Lesbók Morgunblaðsins - 25.04.1998, Blaðsíða 4

Lesbók Morgunblaðsins - 25.04.1998, Blaðsíða 4
WITTGENSTEIN ÁÍSLANDI 1912 I KAFFI OG HVERABRAUÐI HJÁ BÖÐVARI OG INGUNNI Á IAUGARVATNI EFTIR HALLDÓR FRIÐRIK ÞORSTEINSSON Heimspekingurinn Ludwig Wittgenstein, sem kynntur var í síðustu Lesbók, tókst á hendur íslandsfero 1912 og ferðaðist ríðandi um Suðurland ásamt vini sín- um sem skrifaði dagbók. RIÐ 1912 kom Ludwig Wittgenstein til íslands ásamt vini sínum, David Pinsent. Þetta var árið sem Titanic sökk, Þórbergur Þórðarson fór fótgangandi frá Norðurfirði á Ströndum iður í Borgarnes, Hannes Hafstein varð ráðherra íslands í annað sinn, Halldór Guðjónsson, síðar Laxness, var tíu ára að pára út stílabækur, daglangt, í smíðakofan- um í Laxnesi og undirbúningur að stofnun hlutafélagsins Eimskipafjelag íslands hófst. David Pinsent hélt dagbók yfir ferðalagið og er hún í senn skemmtileg heimild um land og þjóð í byrjun aldarinnar og um persónu Wittgen- steins, sem er einn þekktasti heimspekingur þessarar aldar. I inngangsgreininni sem birtist fyrir viku var greint frá lífshlaupi Wittgen- steins. Hér verður lítillega sagt frá samferða- manni hans og vini David Pinsent og kynnum þeirra og síðan verða birtir valdir kaflar úr dagbók Pinsents. Ludwig Wittgenstein tileinkaði vildarvini sínum David Pinsent bók sína Traetatus Log- ico-Philosophicus. Það var eina heimspekiritið sem kom út að Wittgenstein lifandi og er hans fyrsta og þekktasta verk; eitt frægasta heim- spekirit fyrr og síðar. Tileinkunin var helguð minningu Pinsents sem lést um aldur fram í flugslysi árið 1918,27 ára gamall. Wittgenstein lét svo um mælt að Pinsent hefði verið fyrsti vinur sinn. Það segir kannski dálítið um Wittg- enstein sjálfan, því þeir kynnast ekki fyrr en Wittgenstein er 23 ára gamall. Pinsent var tveimur árum yngri. Wittgenstein var flókin manngerð og ekki auðveldur í samskiptum. Hann þjáðist alla tíð af þunglyndi, lengi vel af einmanakennd og hugðist margoft stytta sér aldur. Hann var mjög sérlundaður, hafði ákveðnar skoðanir á mörgum hlutum og lét þær óspart í ljós, dró ekkert undan. Hann ögraði tíðum umhverfi sínu og gat móðgað við- mælendur sína miskunnarlaust. Engum duld- ist að þar fór óvenju skarpur hugur. Gagnrýnin yfirgengileg og sjálfsgagnrýnin engu minni. Hann stefndi að fullkomnun í hverjum hlut, ekki síst í vináttu. Þess vegna var hann oft og tíðum erfiður í samskiptum. David Pinsenl David Hume Pinsent var fæddur árið 1891, elstur þriggja barna Humes C. Pinsents mál- flutningsmanns og Ellenar Frances sem var rithöfundur. Langafi Pinsents var náskyldur David Hume, hinum víðkunna skoska 18du ald- ar heimspekingi. Árið 1910 hóf Pinsent nám í stærðfræði á Þrenningargarði í Cambridge. Hann hafði vítt áhugasvið. Fyrir utan strangt VIÐ GEYSI í Haukadal þremur árum eftir að þeir félagar komu þangað. Til vinstri á myndinni stendur Konungshúsið frár 1907. Ludwig Wittgenstein David Pinsent stærðfræðinám leitaði hann í félagsskap heim- spekinema, lærði á píanó og sótti tíðum tón- leika í Cambridge og London. Hann eignaðist marga vini á skólaárunum, þeirra á meðal Ge- org Thomson, síðar nóbelsverðlaunahafa í eðl- isfræði, sem lýsir honum m.a. á þessa leið: „David var sá snjallasti í mínum árgangi og einn snjallasti maður sem ég hef kynnst. Hann var dálítið sérkennilegur ásýndum, grannvax- inn og höfuðstór, hafði mikla útgeislun og lað- aði að sér marga vini af ólíkum toga. Hann var stærðfræðingur með heimspekilega slagsíðu og var vinur Wittgensteins". Eftir að Pinsent útskrifaðist i stærðfræði með láði, las hann lög í Birminghamháskóla. Fyrri heimsstyrjöldin var hafin. Vegna veikrar líkamsbyggingar fékk Pinsent ekki inngöngu í herinn og var synjað tvívegis. I staðinn var honum fengið starf í her- gagnaverksmiðju. Á sama tima voru Georg Thomson og fleiri kunningjar hans í Cambridge niðursokknir í rannsóknir í loftafls- fræði og hvöttu þeir Pinsent til að koma og hagnýta stærðfræðiþekkingu sína til þróunar á flugfræðum sem þá voru talin lykillinn að yfir- burðum í hernaði. Pinsent gekk til liðs við þá og sökkti sér í flugrannsóknir. Og nú kom sér vel að vera smábeinóttur því flugklefinn var þröngur og því var Pinsent útvalinn til flugat- hugana. Það var kaldhæðni örlaganna að fín- gerð líkamsbygging Pinsents sem varð honum frágangssök í herþjónustu, en nýttist honum vel í flugathugunum, kostaði hann lífið í einni þeirra árið 1918. Tónlistin tengdi þá Pinsent og Wittgenstein hittust fyrst í síð- degisboði hjá Bertrand Russell snemma árs 1912. Þeim varð fijótt vel til vina. Ástríðufullur tónlistaráhugi var þeim sameiginlegur. Þeir höfðu báðir mikið dálæti á Schubert og spiluðu hann stundum saman; þá sat Pinsent við píanó- ið en Wittgenstein flautaði af stakri list. Auk þess kynntust þeir við tilraunir í sálarfræði sem Wittgenstein hafði veg og vanda af. Þessi ár voru blómatími hagnýtra sálfræðirannsókna í Cambridge. Wittgenstein hafði í senn áhuga á öllu sem viðkom tónlist og sálarfræði, ekki síst á tengslum tónlistar og tungumáls. Hann hleypti af stokkunum tilraunum í tónlistarsál- arfræði og Pinsent varð þátttakandi í þeim. Wittgenstein geðjaðist óvenju fljótt að Pin- sent, því yfírleitt tók hann fólki seint og var yf- irmáta vinavandur. Þeir höfðu ekki þekkst nema í u.þ.b. mánuð þegar Wittgenstein bauð Pinsent að koma með sér til íslands og það frítt. Pinsent þekktist boðið og upp frá því þró- aðist með þeim einlæg vinátta sem stóð allt til þess er Pinsent féll frá um aldur fram. Eins og fyrr greinir var Wittgenstein oft og tíðum erf- iður í samskiptum og það segir sitthvað um persónu Pinsents hversu vináttan hélst þótt oft hlypi snurða á þráðinn. Jafnaðargeð hans og háttvísi virkaði vel á hvatvísan Wittgenstein. Pinsent mat Wittgenstein mikils og naut oft samvistanna við hann. Virðingin var gagn- kvæm. Það er sagt að Wittgenstein hafi þá að- eins sett á sig bindi þegar hann heimsótti syst- ur Pinsents, löngu eftir dauða hans. En skýr- asti virðingarvotturinn var þegar Wittgenstein tileinkaði Pinsent Tractatus Logico- Philosophicus. Það átti að vera hans fyrsta og síðasta heimspekirit, allt sem hann hafði um heimspeki að segja. Hugmyndirnar í Tracta- tusi mótuðust m.a. á ferðalagi Wittgensteins á íslandi en eins og dagbókin ber með sér var Wittgenstein oft með hugann við heimspekina og ráðgátur hennar. Dagbók Davids Pinsents, sem hér birtast valdir kaflar úr, var fyrst gefin út á bók í Oxford árið 1990 af Blackwell forlag- inu. Bókin heitir: A Portrait of Wittgenstein as a Young Man: From the Diary of David Hume Pinsent 1912-1914. Auk þess sem hún geymir dagbók Pinsents er að fínna í bókinni á annan tug sendibréfa frá Pinsent til Wittgensteins, sem komu ekki í leitirnar fyrr en árið 1988. G. H. von Wright, fyrrum prófessor í heimspeki í Cambridge og eftirmaður Wittgensteins í pró- fessorsembætti, ritstýrði útgáfunni. Hann seg- ir frá því í formála bókarinnar að fyrirspurn frá Mikael M. Karlssyni, prófessor í heimspeki í Háskóla íslands, hafi ýtt við sér að gefa dag- bókina út, hún gefi sanna mynd af persónu Wittgensteins sem ungs manns, en hann var 23ja ára gamall þegar hann heimsótti ísland. Þetta Islandsferðalag var ekki farið af van- efnum. Faðir Wittgensteins, moldríkur iðnjöf- ur, stóð straum af ferðinni og Wittgenstein spáði lítt í kostnaðinn. Tvímenningarnir ferð- uðust iðulega á fyrsta farrými, hestalest þeirra á íslandi var stærri í sniðum en almennt tíðk- aðist og þeir veittu sér það besta í mat og drykk. Úr dagbók Davids Pinsents Föstudagur 31ti maí 1912 Hitti Wittgenstein kl. 15 á rannsóknarstofu sálfræðideildarinnar, þar sem ég gerði fleiri takttilraunir. í lokin spurði hann mig upp úr þurru hvað ég hefði fyrir stafni í fríinu og stakk upp á að ég kæmi með sér til íslands. Þetta kom flatt upp á mig en ég spurði hvað hann héldi að þetta myndi kosta. Hann svaraði: „0 það skiptir engu máli: Ég er blankur og þú ert blankur, og jafnvel þótt þú værir það ekki skiptir það ekki máli því faðir minn á sand af seðlum". Hann lagði því til að faðir sinn borg- aði allan brúsann! Ég veit hreinlega ekki hvað skal segja. Þetta yrði eflaust mjög gaman, ég hef hinsvegar ekki efni á þessu en Wittgen- stein virðist ólmur vilja fá mig með sér. Ég frestaði ákvörðuninni og skrifaði heim til að fá góð ráð. ísland virðist vera mjög heillandi. Mér skOst að það þurfi að fara allar ferðir innan- lands á hestbaki sem yrði ofboðslega gaman! Mér finnst þessi hugmynd óll heillandi og ný- stárleg. Ég hef aðeins þekkt Wittgenstein í þrjár vikur eða svo, en við virðumst ná vel saman. Hann er mjög músíkalskur, með sama tónlistarsmekk og ég. Hann er Austurríkis- maður, en talar ensku reiprennandi. Trúlega á svipuðum aldri og ég. Þriðiudagur 4ði |úni, 1912 Kl. 16.45 fór ég í Málstofu stúdenta og hringdi síðan í Wittgenstein. Ég hef samþykkt áform hans um Islandsferðina. Pabbi og mamma hafa ekkert við þetta að athuga, og það lítur út fyrir að þetta geti orðið dágaman. Fimmtudagur 5ti september, 1912 Kl. 16.15 tók ég leigubíl með föggum mínum á járnbrautarstöðina og tók loks fimm-lestina til Euston. Hún kom stundvíslega kl. 19 og Wittgenstein beið mín á brautarpallinum. Eftir að hafa náð í farangurinn tókum við leigubíl og ókum á Grand Hótel við Trafalgartorg. Ég stakk upp á ögn íburðarminna hóteli, sérstak- lega þar sem Wittgenstein býr sjálfur hjá Russell, en hann vildi ekki heyra á það minnst! Útgjöldin í þessari ferð verða ekki skorin við nögl! Símskeyti beið Wittgensteins í gestamót- tökunni. Það var frá bróður hans sem var ný- kominn frá f slandi og sagði að veðrið þar væri óvenjukalt og hann ráðlegði okkur að gefa ferðina upp á bátinn. Wittgenstein var næstum því snúinn við, en mér tókst með stakri lagni og sannfæringarkrafti að telja honum hug- 4 LESBÓK MORGUNBIAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 25. APRÍL1998

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.