Lesbók Morgunblaðsins - 05.06.1982, Blaðsíða 11

Lesbók Morgunblaðsins - 05.06.1982, Blaðsíða 11
svo hjartfólgið. Þegar kemur framyfir 1940 málar hann si'na frægu Fjallamjólk og aörar geysilega fínunnar myndir, þar sem fantasían er stundum samofin. En frá þessum áratugi eru einnig Snæfells- nesmyndir hans, kröftugar og exþressj- ónískar. Eftir 1950 er gerjunin enn á fullu og þá veröa enn töluverðar breytingar. Þaö er eins og losni um hömíur, myndirnar verða lausari í sér og ástríðufyllri. Gylfi kvaðst geta sér til, að þetta stæöi í sam- bandi viö þá byltingu, sem um þetta leyti haföi oröið í myndlistinni hér og annar- staöar; abstraktbylgjan reis þá í öllu sínu veldi. En varla hefur sú myndgerð komið flatt uppá Kjarval. Hann var sjálfur búinn að gera sínar tilraunir meö abstrakt- myndir og kúbisma. Samt sagði hann í stóru samtali viö tímaritiö Líf og list, aö í samanburöi viö abstraktmálarana væri hann eins og Ijósmyndari. Hvaö hann meinti veit enginn. Þaö má til sanns veg- ar færa, aö hann stæöi Ijósmyndurum nær, þar sem hann málaði fígúratíft, en abstraktmálararnir afneituöu gersam- lega eftirmyndun einhvers þekkjanlegs. Sumir telja, aö Kjarval hafi einungis ver- iö aö gera grín aö þeim meö þessari yfirlýsingu. En raunar skiptir þaö ekki miklu máli. Kannski er athyglisveröast, hvaö síö- asti spretturinn í þessu mikla lífsverki er góöur. Sjötugur og jafnvel áttræöur mál- ar Kjarval hvert meistaraverkið á fætur öðru. í grein sem hér fylgir með er sagt frá för suður í hraun með Kjarval haustið 1963. Hann hefur þá veriö 78 ára. Ég kom þá margoft til hans á vinnustofuna við Sigtún og fylgdist meö tilurð sumra þeirra verka, sem tekin eru til dæmis aftast í rööinni á Kjarvalsstööum. Hann virtist þá vera í fullu fjöri og þegar við gengum frá Krýsuvíkurveginum í lautina hans suöur í hrauninu, var hann ekki síður léttstígur en við sem yngri vorum. Þegar hann málar myndina af Bleik- dalsá, sem hór er prentuð, er hann 82 ára og enn nær hann að galdra fram þá sérstöku töfra, sem einkenna lands- lagsmyndir hans. Á sýningunni er einnig síöasta verk hans: áhrifamikið Grand Finale — og þó gat þaö naumast verið látlausara. Hann virðist hafa vitað nákvæmlega, þegar hann fór á sjúkrahúsið, að hann var að berja nestið og ætti ekki afturkvæmt. Hann setti iéreft á blindramma, stillti því upp á hilluna, þar sem hann var vanur að mála — og teiknaði á þaö með brúnum lit eitt litaspjald. Ekkert annaö. Undir það skrifaði hann nafniö sitt á venju- legan hátt. Viö sjáum hingaö og þangaö á ferli Kjarvals bregöa fyrir hugmyndum, sem verða undanfari ýmissa mynda. Þær skjóta upp kollinum í breytilegum útgáf- um, unz hann byggir á þeim meiri háttar myndir. En sé eitthvaö, sem gengur eins og rauður þráður í gegnum allan ferilinn, þá eru það andlitsmyndir. Á sýningunni er fjöldi þeirra saman kominn og í fram- haldi af því gætu menn litiö inn á barinn á Hótel Holti, þar sem Þorvaldur Guð- mundsson hefur komið fyrir um 80 and- litsmyndum eftir Kjarval. Framan af ævinni geröi Kjarval allmargar sjálfs- myndir, sumar hrein meistaraverk, en virðist fremur hafa gaumgæft aöra en sjálfan sig, þegar á ævina leið. Yfirgnæf- andi meirihluti þessara andlita er unninn á ýmiskonar pappír og tæknin er marg- vísleg. „Ég tel hann afburðamann í tækni," sagöi Gylfi, „ég tel hann allt aö því heimsmeistara í teikningu og sem kolor- isti er hann framúrskarandi. Sá tími kemur, held ég, aö það rennur upp fyrir mönnum úti í hinum stóra heimi, hvern listamann við áttum — og eigum þarna. Þá veröur þaö ekki bara eitt bílverö, sem boöiö verður fyrir Kjarvalsmynd, heldur mörg. Og viö skulum prísa okkur sæla yfir því, að verk Kjarvals runnu ekki beint frá honum til safna og auðmanna úti í heimi." Undir þessi orö Gylfa vil ég taka aö mestu leyti. Það er að vísu nokkuö stórt aö kalla Kjarval allt aö því heimsmeist- ara í teikningu. Kjarval var fyrst og fremst ryþmískur teiknari. Og styrkur hans liggur aö mínu mati bæöi í þvi' og eins hinu, hvaö honum tekst ao vera persónulegur. Hann þarf ekki að teikna nema eitt lítiö blóm — og það er enginn vafi aö þaö er eftir hann. Þetta persónu- lega og ryþmíska tak á línunni er ugg- laust á heimsmælikvaröa. Hann viröist aftur á móti ekki hafa haft í jafn ríkum mæli tilfinningu fyrir svip þeirra, sem hann var að gera myndir af. Andlits- myndirnar af Agli í Sigtúnum, Páli á Hjálmstöðum og Siguröi Nordal, geta ekki talizt verulega líkar þeim, en eru dæmigerðar Kjarvalsmyndir og ágætis myndverk þar fyrir. Mér skilst, að Kjarval hafi haft fyrir siö aö henda aldrei pappír; þaö gæti hafa veriö arfur frá þeim fá- tæktarárum, þegar hvaðeina varö verð- mætt, sem hægt var aö nota í þessu skyni. Oft teiknaði hann með bleki á brúnan umbúðapappír. Og andlitsmynd- irnar hefur hann unnið á margvíslegan pappir, en alltaf meö þeirri tækni sem virðist hafa hentað. Stundum beitir hann koli eöa rauökrít, stundum þurrum og blautum olíulit á víxl — og mjög oft vinn- ur hann þessar andlitsmyndir með vatnslit. Sumar þeirra eru af börnum; líklega eru þaö börn vina hans. Þaö er alkunnugt, aö vandasamara er aö teikna ungt fólk og ómótað. En barnamyndir Kjarvals eru eins þokkafullar og allt ann- aö. „I sambandi við Kjarvalsmyndir er landlæg ein árátta, sem ég vildi aö hægt væri aö uppræta," sagöi Gylfi. „Hún er sú að almenningur heldur aö Kjarval hafi málað ýmsar myndir, einkum af hrauni og ööru landslagi, til þess aö koma þar fyrir felumyndum. Þetta fólk lítur ekki á myndverkiö í heild, en er sífellt að leita að felumyndum og sér kannski ísbjörn hér og Ijón þar. Þegar unniö er í stíl af þessu tagi, fer ekki hjá því að hægt sé með ítarlegri leit að finna einhverjar svona myndir. En sjálfur hefur listamaö- urinn ekki haft hugmynd um þær og alls ekki haft neitt slíkt í huga." Undir þetta skal einnig tekiö. Og nú, þegar myndröðin um feril Kjarvals er orðin aö veruleika, mætti hugsa sér aö meö tímanum yröi hún gerö miklu ítar- legri. Æskilegt væri að borgin sæi sér fært aö láta mynda öll verk Jóhannesar Karvals í einkaeign. Það yrði ekkert smáræðisverk og varla hægt öðruvísi en með því að skipuleggja feiknarlega um- fangsmikla leit; ganga í hvert hús og skrá allt sem til er og mynda síöan. Þetta verður hlutverk Kjarvalsstaöa í framtíð- inni og ætti að verða til þess að við áttum okkur ennþá betur á þessum risa í íslenzkri myndlist, sem taliö er aö hafi látið eftir sig um 6 þúsund verk, stór og smá. Mörg þeirra veröa naumast metin til fjár og eigendum þeirra væri alveg sama hvað í þau væri boðið. Það er því varla ofmælt, að fáir islendingar hafi um sína daga skiliö eftir sig ónnur eins verö- mæti — og varanleg verðmæti — sem Jóhannes S. Kjarval. Gísli Sigurösson Suður í hraun Kjarval %^ Fyrir 19 árum lét Kjarval til leiðast að fara ásamt blaðamanni og Ijósmyndara með trönur sínar, lér- eft og liti suður í Hafnarfjarðarhr- aun. Hann var þá 78 ára. Vlö biðum í hvítri septembersólinni fyrir utan hús málarans, unz leigubíllinn frá BSR kom. Þá kom Kjarval niöur stig- ann og lagöi frá sér statíviö. Hann var í úlpu, sem upphaflega hefur verið græn, en nú var hún eins og málverk að framan og fráhneppt. Hann fór aðra ferð eftir töskunni, sem léreftiö er strengt innaní, og litakassa. Þaö var bundin utan um hann gömul skyrta; hún haföi li'ka einhverntíma komizt í kynni við liti. Hann lagöi þetta frá sér og sagöi: — Hver er hann þessi maður? — Hann er Ijósmyndarinn minn og heitir Kristján. — Hann er Ijótur. Helvíti er maðurinn Ijótur. — — Þeir eru beztir þeir Ijótu, svaraöi ég til aö segja eitthvaö. Kjarval sagöi ekki neitt, en var efins á svipinn. Svo var dótiö tínt inní bílinn og bílstjórinn ók niöur með sjónum og beygði upp Snorrabrautina. Þar hafði orðið árekst- ur; svört hemlaförin eftir helzt til hrað- skreiðan Benz höfðu litaö svartar rákir á götuna. — Við stoppum hér, sagði Kjarval, — þetta er vinur minn af BSR. Ég þarf aö sjá, hvort hann hefur oröiö illa úti. En vinurinn var þá bara þarna á gangi og átti alls ekki bílinn. Þá ókum við áfram eins og ekkert hefði í skorizt og listamaðurinn reykti vindil. — Þetta er reklame, sagði hann þungt liugsi. Maður á ekki aö vera með Myndirnar tók Kristján Magnússon. reklame fyrir listina. Fólk verður leitt á því. Er ekki bezt að hætta viö þetta? — Kristján ætlar aö taka af þér dýr- indis litmyndir. Þaö tekur fljótt af. — Þið hefðuð átt að fá einhvern ann- an. Til dæmis ísleif. Hann var hjá mér áðan og vildi hvorki sherry né hangikjöt. — Hvaða ísleifur? — isleifur Konráðsson séní. Hann málar þessa fínu hvítabirni upp á björg- um. — Já, ísleifur er góöur. Viö fáum hann seinna. Við beygðum inná steypta veginn fyrir ofan Hafnarfjörð. — Við förum eitthvað suðureftir, sagði Kjarval. — Hvernig líkar þér lífið? Ertu sæmilega ánægöur meö það? — Jú, þakka þér fyrir, alveg sæmi- lega ánægður meö lífiö, sagði ég. — Það er pimpfínt. Við förum hérna suðurúr, bílstjóri. Truflum við þig nokk- uð? Bílstjórinn frá BSR lét lítiö yfir því, að við trufluðum hann. — Hérna hef ég verið, sagöi Kjarval og benti suöur í hraunin í átt til Bessa- staöa. Ég á holur þarna. Einu sinni var ég þar í snjó. — Mér finnst ég hafa séö frekar lítið af snjómyndum eftir þig. — Frekar lítið, já. En stundum hef ég málað í snjó. Ég mála á öllum árstíöum, SJÁ NÆSTU SÍDU 11

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.