Lesbók Morgunblaðsins - 18.09.1999, Blaðsíða 6

Ef ræða ætti um gagnsemi og not sagnfræð-
inga og annarra fræðimanna af Fornbréfasafn-
inu yrði það langt mál. Eitt fyrsta stórvirkið
sem verulega nýtir það eru Menn og menntir
eftir Pál Eggert Ólason, en hann sagði í for-
mála 1. bindis: „Má segja það, að ritgerð þessi
myndi aldrei hafa orðið til í þessum búningi, ef
ekki hefði við notið þessarar heimildar." Nefna
má og bækur Arnórs Sigurjónssonar: Asverja
sögu og Vestfirðinga sögu. Bækur Einars
Bjarnasonar: Islenzkir ættstuðlar í þremur
bindum nýta mjög Fornbréfasafnið, en gott
hefði verið fyrir hann að hafa einnig framhald.
Ekki má heldur hér gleyma Sögu Islands, sem
Hið íslenska bókmenntafélag gaf út. Nú eru
margir þenkjandi um ættir og fer sá áhugi vax-
andi, en hætta að rekja lengra aftur í aldir en
til 1703, en kæmi framhald Fornbréfasafns
yrði það mjög til að létta ættrakningar frá 1703
til siðaskipta. Nú er unnið að rannsóknum á
ættartölubókum sem voru settar saman á 17.
öld og myndu bréfaútgáfur og ættartölurnar
fylla hvort annað.
Margar einstakar ritgerðir og bækur hafa
nýtt Fornbréfasafnið að meira eða minna leyti,
má þar nefna t. d. íslenzka sjávarhætti eftir
Lúðvík Kristjánsson, þar sem víða er vitnað í
fornbréf. Skal nefnt eitt dæmi. í 1. bindi er
kafli »Kirkjurekar«. Pótt höfundur væri dug-
legur að nota óprentuð skjöl var þar einungis
fjallað um reka til 1570, en fróðlegt væri að
hafa aðgengilegar heimildir um þetta efni á 17.
öld, því að þar gæti verið vitneskja m. a. um
fleiri kirkjureka, sem gæti e. t. v. gefið vís-
bendingu um hvort kirkjujörð hefði átt skóg til
raftviðar á sama tíma og hún átti reka. Eg
hygg að erfitt verði að telja upp allar greinar
eða rannsóknir sem byggjast á Fornbréfasafn-
inu að meira eða minna leyti.
Hvaða þýðingu hefur að gefa út og gera að-
gengileg bréf frá lokum 16. aldar og fram á þá
17.? Því er til að svara að gildi útgáfu fornbréfa
er margvíslegt og verða fáein atriði nefnd, en
rétt er að minna á fyrrgreind ummæli Jóns
Sigurðssonar úr formála 1. bindis.
Frá því snemma á 19. öld eru tvö yfirlitsnt:
Sýsiumannaæfir Boga Benediktssonar og Ár-
bækur Espólíns. Ritin eru stórvirki og er mikið
vitnað til þeirra enn. Eins og eðlilegt er skorti
mikið á að höfundar hefðu aðgang að öllum rit-
um sem nú eru kunn eða misjafnlega aðgengi-
leg, og því verður að nota þessi rit með varúð og
erfiðara er að sannreyna allar heimildir eftir að
Fornbréfasafni lýkur. Um Sýslumannaæfir
sagði útgefandi verksins, Hannes Þorsteinsson
(IV. bindi. s. xii), að Bogi hefði haft „undir hönd-
um t. d. fornbréf, sem nú þekkjast ekki“.
Nú er mikill áhugi á staðfræði og héraðs-
sögu og því eru gefnar út margar og þykkar
bækur um ýmis byggðarlög. Oft er reynt að
finna elstu heimildir um einstakar jarðir, sem
stundum eru í skjölum frá þessum tímum. Nú
eru oft deilur um landamerki einstakra jarða
og málaferli um afrétti eru algeng. Geta bréf
frá þessum öldum haft mikið gildi og réttar-
verkan vegna aldurs. Þarf ekki að fara um það
mörgum orðum, að óheppilegt er, ef skjöl eru
svo illa aðgengileg að réttaróvissu leiði af. Ef
jarðaskjöl frá 16. og 17. öld væru aðgengileg á
prenti myndi það auðvelda mjög þá starfsemi,
sem nú fer fram tengd Óbyggðanefnd. Af eigin
reynslu veit ég að torvelt og jafnvel ókleift er
að finna margar heimildir frá þessum tíma og
engin leið að finna þær allar nema meira verði
gert til að gera þær aðgengilegar með ná-
kvæmri skráningu. Nú þegar þetta er fest á
blað barst mér í hendur Árbók Ferðafélags ís-
lands þar sem Kjartan Ólafsson hefur safnað
miklum sögulegum fróðleik um Vestur-ísa-
fjarðarsýslu. Hefði honum orðið verulegur
fengur og viðbót að hafa prentuð skjöl frá lok-
um 16. aldar og fyrri hluta hinnar 17.
Skjöi eru mikilvægar heimildir um málfar og
örnefni og nauðsynlegt að kanna betur en gert
hefur verið málbreytingar og málþróun á 16.
og 17. öld, svo að augljóst er að Orðabók Há-
skólans og málíræðingum er mikil þörf á að
hafa skjöl frá þessum öldum aðgengileg. A 17.
öld hófust miklar uppskriftir fornrita, sem eru
oft einu heimildimar um forna texta, en athug-
un á rithöndum á frumbréfum gæti hjálpað til
að finna skrifara og vita hvar þeir störfuðu.
Hér hefur komið glögglega fram að Jón
forni safnaði til framhalds Fornbréfasafns og
eru þær uppskriftir varðveittar í Þjóðskjala-
safni, en ekki er það mjög á almannavitorði.
Ég segi stundum, að ástæðan fyrir því að mér
er kunnugt um þær sé, að Lúðvík Kristjánsson
sagði mér af þeim fyrir löngu, en honum sagði
Einar Þorkelsson afi hans, bróðir Jóns þjóð-
skjalavarðar, sem vann með bróður sínum að
þessum uppskriftum. Ég held að óhætt sé að
fullyrða að vart nokkur maður annar hafi unnið
meir að því að opna fyrir oss Islendingum bók-
menntir og sögu þjóðar sinnar en Jón Þorkels-
son fomi. Ekki er hægt að segja að hann hafi
að öllu leyti notið sannmælis. Menn hafa verið
að troða niður af honum skóinn en alls ekki
sinnt nóg að halda merki hans á loft eins og
þörf er á. Mól er að linni.
Höfundurinn starfar í Árnastofnun.
Miðfellshverfið séð úr lofti, Miðfell í baksýn til vinstri, Galtafell til hægri.
Ljósmynd/Jón Karl Snorrason
HRUNAMENN OG
BÆIR í YTRIHREPP
BÓKAÚTGÁFAN Byggðir og bú
hefur af vemlegum metnaði hafið
útgáfu um ábúendur jarða í Ár-
nessýslu frá því um 1700 til nú-
tímans og ríður á vaðið með
Hrunamenn. Duga ekki minna
en 600 síður í tveimur bókum
undir fjölda mynda og mikinn
fróðleik um fólk og ættartengsl. Áður hafði
útgáfan staðið að Kjalnesingabók, samskonar
bók, sem kynnt var hér í Lesbók.
Hér er haldið til haga persónulegum fróð-
leik ásamt fjölskyldu-og ættartengslum og
gert út á landlægan áhuga á slíku efni, sem er
einungis af hinu góða. Stærsti ávinningur
bókarinnar liggur þó ef til vill í gömlum ljós-
myndasöfnum sem fundizt hafa í skókössum á
háaloftum. Það er út af fyrir sig afrek að ná
saman öllu því myndefni sem er prýði bókar-
innar, en ekki kemur á óvart að myndgæðin
eru ekki alltaf á við heimildagildið.
Það kemur hinsvegar á óvart þegar nútíma
prenttækni bregst; önnur skýring getur varla
verið á því að 46 loftmyndir Jóns Karls
Snorrasonar virðast fremur vera frá árdögum
litprentunar en úr nútímanum og vantar þá
skerpu sem ljósmyndir Jóns Karls hafa áreið-
anlega.
Látum það vera. Það er samt fengur að
þessum myndum og sumar sem teknar eru á
móti birtunni eru óaðfinnanlegar. En annað
er mun verra. Hverri loftmynd fylgir tölvu-
teiknuð mynd af viðkomandi bæ ásamt með
ömefnum og nöfnum á fjöllum í baksýn. Eng-
inn staðkunnugur maður getur hafa komið
nærri því; vitleysurnar eru út um allt og sum-
ar átakanlegar. Á loftmynd af Tungufelli og
Jaðri sést Bláfell í baksýn og Kerlingafjöllin
eru á sínum stað, nema hvað þau heita Jarl-
hettur á tölvumyndinni. Högnhöfðinn heitir
Efstadalsfjall á myndinni af Skipholti, en Ef-
stadalsfjall, sem sést á myndinni af Auðsholti,
heitir Vörðufell. Það er nokkuð langt gengið,
því ljósmyndarinn sneri nánast baki í Vörðu-
fell þegar hann tók myndina. Þetta er til lýta
á annars vandaðri bók, en má laga ef hún
verður aftur gefin út.
Neydarforðastiftun
og Vinnumannafélag
Með því að ríða á vaðið með Hrunamenn í
þessari væntanlegu útgáfu um allar jarðir og
Galtafell í byrjun aldarinnar.
Hreppamaður, tímarit Bjarna bónda í Hörgs-
holti, var að stærstum hluta í bundnu máli,
auglýsingarnar einnig.
ábúendur í Árnessýslu, er trúlega gripið niður
þar sem hvað feitast er á stykkinu. Það ræðst
af því að sveitin er fjölmennari en gengur og
gerist; jarðir hafa haldizt í byggð og við bæzt
verulegt fjölmenni á Flúðum. Þar að auki er
ugglaust kostur fyrir hinn almenna lesanda,
að hann kannast við vel þekkt fólk sem þarna
er fjallað um; Ágúst í Birtingaholti og Sigurð
tónskáld og bónda á sama stað, gamla Galta-
fellsheimilið þar sem Einar myndhöggvari
ólst upp, alþýðufræðimennina Helga á Hrafn-
kelsstöðum og Sigurð í Hvítárholti að
ógleymdum merkum Hrunaklerkum og
Bjarna í Hörgsholti sem gaf út Hreppamann-
inn og orti í hann auglýsingarnar.
Flestir vita að búskapur í Ytrihrepp hefur
lengi staðið með blóma, að þar var stofnað
fyrsta rjómabúið sem var í rauninni upphaf
mjólkuriðnaðar utan heimilanna og að frá
Flúðum koma bæði sveppir, límtré og rósir.
Hitt hafa færri vitað, og það er eitt af því sem
kemur á óvart í bók-
inni, að Hrunamenn
eiga heiðurinn af
einu elzta velferðar-
kerfi landsins, Neyð-
arforðas tiftuninni,
sem stofnuð var 1827.
Forkólfar hennar voru
séra Jón Steingríms-
son í Hruna, Jóna Ein-
arsson á Kópsvatni,
Magnús Andrésson á
Berghyl og Grímur
Jónsson stúdent í Skip-
holti.
N eyðarforðastiftunin
var matarforðabúr sem
hægt var að grípa til og
lána þeim sem komust í
bjargarþrot eins og
stundum kom fyrir, eink-
um á útmánuðum. Á
hverju hausti var safnað saman smjöri, komi
og fiski svo nægði til að framfleyta a.m.k. tíu
fátækum fjölskyldum heilan vetur. Þessi mat-
arforði var geymdur í þinghúsi sveitarinnar
og stjórn stiftunarinnar átti að endurnýja
hann árlega. Það sem lánað var greiddist í
sama; fyrir hverja 20 fiska áttu menn þó helzt
að greiða 22; þeir fátækustu áttu þó aðeins að
bæta við einum fiski.
Árið 1827 voru 40 sveitarómagar í hreppn-
um og þeir höfðu engan þegnrétt í því samfé-
lagi sem þeir voru þó hluti af. En með þessari
samhjálp var komið í veg fyrir að fólk lenti á
vergangi.
Annað sem ekki kemur síður á óvart er að
fyrsta verkalýðsfélag landsins varð ekki til á
mölinni, heldur í Hrunamannahreppi. Það var
Vinnumannafélagið, sem stofnað var á fundi
17 vinnumanna í Gröf 2. júlí, 1881. Fyrir því
stóðu tveir harðduglegir og greindir vinnu-
menn prestanna Steindórs Briem í Hruna og
Valdimars Briem, sem þá sat í Hrepphólum. I
fundarsamþykkt sem birt var í Þjóðólfi voru
bændum sett ýmis skilyrði, en ástæðan fyrir
þessu voru yfirboð útvegsbænda á Suðurnesj-
Blaðað í nýrri bók um
óbúendur ó jörðum í
Hrunamannahreppi fró | því
um 1700, sem um leið ættfræðirit og geymir er
veru egan fjórsjóð gamalla
1 jósmynd a.
6 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 18. SEPTEMBER 1999