976, Blaðsíða 6

Lesbók Morgunblaðsins - 22.05.1976, Blaðsíða 6
Fljótt á litið er hér harla venjulegt h ús, en þó markaSi það tímamót. Hér er það fræga Bauhaus í Dessau í Þýzkalandi, sem Walter Gropius teiknaði, en hann var talinn höfundur „funksjónalismans" sem síðar hefur orðið ráðandi stefna í byggingarlist samtimans. Hér var öllum óþörfum skreytingum hafnað og notagild- ið eitt látið ráða útlitinu. _i_ ._¦!_«; tari m -Ö_ - 1» m m m m «_ íB tW ¦" i_ is •» m m ¦" i_ i_ f» i» w »» m- m m m m i_ i= m i_ iís _r IU IB lt£ l_ IH B«l IBUI ¦- I- IS IU IB 18 IS l_ .» ¦ SS »¦ .lí R R III H IK 1» IR I* ist Ni •(¦ i_ m M «s n b _ _ b w n._ «_._._ ii ii w M M m >_ i« i* ni <« imi» w *».*-*« pb .» i» tJ* sis es *b .*» *m .*¦ a» iw m .;___> -is (a 4» t» *¦ rHr *» flB m •» t» »r iwir ture »w - iu a w n is is iu -stt_2»_*» -tie i» ie ir ix m m i . r a mí iwrai w m ip m tm-m-m « ¦.: » in •¦» in IB >» M m m m m iwb» iwn» ¦ «»-,m ks #w ís »»__b *w *«_*b-_>b~«i- us ¦¦ «n .*» m-m m m m *m m m iwtsr imnr . ¦ !«¦ tS !3 - lf K I- 1= I- IB IH-JB-9 _» 18 m M llt m IH ik iu m « m> imib , m-m n n iH-n-»i i» _¦ w n. mi±m m m n~i».n n. n ib !¦ n w.n w n n~m m m. m > n ,¦_¦ Ml ,- 1» tr »SI - fcP Mi eS! • 1» SSS ib ¦ gt n lu ¦¦ .«• ts M-M w ms Hl.,n..n-n — iw n ib n Hí l : k i: ie B «¦. æ -<¦—IH «»_ IB n IB- m iu ib iu ui m-4a--im m i- •= •« u its is m-m -tm—m-m ik m m m m .- >- •• i» i» n-n.w ib iii-n.iw n M_n ib m n n» ib w n w n w --íb-.b m-m-m >¦ >¦ >¦ imib iwto im ir *>• iwm twrai .V 1» m m IMUI-JIMMI >¦ T I T I I T I T I T I I T I J_L Blokkina hér aS ofan átti a8 byggja I Alesund i Noregi. en á lokastigi undirbúnings árið 1973, var hætt við bygginguna vegna mót- mælaöldu. Útlit bessa húss er þó fviS skárra en á löngu blokkinni i BreiSholti, sem sést á myndinni til hægri — og enginn mótmælti, þegar hún var byggS. Seagrams-byggingin í New York eftir arkitektinn Mies van der Rohe, sem sagt hefur: „ÞaS skiptir engu máli, hvaS maSurinn á götunni hugsar; þú, arkitektinn. verSur aS hugsa fyrir hann." Groth telur Mies van der Rohe fulltrúa hins ískalda „klinlska" stils. á smásjárrannsóknir líffræðinganna — þannig á að kanna borgarlífið. Bærinn, borgin, hinn eðlilegi sam- komustaður mannanna, er griðastaður fjölbreytni og sundurleitni. Jane Jacobs er að sjálfsögðu ljós hin gífurlega þörf á stöðugt fleiri (og ódýrum) bústöðum. En hún heldur því fram, að vandamálin verði að leysa frá sjónarmiði „marg- breytni". Skilgreining hennar á hrörnun íbúðarhverf- anna og gangi hennar eru skarpleg, sálfræðileg könnun. Hún gerir sér grein fyrir sjúkdómi borgarhverfisins og batahorfum eins og fær lyflæknir. Aó lokum rennur það upp fyrir okkur — án þess að bókarhöfundur hafi sagt það — að vesöld nútímans sé ekki sök húsameistaranna. Gallinn er sá, að húsameisturunum eru falin of stór verkefni, allsherjar verkefni, sem honum sé um megn að leysa. Brasilía er eitt dæmið: Hin steinrunna borg. Og hverjir afmarka og móta verkefnin? Það gera stjórnmálamennirnir. A sama hátt og hinir þjóðkjörnu héldu, að málfræðingarnir væru hinir réttu til að hafa forustu um norska málþróun, fólu þeir í einfeldni sinni húsameisturunum að teikna dauðar borgir á pappírinn. Hin lífshættulega takmörkun sérfræðiþekkingarinnar og ofmat á sjálfri sér leiddi til ófarnaðar á báðum þessum sviðum. í þjóðfélagsgagnrýni okkar höfum við vafalaust oft vanmetið raðhúsalengjur kolanámumannanna í hinum endalausu götum til dæmis í Newcastle. Við nánari athugun — og við lestur bóka D.H. Lawrence — sjáum við, hvernig slíkt þéttbýli verkamannanna fól í sér marga kosti. Fólk þekkti hvað annað, allír áttu sína litlu garða að húsabaki — jafnvel hryggðarmyndir alkóhólsins hurfu skaplegar inn í umhverfið en í hinum miskunnar- lausu lyftum og göngum risablokkanna. öreigaskáldið okkar, Oskar Braaten, þekkti Grábeinsgarðana í Ósló og fór ekki dult með það, hve viðkunnanlegt það var í vaskahúsunum í kjöllurunum, þegar konurnar hittust yfir þvottabrettunum og trúðu hver annarri fyrir einka- málum sínum og vonum. En auðvitað verður að gjalda varhuga við rómantískum lýsingum á þéssum ömurlegu bústöðum. Það er þvf ekki erfitt að skilja hina félagslegu hug- sjónastefnu eftir fyrri heimsstyrjöldina, sem vildi rífa gamla draslið og byggja hina nýju, hreinu borg með reglustiku, hið sóttvarða, ósvikna hús og hinn fjárhags- lega viðráðanlega og skrautlausa bústað. XXX En af hverju fór allt úrskeiðis? Og hvað var að húsa- meisturunum? Áður fyrr unnu þeir samvizkusamlega innan hins stílfræðilega ramma samtíðarinnar. Breyting- ar gerðust hægt, en á nokkrum áratugum undirbjuggu þær tímabil nýs og einráðs byggingarstíls. Bygginga- meistarar og eigin húsasmiðir með hófiegan metnað byggðu hús eftir vissum reglum og venjum, en oft samkvæmt lógmálum tilviljunarinnar. Helzt átti húsið að vera snoturt, og það voru engir vandlætarar á ferðinni, sem gagnrýndu hlutverk íbúðarhússins sem stöðutákns eða höllina sem tákn um vald og undirokun. í nokkur þúsund ár hafði skraut og viðhöfn verið eðlilegur hluti fegurðarinnar. Næm tilfinning fyrir smáatriðum og formum þróaðist, og jafnvel íburðarmikil fegurð var einnig þeim til ánægju, sem ekki bjuggu i höllunum. Menn horfðu á skartið. Og sjónin er einnig athöfn. Stóll hefur aðeins eitt hlutverk, sögðu meistararnir á þriðja og f jórða áratugnum: hann er til þess að sitja á eða I. En þeir stólar, sem maður situr ekki á, hafa annað hlutverk: þeir eru til að horfa á! Því gleymdu þeir, sem skópu stálhúsgögn og aðra nútíma óskapnaöi. Því gleymdu einnig þeir, sem byggðu einbýlis- og fjölbýlis- hús. Eigi að síður hlýtur eitthvað annað að hafa komið fyrir húsameistara okkar en flutningur frá heimi „saklausra" skrautumgjarða til hugmyndafræðilegrar uppreisnar gegn fortiðinni. Það var í tengslum við þróun annarra listgreina — sérstaklega við kúbismann. En byggingar- listin var í sérstöðu — hún var einnig til hagnýtrar notkunar. Hafði hlutverk húsameistarans allt í einu breytzt? XXX Hlutverk húsameistarans var um aldir að byggja eitt- hvað fallegt, sem hentaði húsbyggjandanum. Starf hans var ekki að hafa neinar skoðanir, hvorki á konungdæm- inu, valdhöfunum eða þjóðfélagsmálum. Það voru aðrir sem töldust betur til þess fallnir. Ef einhver húsameist- ari lét i ljós skoðanir sinar á stjórnmálum á tlmum l'ancien regime, var hann samstundis hálshöggvinn og höfuðið sett á stöng — en sá siður hefur smám saman verið lagður af. Mannabústaðirnir bera lifnaðarháttum vorum vitni — gott eða slæmt. Á þriðja áratugnum hurfu húsameistar- arnir frá teikniborðum sínum, lögðu eyrum að rödd timans og tóku sjálfir að hafa skoðanir! í því lágu mistökin. Áður gátu þessir menn teiknað, eða þeir gátu það ekki. Þeír höfðu sérþekkingu á hinu listræna sviði. En nú vildu þeir ekki aðeins teikna okkar hús, heldur líka hafa sínar meiningar um það, hvernig við ættum að lif a í þeim, og hverjir ættu að búa i þeim — vissulega af ar athyglisverð málefni, en allsendis ,fyrir utan verksvið hiísameistarans. Það tókst ekki að fá húsameistarana til að halda sér innan marka sinnar iðnar. Þeir samræmdu sérfræði annarra, tækni hvers konar, félagsleg og fjár- hagsleg vandamál og verkfræðistörf — allt saman sér- greinar, sem þeir höfðu ekki undirstöðumenntun i. Þeir urðu óþolanlegustu fúskarar allra tíma. Nær ótrúlegt ofmat á sjálfum sér ásamt viðeigandi drambsemi og hroka tókst þeim að tileinka sér. Einn af helztu fulltrúum hinnar isköldu, „læknisfræðilegu" byggingarlistar, Mies van der Rohe, segir á einum stað: „Það skiptir engu máli, hvað maðurinn á götunni hugsar. Þú, húsameistarinn, verður að hugsa fyrir hann." Þessí þróun f átt til alvízku í öllum mannlegum og þjóðfélagslegum efnum náði hámarki sínu I lok sjöunda áratugsins. Stúdentar við háskóla I byggingarlist hættu að teikna hús. Þess I stað ræddu þeir þjóðfélagsmál. byltingu og pólitisk fagnaðarerindi. Norska sérfræðiritið „Byggekunst" varð á þessum árum eina kímniblað eða skopblað landsins — að vísu óvart — fullt af fagurfræði- legu búktali og óskiljanlegum erlendum orðum, sem sótt voru til félagslegra gervivisinda. Hinir ólánsömu stúdent- ar I byggingarlist frá þessum árum og hinir byltingar- sinnuðu skriffinnar I byggekunst marka hin rökréttu endalok þeirrar þróunar, sem hófst á þriðja áratugnum. Húsfriðunarár það, sem nú er lokið, er tákn þess, að við leikmenn höfðum á réttu að standa. Niðurlag f næsta blaði. ©

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.