Lesbók Morgunblaðsins - 14.10.2000, Blaðsíða 16

Lesbók Morgunblaðsins - 14.10.2000, Blaðsíða 16
GIACOMO PUCCINIOG LA BOHEME HANS STERKA HLIÐ VAR UTFÆRSLA OG UNDIRBÚNINGURÁ LAGLÍNUM Eftir Jón Sigurðsson Giacomo Puccini GIACOMO Puccini (1858-1924) sagði svo frá að hann hafi byrjað að vinna að óperunni La bohéme fyrrihluta árs 1893. Söguþráður óper- unnar er byggður á verki Henry Murger (1822- 1861) sem nefnist Scénes de la vie de Bohéme og er um listamenn í París í kringum 1830. Puccini vann að þessari óp- eru með tveimur sögum- önnum, Luigi Illica (1857- 1919) og Ginuseppe Giac- osa (1847-1906), og ritstjóranum og útgef- andanum Giulio Ricordi (1840-1912) í hartnær þrjú ár áður en hún var frumsýnd í febrúar árið 1896. La bohéme var fjórða ópera Puccinis og kom í kjölfar hinnar geysivinsælu óperu hans Manon Lescaut en sú ópera var frumflutt árið 1893. Þessi stutta grein fjallar um hvernig óperan La bohéme varð til. Tóniistarnám .-i Áhugi Puccinis á tónsmíðum kviknaði er hann var sautján ára gamall. Hann lék á orgel og hans fyrstu verk voru fyrir það hljóðfæri. Eins og svo marga hreif tónlist Giuseppe Verdis (1813-1901) hann og eftir að hafa verið viðstadd- ur flutning á óperunni Aida eftir Verdi langaði hann að einbeita sér að óperutónsmíðum. Hann innritaðist i konservatori Mílanóborgar árið 1880 og var við nám þar í þrjú ár. Aðalkennarar hans voru Antonio Bazzini (1818-1897) og Am- ilcare PonchieUi (1834-1886). Áherslan hjá þess- um tveimur kennurum var nokkuð ólík. Bazzini lagði áherslu á tæknilega fullkomnun en Ponch- ielli trúði á hina syngjandi laglínu í óperum en var í nöp við sinfónísku músik drama Richards Wagners (1813-1883). Á þessum árum voru áhrif Wagners á óperutónsmíðar gífurleg. Margir fylktu liði með honum og reyndu að upp- hefja hans tónlist og aðferðir en aðrir horfðu í aðra átt og helst fram hjá öllu því sem Wagner hafði gert. Útskriftarverk Puccinis frá kon- servatoriinu var hljómsveitarverkið Capriccio sinfonico sem varð dálitið vinsælt og vakti mikið umtal. Stef úr þessu verki var síðar notað í La bohéme. Nótnaútgófa Ricordis Ricoroíi-útgáfufyrirtækið var stofnað í Míl- anó árið 1808. Það sérhæfði sig í útgáfu tón- verka. Á19. öldinni óx fyrirtækið mjög og þegar Giulio Ricordi barnabarn stofnandans varð for- stjóri þess árið 1888 var það þegar traust í sessi. jgiulio Ricordi var vel menntaður og hafði nokkra hæfileika til að semja tónverk og skrifa. Ricordi-útgáfufyrirtækið hafði útgáfurétt á mörgum þeim óperum sem voru sýndar reglu- lega í mörgum óperuhúsum. Til að mynda hafði fyrirtækið rétt yfir flestum óperum Rossinis, Bellinis, Donizettis og Verdis. Þetta kom fyrir- tækinu afar vel. Það var á valdi forstjóranna að Ieyfa eða hafna uppfærslu á óperum sem þeir höfðu rétt yfir. Giuho Ricordi og faðir hans Tito Ricordi voru i þeirri aðstöðu að geta talið stjórnendur í óperuhúsum á að flytja óperur eftir tónskáld sem þeir voru að hjálpa. Þetta gerði Ricordi-feðgana einnig valdamiida í aug- um tónlistarmanna því þeir vissu að ef Ricordi- útgáfan myndi samþykkja þá væru miklar líkur á að þeim tækist að hljóta viðurkenningu og þar með fé til að vinna við sína list. Tito og Giulio Ricordi voru báðir lærðir tónlistarmenn og tiöfðu allgóða tílfinningu fyrir hvað væri góð tónlist. Þeir vissu einnig að rétt umfjöllun um tónlistina og tónskáldin væri vænleg leið til að draga að henni athygli og að það myndi einnig skila meiru í kassann. Þegar fyrirtækið fór svo að gefa út tímarit um tónlist og birta tónlistar- gagnrýni í því áttí það auðvelt með að sannfæra áheyrendur um hvað væri gott og leiða athygl- ina að óperum sem tónskáld á^ samningi við Ricordi-útgáfuna höfðu samið. Arið 1884 þáði Puccini heimboð til auðugs tónlistarunnanda. Þar söng hann valda kafla úr óperu sinni Le villi. Svo vel tókst tíl að honum var boðið að setja óperuna á svið en mikuVægast af öllu var að hann varð kunningi Giulio Ricordi. Hin ímyndaða veröld Bohemia Verk Henry Murger, Scénes de la vie de Bohéme var fyrst birt í framhaldssöguformi í Frakklandi á árunum 1845-48 en þá undir örlífr- ið breyttu heití. Árið 1849 varð leikhúsútgáfan af verkinu vinsæl í París og fljótlega einnig í öðrum löndum. Árið 1851 var Murger boðið að gefa Scénes de la vie de Bohéme út í bókarformi sem hann og þáði. Henry Murger var ekki sá fyrsti sem skrifaði um bóhemlíf en bókin og leikritíð var notað sem fyrirmynd að óperu Puccinis. Murger skilgreindi bóhem sem fá- tæka listamenn sem óskuðu sér eitthvað af auði velstæðra borgara. Lífstfll og hugarfar þeirra var hin ímyndaða veröld Bohemia. Scénes de la vie de Bohéme gerði ráð fyrir að bóhemlíf væri nauðsynlegt í lífi hvers listamanns en það væri jafnnauðsynlegt að vaxa út úr því og taka breyt- ingum. Aflvakinn í verki Murger var hvernig andstæðum var raðað saman svo sem ríkidæmi- fátækt, gleði-sorg. Vegna fátæktar gátu lista- mennirnir hvorki hitað miMð upp hjá sér né étið vel. Þetta veiktí heUsuna og gerði þá auðvelda bráð hvers kyns pesta. Hlutverk þeirra Ulicia og Giacosa var að láta Scénes de la vie de Bohéme ganga upp í óperu. Þráðurinn í þessum þáttum var ósamfelldur og gerði verk þeirra ekki auðvelt. Samstarf þeirra var með ágætum, Illicia hafði gott auga fyrir drama en Giacosa var Ijóðskáld og hugði meira að ljóðrænu textans. Saman reyndu þeir að ná andagift sögunnar og að skapa andrúmsloft sem hentað gæti í óperu. Til að ná þessu með- höndluðu þeir glaðleg og alvarleg augnablik mjög frjálslega og skópu libretto sem studdist við bók Murger og leikgerð en fylgdi hvorugu verkinu eftír í smáatriðum. Verk þeirra tók langan tíma vegna þess að Puccini leitaði eftir hárfínu jafnvægi milli gleði og sorgar. Puccini lagði áherslu á að söguþráðurinn í verkinu væri skýr öllum áhorfendum. Erfitt var að þóknast Puccini og hlutverk Giulio Ricordi var að hrósa og hvetja þá Illica og Giacosa til að halda áfram sínu starfi en oft voru þeir tilbúnir að leggja árar í bát. Dramanu í óperunni er náð með and- stæðum líkt og í bók Murger. Sögupersónurnar Rudolfo og Marcello eru ólíkar svo og Mimi og Musetta. Þetta gerir samband Rudolfo og Mimi innhverft en Marcello og Musettu stormasamt. Tónmál Puccinis Puccini var undir áhrifum frá Verdi, frönsk- um tónlistarmönnum og Wagner. Undirstaða hans var Ijúfar laglínur og fylgdi þannig ítölsku sönghefðinni sem lagði áherslu á Jjóðrænu. Ahugi hans á að fylgjast með því nýjasta í hljórnum, hhomanotkun og lit færði Puccini til impressionistanna í Frakklandi Hann notaði tækni impressionistanna til að gera tónmál sitt enn 1 itríkara. Þessi frönsku áhrif eru mest áber- andi í upphafi þriðja þáttar þar sem hann skap- ar impro.ssioni.sk áhrif. Annars konar frönsk áhrif eru í lok annars þáttar. Puccini notar þar stef sem fengið er að láni úr frönskum marsi sem var þekktur á valdatíma Louis-Philippe er ríkti á árunum 1830 tíl 1848 og vitnar þannig tíl þess tíma er sagan á að gerast á. Hugmyndir hans um að sameina alla þættí óperunnar voru mjög skyldar hugmyndum Wagners um „Gesamtkunstwerke". Puccini vildi blanda saman öUum þáttum óperunnan Söguþræði, söng, búningum, leik, sviðsmynd og Frá sýningu á La bohéme í Borgarleikhúsinu 1991. hljómsveit. Tök Puccinis á tónlistinni eru um margt frábrugðin Wagner. Puccini blandar saman stefjum án þess þó að flétta þau saman eins og Wagner gerði. Stef hans eru venjulegra lengri en Wagners og enda aUoft á grunnhljómi en „Leitmotiv" Wagners eru reikuUi og oft endasleppt. Puccini notar krómatíska hljóma sparlega en Wagner byggði sitt tónmál á krómatík. Puccini notaði kallstef fyrir flestar sögupersónurnar í La bohéme en byggði ekki upp sinfónískan vef úr þessum stefjum eins og Wagner gerði í sínum „Musikdrama". Söguþráður óperunnar er alls ekki hefðbund- inn. Hann setur fátæka Ustamenn í aðaUilut- verk þar sem annar hver maður þjáist af ein- hverjum sjúkdómi og vandamál daglegs lífs eru sett í aUraunverulegt samhengi. I óperum 18. og 19. aldarinnar voru aðalsögupersónurnar venjulega af háum stígum. Ef svo vildi tU að ein- hver almúgamaður var í aðalhlutverki var hann venjulega undir lok óperunnar afhjúpaður sem launsonur/dóttir einhvers markgreifa eða kon- ungs. Oftar en ekki var þetta leið til að storka ekki ákveðnum gUdum og hefðum svo og til að láta söguna enda farsællega. Flestar aríurnar og dúettarnir eru nokkuð af- markaðir frá þeirri tónlist sem er á undan og eftir þeim. Aríurnar byrja oft varlega en eftir því sem á líður vinda þær upp á sig bæði í styrk og tjáningu þar tíl hámarki er náð. Þetta há- mark er oft þegar 1/3 af aríunni/dúettínum er eftir. Htjómsveitin gefur oft aukastuðning á hápunktinum með því að tvöfalda (margfalda) laglínuna og þannig styrkja hana. Hápunktur hvers kafla fyrir sig er lfkt og í aríunum þegar 1/3 er eftir. IV þáttur sýnir þessi hlutföll vel. Þegar um það bil 1/3 eru eftir af þættinum syngur CoUine aríuna Vecchia zimarra og svo stuttu seinna Mimi aríuna Sono andati? Bæði þessi stef hafa ekki áður heyrst áður í óperunni. Það er eftirtektarvert að Vecchia zimarra er í cís-moll, tóntegund sem ekki hefur áður heyrst svo áberandi í óperunni. Sono andati? er í As- dúr og táknar endalokin hjá Mimi og óperunnar í heild. Puccini notar þó cís-moll til að gera loka- atriðið verulega dramatískt. Það verður að tetj- ast táknrænt fyrir hverfuUeika sögunnar, mUdl- vægt, og sennilega hápunktur þessa þáttar, er þegar ein aðalsögupersónan í óperunni syngur nýtt stef og það sama stef er svo notað tU að enda óperuna á. Það að hápunktur verks sé þeg- ar u.þ.b. 1/3 er tíl loka staðfestír enn og aftur þörf tónskálda fyrir að nota gullinsnið og endur- spegla þannig fegurð í formfestu. La bohéme er í hringformi. Fyrstí og síðastí kafli hennar eru mjög áþekkir í framvindu en nrúllUíaflarnir tveir eru ólflar. I bréfi tíl GuUio Ricordi sagði Puccini að IV þátturinn væri nærri því eingöngu byggður á endurtekningum á stefjum fyrri þátta. Hann tiltók aðeins tvær undantekningar á þessu sem voru aríurnar Sono andatí? og Vecchia zimarra. Puccini áttí erfitt með að semja og hugmyndirnar voru ekki fljótar að koma í hugann. Hann notaði óhikað verk sem hann hafði samið áður tU að fleyta sér áfram. Hinn grípandi vals Musettu í öðrum Morgunblaðið/Einar Falur kafla var upphaflega píanóverk samið nokkrum árum áður og hið þekkta stef Rodotfos var upp- haflega hugsað fyrir sögupersónu í annarri óp- eru. Puccini ætlaði að hætta við La bohéme og semja óperu sem var byggð á sögu Giovanni Verga (1840-1922) er hét La tupa (Verga þessi er þekktastur fyrir smásöguna Cavalleria rust- icana sem kom út árið 1880 og leikgerðina sem unnin var upp úr henni). Stefin í IV kafla eru notuð í tvenns konar til- gangi. í fyrsta lagi eru þau góð leið til að tengja margar stuttar senur saman og búa til eina stóra heUd. I öðru lagi hjálpa stefin áheyrend- um að fylgjast með framvindu sögunnar. Þær lagUnur sem Puccini kom með voru safaríkar og jarðvegurinn svo vel undirbúinn að þær sátu eftir í huga áheyrenda. Síðan minntí hann á þessar laglínur, gjarnan með því að koma með brot úr þeim síðar og oft eins og fyrir tilvUjun. Frumflutningur Frumflutningurinn á La bohéme var í Teatro Regio í Tórínó á ítaliu 1. febrúar 1896. Puccini vildi fá fyrsta flokks söngvara í flutninginn en Ricordi vildi ekki fá of dýra söngvara en lagði áherslu á að fá trausta flytjendur. Þessi sparn- aður hjá Ricordi reyndist ekki skynsamlegur. Söngvarnarir í aðalhlutverkunum voru ekki í uppáhaldi hjá Puccini. Þó var Cisira Ferrani, sem söng Mimi, Puccini að skapi. Frumflutn- ingurinn reyndist ekki vera „tónUstarlegur sig- ur". Vertíðin hjá óperuhúsinu í Teatro Regio hafði byrjað á frumflutningi á ftalíu á Götter- dámmerung eftir Wagner og þessi uppfærsla varð gríðarlega vinsæl. Falstaff, gamanópera Verdis, var einnig á verkefnaskrá. Andstæðurn- ar mUli Wagners og Puccinis hefðu vart getað verið meiri en það er umhugsunarefni hvort Götterdámmerung hafi haft áhrif á brautar- gengi La bohéme í Teatro Regio. Áður en næsta sýning fór fram í annarri borg hafði áróðurs- maskína Ricordi-forlagsins unnið sitt verk og sannfært fólk um að La bohéme væri meistara- verk. Eftir góðan flutning á SikUey með öðrum söngvurum rataði óperan inn á fastaUsta flestra óperuhúsa í Evrópu og eins í Bandarikjunum. Lokaorð Puccini átti í vaxandi erfiðleikum með að semja tónUst eftir því sem árin færðust yfir. Að hluta tíl settí hann sér meiri kröfur og eins voru ýmsir erfiðleikar heima fyrir sem tóku frá hon- um tíma og mátt. Söguþráður óperunnar var alls ekki hefðbundinn og hann notaði því oft lag- línur sem hann hafði búið tU mörgum árum fyrr, allt frá námsárunum, og skeyttí þeim inni í La bohéme. Puccini notaði kaUstef fyrir helstu sög- upersónur, oft fleiri en eitt. Puccini hafði góða túfinningu fyrir hlutföUum og heUdarmynd og hans sterka hlið var útfærsla og undirbúningur á lagUnum. Án þess að vera mesta tónskáld sög- unnar tókst Puccini að skipa sér í hóp dáðustu óperutónskálda í dag með það að leiðartjósi að láta aðeins sitt besta frá sér fara. Höfundur er píanóleikari. I 6 ŒSBÓK MORGUNBLAÐSINS - AAENNING/USTIR 14. OKTÓBER 2000

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.