Lesbók Morgunblaðsins - 27.03.1999, Qupperneq 4

GLEYMD
BÓKMENNING
OG EIH SKÁLD
EFTIR KARA BJARNASON
Aðgangur bókaþjóðarinnar að eigin menningu er
einfaldlega í molum á meðan meginþorri handrita
hefur ekki verið gefinn út eða hann gerður aðgengi-
legur með öðrum hætti. Fjöldi óprentaðra ritverka
bíður útgáfu, þar á meðal eru kvæði séra Olafs
á Söndum sem hér verður kynntur til sögunnar
Séra Ólafur á Söndum
sálma og vísur kvað,
mart gott hefur í höndum
hver, sem iðkar það,
því var skáldi skipt
skýrleiks andagipt,
mig hafa ljóð þess listamanns
langseminni svipt;
fáir fara nú lengra,
þó fýsi að yrkja þrengra.
Höfundur þessa kvæðis er eitt
fárra skálda 17. aldar sem
enn er þekkt, séra Stefán
Ólafsson í Vallanesi (1619-
1688). Sá er umsögnin vísar
til var einnig þekkt skáld á
sinni tíð, séra Ólafur Jóns-
son á Söndum í Dýrafírði
(1560-1627). Þar skilur á milli skáldbræðra
að safn kvæða og sálma séra Stefáns er allt
til á prenti, og hafa þó sumir haldið því fram
að þar færi vond útgáfa. Um séra Ólaf gegn-
ir öðru máli því einungis fáein kvæði hans og
sálmar fínnast prentaðir á víð og dreif, en
safn kveðskapar hans er hvergi til á prenti,
hvorki í góðri né vondri útgáfu. Það safn er
hins vegar varðveitt, en einungis í handriti.
Má því segja að nú séu grónar götumar að
skáldskaparmálum Ólafs.
Prentsmiðja þjóðarinnar
Ef við skyggnumst aftur í tímann og virð-
um fyrir okkur með hvaða hætti bókmenning
þjóðarinnar var varðveitt og henni miðlað á
fyrri öldum verður fyrst fyrir okkur sú stað-
reynd að allt frá upphafí innlendrar prentun-
ar (1559) og fram til 1773 var ekki nema ein
prentsmiiðja til á gervölllu landinu, lengst af
ýmist í Skálholti eða á Hólum. Á sama tíma
var einnig nokkuð um að íslenskar bækur
væru prentaðar erlendis, einkum vitaskuld í
Kaupmannahöfn. Prentun bóka varð þó
aldrei umtalsverð fram eftir öldum og heldur
var flokkurinn einsleitur, enda hlutverk
þeirra flestra það eitt að efla lútherska trú
hér á landi.
Ef uppsprettu bókmenningarinnar er ekki
að leita í „bullarans svertu“ eins og Hannes
Finnsson biskup nefndi eitt sinn prentverk-
ið, hvar á þá að bera niður í þess stað? Jón
Helgason, prófessor í Kaupmannahöfn,
þekkti betur en flestir aðrir til sérstöðu ís-
lenskrar menningar. Honum farast svo orð:
En sögumar sem fólkið gimtist að lesa og
heyra lesnar, rímurnar sem það girntist að
kveða og heyra kveðnar, voru ekki látnar á
prent. Menn skrifuðu þær upp á miðaldavísu
af endalausri þolinmæði.... Svona var skrifað
og aftur skrifað á íslandi á 17du öld og 18du
og langt fram á hina 19du.
Með öðrum orðum: Löngu eftir að aðrar
þjóðir höfðu lagt niður pennann sem sitt
helsta menningartæki var íslensk menning
varðveitt og henni miðlað í handriti og
munnlegri geymd. Það sem var skrifað og
aftur skrifað af endaiausri þoiinmæði, eins
og Jón kallar það, fóstraði þjóðina um aldir.
Hér era sálmamir og vísumar, kvæðin og
rímumar, sem mótuðu trú og hugsun kyn-
slóðanna öld fram af öld. Vissulega hefur
margt orðið gleymskunni að bráð, týnst ein-
hvers staðar á leiðinni, en furðumikið er þó
enn varðveitt. I Landsbókasafni einu era til
að mynda yfír 15 þúsund handrit frá fyrri
tíð, að ógleymdum þeim sem varðveitt era í
öðrum söfnum hérlendis og erlendis.
En með hvaða hætti skyldi þessi menning-
arfur vera aðgengilegur þjóðinni nú, eftir að
handritin lokuðust inn á söfnum í stað þess
að vera á hvers manns borði? Grípum aftur
til orða Jóns Helgasonar: Enn er, svo sem
áður er getið fjöldi óprentaðra ritverka frá
þessum tímum [þ.e. tíma Ólafs og áfram] til í
handritum, rímnaflokkar svo hundruðum
skiptir, kvæði í þúsundum eða víst frekar í
tugum þúsunda, og margt annað. Það er al-
gerlega vonlaust eins og nú standa sakir að
fá ljóst yfírlit um allt þetta meðan hvað eina
vantar: greiðlesna texta, samanburð
handrita, efnisyfírlit og registur.
Enda þótt allmörg ár séu liðin frá
því þessi dómur féll hefur honum
ekki enn verið hrundið. Aðgangur
bókaþjóðarinnar að eigin menn-
ingu er einfaldlega í molum á með-
an meginþorrinn hefur ekki verið
gefinn út eða hann gerður að-
gengilegur með öðrum hætti. Hin
samfellda sýn til bókmenningar-
innar er þar af leiðandi vitaskuld
engin til - og enn liggur margur
dýrgripurinn gleymdur á söfn-
unum. Til að freista þess að
vekja hungur hjá góðum mönn-
um eftir samhengi íslenskra
bókmennta skal hér reynt að
taka upp eitt brotið og bera sig
við að lýsa því sem fyrir augu
ber. Skal í því skyni vikið að
kvæðum og sálmum séra Ólafs
Jónssonar á Söndum, og
reynt að veita ofurlitla innsýn
í þanka hans og list. Víkur
fyrst sögu að manninum en
þá að skáldinu.
Ólafur Jónsson
á Söndum i Dýrafirði
Ólafur Jónsson er talinn
fæddur um 1560 að Stóra-
Laugardal í Tálknafirði.
Hann missti föður sinn ungur
og ólst upp hjá Eggerti Hannessyni lög-
manni og síðar hjá Ragnheiði dóttur Eggerts
og manni hennar Magnúsi Jónssyni sýslu-
manni, oft nefndur Magnús prúði. Ólafur
varð prestur í Sauðlauksdal árið 1590 og
nokkru síðar, árið 1596, varð hann prestur á
Söndum í Dýrafirði og var hann jafnan síðar
kenndur við þann stað. Ólafur þjónaði á
Söndum samfellt í 31 ár og andaðist þar árið
1627 „með bezta mannorði“ eins og Sighvat-
ur Grímsson Borgfirðingur kemst að orði í
„Prestaæfum“ sínum sem varðveittar eru í
handritadeild Landsbókasafns íslands.
Skáldið
Safn kvæða og sálma Ólafs er að finna í
Kvæðabók hans sem hann hefur sjálfur tekið
saman, að því er virðist á árunum 1600 til
1620. Eiginhandarritið er að vísu ekki lengur
varðveitt en til eru að minnsta kosti 25 upp-
skriftir af því, hin elsta frá 1655. Að auki
fínnast kvæði hans og sálmar í að minnsta
Ynwí Otfiittv oi9í’íífia«k$/pýt
\íful liáih iH Jvtfa Jlö Hl
‘awrtb s>kvv{a Wte iirtljjU'" * — (
D'i- itvr/rtgi í'u* rth'U
cvÍL rtí l'úþ \i fía uv|Ío uj
VI ií f
Uttfc CriiMVO pC \í \l(\ UljHY

a:

. W ^IM | ., | .... .....
cv Yft'Jiatm
^ W V* ------------------------------
-----------------------
? ^lctu vifr vUcv
^ lljTc'O Irtfl/ li^íútv IrtCClVÚ TUjlt^ítg
“Vtihtv
teuíKtílifcuaíav, _ ,
*•. Tjcvt't oart'W *>*>>*<« rtitavuv uuft
vcvWVjta&u*
tumiutm ‘fcci.kiuijlt frata-Vltrtan ^Jar, Kcrtfciu ta*H Vctt tu.it
tm.5 oí( itritr Vtt» ttH«a oýl
ciluut íeui tav/StiUittfl «1 cv t/ojn Ijia btvt
rtfi> nu Ijolkivn viíttApt, eíi t|ójmvvW^ti*L
tatuJcvucí luAV<vtu toii ojt *yutv Itjuiai'tcioi'
Á VEGUM samtakanna Coilegium musicum er verið að dra
Morgunblaðið/Kristinn
ga fram íslenskan tónlistararf.
Þetta glæsilega handrit er ein af 25 uppskriftum á Kvæðabók Olafs Jónssonar á Söndum sem
fjallað er um í greininni. Handritið er skrifað af séra Hjalta Þorsteinssyni í Vatnsfirði 1693.
£
ro
.órW2’
rV

tj
■o mcKciu.
SUMAR FORSÍqi ii3 ________
"«««.'.£m£
Gr raunar
kosti 150 öðram handritum frá 17., 18. og 19.
öld.
Formáli Ólafs fylgir flestum uppskrift-
anna og er það afar óvenjulegt um ritverk
frá fyrri tíð að þeim sé fylgt úr hlaði með
þeim hætti, hvað þá frá hendi höfundarins
sjálfs. Því er ekki úr vegi að staldra við í
upphafinu og gaumgæfa orð skáldsins.
Hvemig lýsir Ólafur verki sínu og hver er
tilgangur hans með því að taka það saman? í
formálanum skiptir Ólafur kvæðabók sinni í
tvo helminga með eftirfarandi ummælum:
Þessi kvæði skiptast í tvo parta. Sá fyrri
sér og hnígur heim til vorra almennilegra
lærdómsgreina, sem kenndar era, einkum til
iðranar yfirbótinni og hennar þriggja parta;
item til lögmáls og evangelis, einkum til
Kristum vors endurlausnara, sem lesarinn
fær vel skilið. Sá seinni parturinn era kvæði,
kveðin fyrir ýmsar persónur, fyrir þeirra
bón, að minnast annað hvort á sína umliðna
ævi eða Guðs velgjörninga eður sína við-
skilda ástvini. Sum um eitt og annað, það
sem mig hefur lyst til í kveðandi að setja,
sem vei finnst hér í vegi í þessu kverkorni.
Sum era gagnleg á móti skaðsömum freist-
ingum, hjartans angist og hugarsturlun, fyi’-
ir þá, sem þau vilja athuga.
Ólafur orti einnig eftirmæli fyrir bók sinni
sem einnig munu vera í flestum uppskrift-
anna. Þar gerir hann eftirfarandi grein fyrir
ástæðum sínum að hefjast handa við að
yrkja:
Helst hefeg annarra hrellda sál
til huggunar viljað hvetja,
blíðleg orð og brjállaust mál
í brag því gjört að setja.
Hvar sem eg vissi af hjörtum þeim
sem hlóðust sorgar þjósti,
út eg lokkaði angurs keim
en efldi gleði í brjósti.
Því hver sem reynt hefur hryggðar él
í heimi þessum snauðum,
sá kann öðrum vorkynd vel
veita í þeirra nauðum.
Það er eftirtektarvert hversu persónulegt
skáld Ólafur er. Hann notar skáldskapinn til
að gaumgæfa eigin örlög og játar fúslega
vanmátt sinn. Um þetta vitnar lokaerindið
hér að framan og taka má fleiri dæmi um hið
sama. Hjartað kalt og hyggjan spillt, hreint
er af girndum sáram, gott þver allt, eg geng
því villt, getandi ei hjá vondu stillt, mig rek-
ur ávallt, þó rói eg öllum áram.
Skáldið vakir um nætur:
Soddan eitt sorgarkvæði,
söng af auðmjúkri lund,
maður sá missir blund,
mjög oft á náttarstund.
Minn Guð, vor meinin græði
og græði.
og hugar að eigin örlögum:
Þegar eg þrey og styn,
þeink á mig góði vin,
4 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 27. MARZ 1999