Lesbók Morgunblaðsins - 14.10.2000, Blaðsíða 3

Lesbók Morgunblaðsins - 14.10.2000, Blaðsíða 3
LESBÖK MORGUNBLAÐSEVS ~ MENMNG LISTIR 40. TÖLUBLAÐ - 75. ÁRGANGUR Homboginn I þriðju og síðustu grein sinni um slóð beinhringsins frá EystrirRangá, segir höf- undurinn, Bergsveinn Gizurarson, að slóð beinhringsins og bogans tengist Njáissögu og megi rekja til Austurvegs, til Garðaríkis og landa þar í kring. Þetta styðji bæði forn- rit okkar, svo og stærð, form og útlit beinhringsins. Brautryðjandinn Þórarinn B. Porláksson opnaði fyrstu mál- verkasýningu sína í húsinu Glasgow við Vesturgötu í Reykjavík í desember árið 1900. Þessa aldarafmælis er minnst með yf- irlitssýningu á verkum Þórarins í Listasafni Islands. I Lesbók birtist grein um Þórarin sem Júlíana Gottskálksdóttir hefur unnið upp úr lengri ritgerð. Listaverkagarðar eða... MÓT SIGURÐUR EINARSSON PILATUS Þín nótt erfull afgrunsemdum oggeig. Gráklæddar vofur stikla húmsins elfur, Hjartaþitt slæríhrolli ogillum beyg oghöllþín skelfur. Hún gnæfir langt frá Golgata íhlé, og gott að þú sást ei hvað fram fór þar, né einfarann, sem engdistþar á tré og oddakrónur bar. Sami finnstþér alltaf, efþú lokar brá, sem ólmir vargar hvetji sporin sín og banvæn ógnun streymi staðnum frá ogstefni beint tilþín. Sú skelfing, er í skugga nætur svífur og skekur múra þessa trausta ranns, er dropi saklauss blóðs, er bergið klýfur og byltir hástól keisarans. Þú vaknar-finnstþú brjótast um íböndum með blóð á höndum. stærsta hönnunarsýning sem hefur verið haldin hér á landi, stendur nú yfir á Kjar- valsstöðum. Súsanna Svavarsddttir leit á sýninguna og spjallaði við nokkra aðstand- endur hennar. Listasafn Einars Jónssonar er eins og skúlptúr, ekki síst að framanverðu, en þar sésl varla í þetta fagra hús að sumarlagi fyrir trjám sem ná að fela það alveg. Mynd- irnar í garðinum njóta sín margar illa vegna þessa og trjágróður er að verða ásækinn við verk Asmundar Sveinssonar við Sigtún. Gísli Sigurðsson hefur litið á þessa garða. FORSÍÐUMYNDIN er frá liðnu sumri þegar sóleyjar og annað blómgresi prýddi vallgrónar þekjur bæjarins é Núpsstað. í baksýn er Lómagnúpur. Ljósmynd: Gísli Sigurðsson Séra Sigurður Einarsson í Holti undir Eyjafjöllum, 1898-1967, varð þjóðkunnur sem þulur Ríkisútvanpsiro. Hann var í lyrstu byltingarsinnaS skáld og héf iyrsto Ijóðabók hans Hamar og sigS (1930). SíSar varð skáldskapur hans síSróman- tískur. Hann þýddi einnig mörg skóldverk. RABB Það er gömul saga og ný að þeir. sem ráða ferðinni í þjóðfélag- inu, hvort sem er í andlegum eða veraldlegum efnum, eru viðkvæmir fyrir gagnrýni á störf sín og gerðir. A öllum tímum hefur valdastéttin beitt þeim meðulum sem til- tæk voru til þess að þjarma að and- stæðingum sínum og þagga niður í þeim sem höfðu óæskilegar skoðanir. Langt fram á 19. öld var almenn ritskoðun í gildi í Evrópu og fram á 20. öld nutu opinberir aðilar sérstakrar verndar gegn óviður- kvæmilegum ummælum. Á íslandi fyrri alda fer ekki mikið fyrir gagnrýnni þjóðfélagsumræðu enda eru heimildir um hugsanagang og athafnir al- mennings af skornum skammti. Það er oft- ast tilviljun ein sem ræður þvi hvað við vit- um um fortíðina og sagan jafnan sögð frá sjónarhorni embættismanna og þeirra sem meira máttu sín í þjóðfélaginu. Annálahöf- undar, sem voru jafnan tengdir hinni ráð- andi stétt og lögðu sitt persónulega mat á það hvað væri frásagnarvert, þögðu gjarn- an um það sem kom þeim og ættingjum þeirra illa. Örfáar undantekningar eru þó frá þess- ari reglu. Heimildir um Spánverjavígin ár- ið 1615 eru ein slík undantekning en ástæða þess að fjölbreyttar heimildir eru til um þessa atburði eru nærvera og skrif alþýðufræðimannsins Jóns lærða Guð- mundssonar. Jón var óhræddur við að tjá skoðanir sínar þó þær gengju á skjön við vilja hinna ráðandi afla í þjóðfélaginu. Skrif Jóns lærða um Spánverjavígin verða að teljast einstæðar heimildir. Jón hafði mikið saman að sælda við hina basknesku sjó- menn og ritaði frásögn sína veturinn eftir að atburðirnir áttu sér stað. Ritgerðin SA RYKTAÐI MAÐURJON nefndist „ Sönn frásögn af Spanskra manna skipbrotum og slagi" og eru þar ófagrar lýsingar á meðferð Vestfirðinga á hinum ógæfusömu skipbrotsmönnum. Síð- ar orti hann rímnaflokkinn Fjölmóð um sama efni. Tveir aðrir rímnaflokkar eru til um Spánverjavígin, Spönsku vísur sem reyna að gera Baskana tortryggilega og Víkingarímur þar sem koma fram sjónar- mið með og á móti. Dómar þeir sem kveðnir voru upp og staðfestir á Alþingi 1616 túlka að sjálf- sögðu afstöðu hinnar ráðandi stéttar og gera mikið úr misgjörðum Baskanna. Þeim var fyrst og fremst gefið að sök að hafa ekki uppfyllt það ákvæði Jónsbókar, að skipbrotsmönnum bæri að biðjast ölmusu. Enginn dregur í efa að Baskarnir rændu sér til matar en að öðru leyti komu þeir ekki illa fram við fólk: „líf og æru þeir létu kyrrt" og „heiður missti ei kvinna nein", segir í Spönskú vísum, en þar er Jóni lærða borið á brýn að vera föðurlandssvikari. Aðrar heimildir um aðfarir Baskanna eru merkilega misvísandi. Bogi Bene- diktsson segir í sýslumannsæfum: „Ari var oddviti fyrir drápi Gasgóna á Vestfjörðum 1615.... og er mælt að hann hafi haft sinn fullan hluta af fé þeirra, sem annarsstaðar þar sem hann kom því við." I Prestasögum Jóns Halldórssonar segir um örlög Bask- anna að: „sýslumaðurinn Ari Magnússon í Ögri lét með mannfjölda þar fyrir drepa, og var dæmt á alþingi gjört til landhreins- unar og þetta illþýði réttilega straffað." í annálum má finna nokkrar afar knappar umfjallanir um Spánverjavígin og taka annálahöfundar ýmist afstöðu með Ara sýslumanni í Ögri, gagnrýna drápin eða eru hlutlausir. Af þessu má draga þá álykt- un að þessir atburðir hafi snortið margá landsmenn djúpt því það er óvenjulegt að í heimildum frá þessum tíma sé að finna svo harkalega gagnrýni á valdamenn í þjóðfé- laginu og mikið hugrekki hefur þurft til þess að taka afstöðu gegn svo valdamiklum manni sem Ari sýslumaður var en Ari var í gegnum ætt og mægðir tengdur flestum valdamestu höfðingjum landsins, bæði andlegum og veraldlegum. I Vatnsfjarð- arannál segir: „....Lét Ari Magnússon slá í hel þá ránsmenn, sem voru úr Bischawe og var hann þar fyrirliði sjálfur.... Voru 18 af þeim drepnir í Æðey og Sandeyri, en 13 á Skaga vestur, og virtist gert til landhreins- unar,...." Höfundur Ballarárannáls lýsir aftur á móti afgerandi vanþóknun sinni á vígunum: „Þá um haustið eptir brotnuðu skip Spanskra fyrir norðan, og voru drepn- ir 30 Spanskir af íslenzkum fyrir vestan og í Isafirði, tóku fyrir sig rán og gripdeild sumir eptir skipbrotin, sumir voru fínir menn. En með hverju móti þeir voru drepnir, (sem aumlega var að farið), vil eg ekki vita eptir mig annálað liggi." Jón lærði segir sjálfur að hann hafi þurft að flýja Vestfirði vegna gagnrýni sinnar á framferði Ara í Ogri og manna hans. Eftir það dvaldist Jón nokkur ár á utanverðu Snæfellsnesi sem í þá tíð var sá hluti lands- ins sem komst næst því að teljast þéttbýli. Þar hafði hann meðal annars ofan af fyrir sér með því að selja kver sem bar nafnið: „Bót eður viðsjá við illu aðkasti", og inn- hélt ráð við ýmsum kvillum. En nú var tími rétttrúnaðarins runninn upp á íslandi og klerkar sáu djöfulinn í hverju horni. Séra Guðmundur Einarsson á Staðastað hafði orðið vitni að galdrabrennum erlendis og ritaði hann bækling gegn Jóni lærða þar sem reynt var að sýna fram á að Jón væri verkfæri djöfulsins. Nefndist kverið „djöfl- anna skækja". Að lokum sameinuðust hið andlega og veraldlega vald um að koma Jóni á kné og var hann dæmdur til útlegðar af dómi skipuðum sex prestum og sex sýslumönnum. Jón lærði hélt því fram að höfðingjar tækju öðruvísi á málum þegar hátt settir menn ættu í hlut líkt og segir í Fjölmóði: Eru og offylgis mál altíð fegruð, kostprís lagður hjá lýð sveita svo stórbrot öll straffistsíður eðaþóvoldugir víkiafréttí. Lærðir jónar nútímans þurfa ekki leng- ur að óttast þumalskrúfur, bálkesti eða út- legðardóma. Hinar gömlu valdastofnanir snúa þó enn bökum saman og eru samstiga við að minna þjóðina á hverjum hún á til- veru sína að þakka en sakna þeirra verk- færa sem öldum saman var beitt til að halda fólki við hina réttu skoðun. Það þurfti harða baráttu til þess að innleiða hér á landi ritfrelsi, málfrelsi og almenn mann- réttindi. Slíkra tímamóta er ekki minnst með stórhátíðum á íslandi. Árrti Arnarson LESBÓK MORGUNBLAÐSINS - MENNING/LISTIR 14. OKTÓBER 2000 3

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.