Morgunblaðið - 05.05.2001, Side 6

VARNARSAMSTARF Í HÁLFA ÖLD
6 C LAUGARDAGUR 5. MAÍ 2001 MORGUNBLAÐIÐ
fullyrt um það hvort Sovétríkin hafi
gert áætlanir um strandhögg eða
skemmdarverk á Íslandi, en spyrja
má: Hvers vegna hefðu Sovétmenn
átt að hlífa Keflavíkurflugvelli ef þeir
og hjálparmenn þeirra ætluðu á ann-
að borð að ráðast á hundruð mann-
virkja í Evrópu og Norður-Amer-
íku?“
Ef litið er á mikilvægi vallarins í
stríðsáætlun Bandaríkjamanna fram
að tíma langdrægra eldflauga á sjö-
unda áratugnum skýrist málið betur,
að sögn Þórs.
„Gert var ráð fyrir að Sovétherinn
hæfi styrjöld með stórsókn á meg-
inlandi Evrópu. Þar voru varnir litlar
sem engar og fámennir herir vest-
urveldanna áttu að hörfa undan til
Rínar og Alpafjalla. Samtímis ætluðu
Bandaríkjamenn hins vegar að hefja
loftsókn gegn Sovétríkjunum úr
ýmsum áttum. Kjarnorkuvopnum
yrði beitt til að knýja óvininn til að
leita friðar, þó að ekki væru menn
mjög vongóðir um að það tækist.
Miðstöð þessarar loftsóknar í Evr-
ópu átti að vera á Bretlandi, en jafn-
framt skyldi aðstaða vera til taks fyr-
ir sprengjuflugflotann í Keflavík. Sú
aðstaða gat verið sérstaklega mikil-
væg ef Sovétherinn hóf umsátur um
Bretlandseyjar eða lagði þær jafnvel
undir sig eftir meginlandssóknina.
Auk þess var gert ráð fyrir að ferja
um Keflavík bandarískar hersveitir á
leið til meginlandsins, en sá liðsauki
gegndi síðar mikilvægu hlutverki í
varnaráætlunum NATO.
Allt sýnir þetta hvers vegna
bandarískir herforingjar óttuðust
mjög að Sovétmenn létu til skarar
skríða gegn Íslandi. Viðvörunarorð
þeirra við íslenska ráðherra voru
fyllilega í samræmi við bandarískar
hernaðaráætlanir sem gengu út frá
því, að Sovétherinn hlyti að kapp-
kosta að leggja undir sig óvarðar
bækistöðvar á Íslandi. Með því gæti
hann truflað loftflutninga Banda-
ríkjamanna og hugsanlega hindrað
loftárásir á heimalandið í vissu þess,
að fyrstu dagar og vikur ófriðar gátu
ráðið úrslitum í þriðju heimsstyrjöld-
inni.
Ef ekkert væri gert til varnar
hefðu íslenskir ráðamenn þess vegna
ærna ástæðu til að óttast skyndiárás
Sovétmanna og gagnárás vesturveld-
anna sem breytt hefði þéttbýlasta
hluta landsins í vígvöll með öllum
þeim ósköpum sem því fylgdi. Hér á
landi vissu menn hvað fólst í sovésku
hernámi, jafnvel þótt það stæði stutt.
Flestir gerðu sér ágæta grein fyrir
morðæði Stalíns.“
Íslenskum ráðamönnum var að
sjálfsögðu ekki skýrt frá stríðsáætl-
un Bandaríkjahers, „en hún vekur
mesta óhugnað, þegar hugsað er til
gereyðingarmáttar kjarnorku-
vopna“. En Þór Whitehead segir að
stjórnvöld hafi samt haft grun um, að
Bandaríkjamenn væru að búa sig
undir að geta notað Ísland til árása,
þegar þeir beittu fjárhagsþvingunum
til að knýja fram lengingu brautar á
Keflavíkurflugvelli 1948. Bandarísk
dagblöð birtu fréttir um mikilvægi
Íslands fyrir kjarnorkuflugflotann
og „íslenskir sósíalistar héldu því æt-
íð fram að gera ætti Ísland að „at-
ómstöð“ í árásarstríði sem þeir full-
yrtu ranglega að Bandaríkjamenn
ætluðu að hefja að fyrra bragði“.
Bjarni Benediktsson gerði Banda-
ríkjamönnum grein fyrir því 1948 og
síðar, að ríkisstjórn Íslands væri al-
gjörlega andvíg því að landið yrði
notað til árása.
Þór telur að þetta hafi eflaust litlu
breytt um áform Bandaríkjamanna,
þar hafi verið meira í húfi en velvild
Íslendinga. „En hitt var ríkisstjórn-
inni aftur á móti ljóst, að hernæmu
Bandaríkjamenn Ísland gegn mót-
mælum hennar, og vitað var að það
mundu þeir gera í neyð, höfðu ráð-
herrar alls ekkert um það að segja
hvernig landið yrði notað í styrjöld.“
Gæsla flugvalla
En hvernig gátu Íslendingar dreg-
ið úr hættu á árás á landið með því að
ganga í Atlantshafsbandalagið án
þess að taka við bandarísku varnar-
liði? Þetta var ein aðalspurningin
sem íslenska ráðherranefndin bar
upp við herforingja í Washington áð-
ur en ríkisstjórnin tók afstöðu til inn-
göngu. Þór segir frá:
„Herforingjar töldu mjög brýnt að
Íslendingar stofnuðu eins konar
varðlið til að halda uppi gæslu á flug-
völlum í samstarfi við NATO. Að auki
þurfi Íslendingar að taka þátt í gerð
varnaráætlana fyrir landið og sam-
hæfa krafta sína og þess liðsafla sem
hingað verði sendur í neyð. Þannig
geti þeir minnkað hættu á skyndi-
árás og spellvirkjum. Þetta var ná-
kvæmlega sú hugmynd sem Bretar
höfðu lagt fram við Bandaríkjamenn
1944, en þeir höfðu þá hunsað! Fram-
sóknarmenn höfðu einnig viðrað
svipaða lausn á varnarmálum vorið
1946 án þess að halda henni á lofti í
kosningabaráttunni.“
Hvað varð um þessa hugmynd um
íslenskt varðlið? Lítið sem ekkert, að
sögn Þórs Whitehead. Stuttu eftir
inngöngu í NATO urðu hér stjórn-
arslit, kosningar fóru fram, en ekki
tókst að koma á nýrri ríkisstjórn
Framsóknarflokks og Sjálfstæðis-
flokks fyrr en í ársbyrjun 1950. Þá
tókust menn á við gríðarlegan og
uppsafnaðan efnahagsvanda eftir-
stríðsáranna og töldu sig sjálfsagt
hvorki hafa fé né næði til að stofna
umdeilt varðlið.
„Bandaríkjamönnum hnykkir því
við þegar Bjarni Benediktsson til-
kynnir þeim að Íslendingar séu engu
að síður ákveðnir í að taka brátt við
rekstri Keflavíkurflugvallar. Ís-
lenskt varðlið er ekki ofarlega á dag-
skrá hjá ríkisstjórninni vorið 1950 og
enn síður hefði hún tekið í mál að
bandarískur her gætti flugvallarins á
friðartímum.“
Ófriður í Kóreu, nýr stríðsótti
Í júní 1951 ráðast kommúnistar í
Norður-Kóreu skyndilega inn í Suð-
ur-Kóreu.
„Kóreustríðið breytir mjög við-
horfi íslenskra ráðamanna,“ segir
Þór. „Hér eins víða annars staðar á
Vesturlöndum óttast menn að inn-
rásin í Suður-Kóreu kunni að vera
upphafsleikur Stalíns í þriðju heims-
styrjöldinni. Raunar sýna sovésk og
kínversk gögn um Kóreustríðið að
Kim Il-sung, einræðisherra Norður-
Kóreu, hlaut samþykki Stalíns til
innrásar sem sovéskir herforingjar
skipulögðu. Síðar fékk Stalín Kín-
verja til koma til liðs við Norður-Kór-
eumenn, eftir að Bandaríkjamenn
blönduðu sér í leikinn. Hann hafði áð-
ur sagt að Sovétríkin þyrftu allmörg
ár til að búa sig undir óhjákvæmilega
styrjöld við vesturveldin, en nú kvað
hann margt mæla með því að hefja
heimsstyrjöld án tafar, þegar Maó,
formaður kínverskra kommúnista,
hikaði við að blanda sér í átökin í
Kóreu.
Þegar Stalín samþykkti í upphafi
innrás í Suður-Kóreu hefur hann lík-
lega séð að framsókn hans í Evrópu
hafði verið stöðvuð með stofnun
NATO og bandarísku Marshall-
hjálpinni (sem bjargaði Íslendingum
frá miklum þrengingum). Hann var
hins vegar í sigurvímu vegna nýlegr-
ar byltingar kommúnista í Kína og
taldi að líkindum að Asía væri orðin
vænlegasti vettvangur heimsbylting-
arinnar, enda hafði Dean Acheson,
utanríkisráðherra Bandaríkjanna,
sagt að Suður-Kórea væri utan varn-
arlínu þeirra. Sú yfirlýsing kann að
hafa verið mjög afdrifarík og sannar
hvílík höfuðnauðsyn var á því að sýna
staðfestu gagnvart sovétstjórninni til
að forðast heimsstyrjöld og kjarn-
orkubál.“
Á meðan ríki Evrópu, innan sem
utan Atlantshafsbandalagsins, grípa
til varúðarráðstafana vegna stríðs-
hættu sumarið 1950 standa flugvellir
á Íslandi opnir og óvarðir. Og enn
birtist hér sovéskur fiskifloti. Þór
lýsir viðbrögðum Íslendinga:
„Ríkisstjórnin biður Breta og
Bandaríkjamenn að halda hér úti
herskipum, eins og ráðgert var að
gera á hættutímum þegar Ísland
gekk í NATO. Herskip koma og fara,
en menn eru áfram uggandi. Banda-
ríski sendiherrann áttar sig á því að
breytinga sé að vænta; í fyrsta sinn
séu ráðherrar að ræða um það í fullri
alvöru að fá varnarlið til landsins
samkvæmt skilyrðum sem sett voru
við inngöngu í NATO. Almennings-
álitið sé líka að breytast í þessa átt.
Vesturveldin hafa áhyggjur af
varnarleysi Íslands, en Bandaríkja-
menn vilja láta NATO um málið.
Bretar biðja þá líka að halda að sér
höndum til að spilla ekki fyrir samn-
ingum eins og 1945-1946.“
Í ágúst 1950 spyr NATO hvernig
Íslendingar hyggist tryggja öryggi
flugvalla. Um þetta leyti heldur
Bjarni Benediktsson á sögufrægan
fund í Atlantshafsráðinu í New York
og tekur þetta mál upp að fyrra
bragði. „Frumkvæði Bjarna var mik-
ilvægt,“ segir Þór Whitehead. „Ís-
lenska ríkisstjórnin var sjálf búin að
ákveða að nú væri landvarna þörf.
Hermálaráðgjafar leggja til við
Bjarna Benediktsson að um 1.200
manna varnarlið verði sent hingað
með orrustuflugsveit og ratsjárdeild
til að verja flugvelli. Kunnur fransk-
ur hershöfðingi leggur einnig fyrir
Bjarna nýtt hættumat.“
Í ljós kemur að herforingjar telja
að Sovétríkin kunni að hefja mun öfl-
ugri atlögu gegn Íslandi á sjó, lofti og
á landi heldur en menn ætluðu 1949.
Mestu munar þar um hugsanlegar
loftárásir, jafnvel fyrir upphaf styrj-
aldar. Þetta herðir á íslenskum ráð-
herrum að reyna að fyrirbyggja
mannskæðar árásir og tjón.
Í október 1950 berast enn stórtíð-
indi frá Kóreu. Kínverjar skerast í
leikinn eins og Maó formaður hafði
lofað félaga Kim Il-sung.
„Mönnum sýnist friðurinn í Evr-
ópu nú hanga á bláþræði,“ segir Þór
Whitehead. „Helstu bandamenn Sov-
étríkjanna, Kínverjar, eru komnir í
stríð við Bandaríkjamenn. Rætt er
um að þriðja heimsstyrjöldin sé jafn-
vel hafin.
Bretar og Bandaríkjamenn ókyrr-
ast enn, því það dregst að NATO
gangi frá málum við ríkisstjórn Ís-
lands. Í London virðist samin sérstök
hernaðaráætlun um endurheimt Ís-
lands úr höndum Sovétmanna.
Í desember 1950 leggur NATO
loks fram nýja áætlun um varnir Ís-
lands á vegum Bandaríkjanna. Vænt-
anlegur fjöldi varnarliðsmanna er
aukinn í 3.300 í samræmi við almenn-
ar varnaráætlanir. Ríkisstjórn Ís-
lands tekur þessari áætlun vel og
þykist nú viss um að hún hafi mikinn
meirihluta þjóðarinnar á bak við sig.“
Langdregnar samningaviðræður
Í febrúar 1951 hefja Bandaríkja-
menn og Íslendingar viðræður um
varnarsamning, en þær ganga í
fyrstu heldur þunglega. Þór White-
head segir að þar hafi ráðið mestu að
Bandaríkjamenn hafi nú reynt að ná
fram því markmiði sínu frá 1945 að fá
hernaðaraðstöðu á Íslandi til langs
tíma. Helst hefðu þeir einnig kosið að
hafa frjálsar hendur um það, hvernig
aðstaða þeirra hér á landi væri nýtt
bæði með tilliti til bækistöðva og her-
afla. Þór lýsir framhaldinu:
„Þetta getur ríkistjórn Íslands alls
ekki samþykkt, enda hefur hún fallist
á viðræður með því að vísa til skil-
yrða sinna um inngöngu í Atlants-
hafsbandalagið, þ.e. að hér verði ekki
her á friðartímum en til greina komi
að taka við varnarliði á ófriðartímum.
Auk þess hafnar ríkisstjórnin öllum
samningsdrögum sem takmarka rétt
Íslendinga til einhliða uppsagnar
varnarsamningsins. Bjarni Bene-
diktsson, utanríkisráðherra, sem
annast samningana fyrir ríkisstjórn-
ina, lýsir yfir því, að frekar vilji Ís-
lendingar hætta áfram á varnarleysi
en víkja frá kröfunni um einhliða
uppsagnarrétt. Í ágreiningnum við
Bandaríkjamenn birtist skýrt meg-
instefna Íslendinga 1951: Varnar-
samningnum er ætlað að koma í veg
fyrir árás á Ísland á hættu- eða
stríðstíma, en á ekki að gilda til fram-
búðar. Íslendingar vilja hafa það á
valdi sínu hvernig vörnum verði hátt-
að, m.a. til að hindra, eins og kostur
er, að landið verði notað til árása.
Tryggja ber fullveldi Íslendinga og
yfirráð yfir eigin landi og girða jafn-
framt fyrir alla íhlutun Bandaríkja-
manna í íslensk málefni. Bandaríkja-
stjórn þarf að veita vilyrði fyrir því
að styðja Íslendinga til að taka við
hlutverki varnarliðsins í einhverri
mynd, þegar stríðshættu linnir.
Þetta síðastnefnda atriði var mik-
ilvægt fyrir samheldni stjórnarflokk-
anna í varnarmálum. Sjálfstæðis-
flokkurinn virðist hafa verið kominn
á þá skoðun, að Íslendingar yrðu að
halda uppi landvörnum eins og aðrar
þjóðir vegna þess að kalda stríðið ýtti
Evrópu sí og æ fram á barm styrj-
aldar, þó að svo ætti að heita að frið-
artímar ríktu. Sjálfstæðismenn voru
því reiðubúnir að sætta sig við lengri
dvöl bandarísks varnarliðs í landinu
heldur en Framsóknarflokkurinn
sem hafði innan sinna raða marga
stuðningsmenn hlutleysis, eins og
fram hafði komið í heiftarlegum deil-
um um inngöngu í NATO. Stjórnar-
flokkarnir tveir gátu hins vegar kom-
ið sér saman um það, að Íslendingar
ættu að stefna að því að taka sjálfir
við öryggisgæslu í landinu, þegar
stríðshættan hjaðnaði, og stofna hér
hugsanlega eftirlitsflugdeild í þeim
tilgangi. Gamlar hugmyndir um ís-
lenskt öryggislið eða varðlið blönd-
uðust þannig inn í gerð varnarsamn-
ingsins og hlutu fyrirheit um
stuðning Bandaríkjamanna.
Þegar Bandaríkjamenn finna að
Íslendingum verður ekki haggað í
meginatriðum draga þeir í land. Að
lokum semst svo um, að báðir aðilar
geti óskað eftir áliti Atlantshafsráðs-
ins á nauðsyn þess að Íslendingar
leggi NATO til hernaðaraðstöðu og
leyfi afnot af henni, ef áformað er að
endurskoða samninginn eða segja
honum upp. Takist aðilum ekki að
jafna ágreining sinn á sex mánuðum
frá því að óskað var eftir áliti Atlants-
hafsráðsins hafa báðir aðilar rétt til
að segja samningnum upp, þannig að
hann fellur úr gildi 12 mánuðum síð-
ar. Þetta ákvæði var komið frá
Bjarna Benediktssyni sem vildi
sætta Bandaríkjamenn við að hafa
látið í minni pokann í helstu ágrein-
ingsmálum. Árið 1956 reyndi nokkuð
á þetta ákvæði eftir að Alþingi sam-
þykkti ályktun um endurskoðun
varnarsamningsins á þann veg að
varnarliðið hyrfi úr landi, en Íslend-
ingar tækju að sér gæslu og viðhald
varnarmannvirkja. Þá lýsti Atlants-
hafsráðið yfir því að full þörf væri
enn á varnarliði á Íslandi.“
Þór Whitehead er þeirrar hyggju
að samningaviðræður hafi tekið lang-
an tíma miðað við aðstæður. Aðdrag-
andi varnarsamningsins hefjist í
ágúst 1950 og ljúki ekki fyrr en átta
mánuðum seinna. Hinn 5. maí 1951
ritaði Bjarni Benediktsson loks undir
samninginn fyrir hönd Íslendinga og
tveimur dögum síðar lentu banda-
rískar flugvélar á Keflavíkurflugvelli
með fyrstu varnarliðsmenn innan-
borðs. Þá voru liðin um fjögur ár frá
því að Bandaríkjaher hvarf úr landi
samkvæmt Keflavíkursamningi sem
nú var felldur niður með því að Ís-
lendingar tóku við flugvallarrekstr-
inum.
Lítil andstaða
En hvernig brást þjóðin við komu
varnarliðs eftir harða andstöðu og
óeirðir á Austurvelli aðeins tveimur
árum fyrr, þegar inngangan í NATO
var samþykkt? Þór Whitehead segir
að viðbrögð almennings við gerð
varnarsamningsins hafi staðfest það
sem ráðamenn töldu sig hafa vissu
fyrir. „Andstaðan var hálfmáttlaus
og mótmæli sósíalista, sem nú voru
ærið einangraðir vegna stuðnings og
tengsla við Sovétríkin, runnu út í
sandinn. Ýmsir hlutleysissinnar í
vinstri armi Alþýðuflokks og Fram-
sóknarflokks, sem ekki höfðu sam-
þykkt Keflavíkursamninginn 1946 og
NATO-aðild 1949, studdu nú varnar-
samninginn við Bandaríkin vegna
þess að þeir töldu stríð vofa yfir.
Þessir menn, eins og t.d. Gylfi Þ.
Gíslason og Hannibal Valdimarsson,
höfðu heldur aldrei verið andvígir því
að hér væru landvarnir á ófriðartím-
um. Andúð þeirra, eins og margra
þjóðvarnarmanna, á einræði og yfir-
gangi kommúnista var engu minni en
helstu stuðningsmanna Atlantshafs-
bandalagsins. En sú sæmilega sátt
sem ríkti um samninginn 1951 skýrir
jafnframt þá hörðu andstöðu sem
reis gegn varnarliðinu þegar það sat
áfram í landinu og hugðist færa út
kvíarnar eftir að átökum lauk í Kór-
eu. Sumir töldu sig svikna og bentu á
það skilyrði fyrir inngöngu í Atlants-
hafsbandalagið og gerð varnarsamn-
ingsins, að hér ætti ekki að dvelja er-
lendur her á friðartímum. Hvernig
þessi mál skipuðust á næstu áratug-
um er hins vegar önnur saga.
Sé litið yfir allt tímabilið 1939-1951
má segja að Íslendingar hafi verið að
taka út þroska sinn í utanríkismálum
og marka lýðveldinu nýja stefnu í
samfélagi við nágrannaríkin. Skiljan-
legt er, að þessi umskipti hafi kostað
átök og deilur. Íslendingar þurftu
m.a. að átta sig á því, að öryggismál
landsins væru ekki „amerískt sér-
mál“, eins og Ólafur Thors orðaði
það. Þrátt fyrir bölsýnisspár um að
samstarf við önnur vestræn ríki
leiddi til tortímingar íslensku þjóð-
arinnar í kjarnorkustríði eða banda-
rísku ómenningarvíti virðist flestum
koma saman um að hættan af heims-
styrjöld hafi snarminnkað við fall
Sovétríkjanna, Íslendingar njóti fulls
sjálfstæðis og bandarísk menningar-
áhrif séu hér engu meiri en gerist og
gengur í öðrum löndum. Öllu varðar,
að tekist hefur að varðveita frið í okk-
ar heimshluta í meira en hálfa öld. Til
þess hafa Íslendingar tvímælalaust
lagt fram sinn skerf, þó að nú sé þess
að vænta að þjóðin sjálf þurfi að taka
á sig meiri byrðar af því að gæta ör-
yggis landsins við nýjar aðstæður í
heimsmálum. Þar gæti reynslan frá
1945-1951 komið einhverjum að not-
um.“
Bjarni Benediktsson (1908–1970) var í fremstu röð þeirra sem mótuðu ut-
anríkis- og öryggismálastefnu Íslendinga. Hann ritaði fyrir hönd Íslendinga
undir stofnsáttmála Atlantshafsbandalagsins í Washington 4. apríl 1949
og það kom einnig í hans hlut að staðfesta tvíhliða varnarsamning Íslands
og Bandaríkjanna 5. maí 1951 í Reykjavík. Edward B. Lawson sendiherra
ritaði undir samninginn fyrir hönd Bandaríkjamanna. Á myndinni sést Bjarni
Benediktsson ræða við Dean Acheson (1893–1971) en hann var utanrík-
isráðherra Bandaríkjanna á árunum 1949–1953. Hann hafði öðrum fremur
frumkvæði að stofnun Atlantshafsbandalagsins og eru endurminningar
hans, „Present at the Creation“, taldar merk heimild um þann atburð en fyr-
ir það verk hlaut hann hin virtu Pulitzer-verðlaun.
Lýðræðisríkin sameinast um varnir