Morgunblaðið - 05.05.2001, Side 17

VARNARSAMSTARF Í HÁLFA ÖLD
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 5. MAÍ 2001 C 17
varnarliðsins hér á landi og því haldið
fram að því fylgdi „sníkjulíf“ auk þess
sem menningu Íslendinga væri ógn-
að.
Ólafur Björnsson segir að varnar-
liðsmönnum hafi verið gert að lifa
„eins og dýr í búrum“ og andstaða
hafi verið mikil við að slakað yrði á
þeim reglum. Það var hins vegar
gert. „Róbert Trausti Árnason var
um skeið formaður varnarmála-
nefndar og vann þar mjög gott starf.
Hann bar upp við Jón Baldvin Hanni-
balsson, þáverandi utanríkisráð-
herra, hvort ekki væri tímabært að
slaka á reglum þessum varðandi
ferðafrelsi og útivistartíma. Jón
Baldvin tók þessu frumkvæði fagn-
andi og sagði: „Látum bara slag
standa til reynslu.“ Margir héldu að
allt yrði vitlaust ef hermönnum yrði
frjálst að fara ferða sinna. En enginn
tók eftir þessari breytingu! Við vitum
ekkert meira af þeim nú en áður.
Varnarliðsmenn koma mjög mikið
hingað til Keflavíkur, sækja meðal
annars í matsölustaði hér. Margir
þeirra eru borgaralegir starfsmenn
og hermenn mega ekki ganga í bún-
ingum utan Vallar. Það er helst að
upp komi einhver misklíð þegar
áfengi er í spilinu en það er ekkert
sem orð er á gerandi og er vitanlega
ekki bundið við fólkið af Vellinum. Ég
þekki ekki til þess að þessir menn séu
til vandræða hér enda er orðin sú
breyting að þetta er mest fjölskyldu-
fólk. Staðreyndin er sú að enginn tók
eftir þessari miklu breytingu sem svo
margir óttuðust svo mjög.“
Besta byggingarlandið ekki nýtt
Varnarsvæðið hefur breyst í ár-
anna rás en á undanliðnum árum hef-
ur athygli manna í Keflavík í auknum
mæli beinst að „nikkel-svæðinu“ svo-
nefnda. Ólafi Björnssyni verður heitt
í hamsi þegar talið berst að þessum
skika á milli Keflavíkur og Njarðvík-
ur. „Þarna voru og eru enn hangandi
uppi olíutankar sem hafa ekki verið
notaðir í fleiri, fleiri ár. Þetta er besta
byggingarland sem til er á svæðinu
og það verður að nýta ef byggðin á
ekki að dreifast hér út um allar jarðir.
Um þetta hefur verið rifist í áratugi,
m.a. hefur verið fullyrt að þarna sé
mikil mengun en raunar er búið að
byggja þar sem mengunin var mest.
Íþróttahöllin okkar er t.d. á þessu
svæði. Þetta er enn innan varnar-
svæðisins en þessi deila snertir ekki
Bandaríkjamennina, að því er ég best
veit. Þeir eru tilbúnir til að gefa þetta
svæði eftir en samkvæmt samningi
sem gerður var 1996 tók íslenska rík-
ið að sér að hreinsa svæðið. Íslensk
stjórnvöld eru ekki enn búin að koma
því í verk og því getum við ekki nýtt
besta byggingarsvæðið.“
Taka rökum
Ólafur sat um skeið í varnarmála-
nefnd og segir það reynslu sína að
auðvelt sé að ná samningum við
Bandaríkjamenn hafi menn fullgild
rök fram að færa máli sínu til stuðn-
ings. „Jón Baldvin Hannibalsson
þurfti aðeins að fara einu sinni til
Norfolk (þar sem eru aðalstöðvar
Atlantshafsflotastjórnarinnar en
undir hana heyrir Keflavíkurstöðin,
innskot Morgunblaðsins) til að fá
nýja vatnsveitu fyrir allt svæðið.
Mengunar hafði orðið vart og Banda-
ríkjamenn féllust strax á að greiða
nýja vatnsveitu. Þeir taka rökum.“
Ólafur Björnsson kveðst ekki vera
í vafa þegar hann er að lokum beðinn
um að leggja mat á þetta nábýli Suð-
urnesjamanna og varnarliðsins frá
Bandaríkjunum síðustu 50 árin. „Ég
hef ekki aðra tilfinningu fyrir því en
þetta nábýli hafi aðeins verið gott fyr-
ir Suðurnesin þrátt fyrir einhverja
smávankanta. Hér áður voru menn
brjálaðir yfir bandarísku útvarpi og
sjónvarpi. Hvað segja þeir núna þeg-
ar fólk getur valið úr ótal erlendum
stöðvum? Vissulega hafa Suðurnesja-
menn orðið fyrir ákveðnum fordóm-
um vegna þessa nábýlis. Hér áður
fyrr þóttu þeir lifa flottar en aðrir og
öfundar varð vart. Nokkuð bar á tali
um spillingu og smygl, sem var stór-
kostlega orðum aukið. Kannski lifum
við enn flottar en aðrir landsmenn, þú
sérð að minnsta kosti hvergi fleiri
jeppa en hér. Það getur vel verið að
enn eimi eitthvað eftir af þessum for-
dómum. Mestu skiptir að fólki hefur
liðið vel hér og þetta er ágætur bær.“
K
EFLAVÍK var á sínum
tíma nefnd „bítlabærinn“
með vísun til samnefndrar
hljómsveitar frá Liverpool,
sem margir telja í hópi
mestu áhrifavalda á menningarsvið-
inu í sögu 20. aldar á Vesturlöndum.
Víst kom fjöldi bítilmenna fram á
sjónarsviðið í Keflavík og nágrenni á
sjöunda áratugnum en áhrifin, sem
þessir ungu tónlistarmenn urðu fyrir
komu ekki síst frá Bandaríkjunum. Í
varnarstöðinni á Miðnesheiði var rek-
in útvarpsstöð, sem lék tónlist allan
sólarhringinn og mest bar vitanlega á
þeirri tónlist, sem vinsælust var á
heimaslóð. Bítlarnir bresku urðu
vissulega vinsælir þar vestra sem
annars staðar en í lagavali útvarps-
stöðvar varnarliðsins bar einnig mik-
ið á bandarískri ryþma- og blústón-
list. Einn þeirra, sem varð fyrir
áhrifum af tónlistinni, sem þessi stöð
flutti, var Rúnar Júlíusson. Hann er
fyrir löngu orðinn lifandi goðsögn á
Íslandi og er enn „spilandi um hverja
helgi“ eins og hann segist hafa gert
undanliðin 37 ár.
Rúnar, sem er borinn og barn-
fæddur Keflvíkingur, tekur á móti
fulltrúum Morgunblaðsins í hljóðveri
sínu á Skólaveginum og reynist hafa
ákveðnar skoðanir á nábýlinu við
varnarliðið og þeim áhrifum, sem það
hafði í för með sér.
„Ég tel að nálægðin við Völlinn hafi
eingöngu haft jákvæð áhrif á mig á
mínum unglingsárum. Áhrif „Kana-
útvarpsins“ og sjónvarpsstöðv-
arinnar verða seint ofmetin. Vinsæl-
ustu hljómsveitir þessa tíma eins og
Bítlarnir og Rolling Stones voru und-
ir gífurlega sterkum áhrifum frá
bandarískri ryþma- og blústónlist.
Við hér í Keflavík urðum fyrir áhrif-
um bæði frá Bretlandi og Bandaríkj-
unum. En bandarísku áhrifin voru
gífurlega sterk. Varnarliðsmenn voru
með plötur með sér og útvarpið spil-
aði lögin, sem voru vinsæl vestra, 24
tíma á sólarhring. Á meðan höfðum
við eina íslenska rás þar sem erindi
voru flutt bróðurpartinn úr deginum.
Auðvitað hrifumst við af þessu enda
var þetta góð tónlist og gjörsamlega
öðruvísi útvarp en við höfðum kynnst.
Nú hlustar hins vegar ekki nokkur
maður hér utan varnarsvæðisins á
Kanaútvarpið. Það gera bara þeir,
sem starfa upp frá.“
Rúnar dregur fram geisladisk, sem
hann gaf út árið 1992 ásamt banda-
rískum vini sínum, Larry Otis. Hon-
um kynntist Rúnar ungur á Vellinum
en Otis átti síðar eftir að spila með
ekki ómerkari rokkhetju en sjálfri
Tinu Turner. Þeir félagar rifjuðu upp
gömul kynni mörgum árum síðar og
til varð diskurinn. „Þessi diskur er
ágætt dæmi um þessi áhrif því á hon-
um renna saman þessir bandarísku
og íslensku tónlistarstraumar,“ segir
Rúnar.
„Tengsl okkar við Bandaríkja-
mennina voru mest í gegnum tónlist-
ina. Við, þ.e.a.s. Hljómar, spiluðum
grimmt uppi á Velli, stundum mörg-
um sinnum í viku. Ég man að það er í
eina skiptið sem ég hef spilað á að-
fangadagskvöld! Þetta breyttist þeg-
ar demókratar tóku við völdum í
Bandaríkjunum og Bill Clinton varð
forseti árið 1993. Þá dró mjög úr þeim
fjárstuðningi, sem klúbbar og þess
háttar höfðu áður notið uppi á Velli og
þeir hættu að hafa efni á að fá íslensk-
ar hljómsveitir. Nú orðið spilar ekki
nokkur maður þarna upp frá – það er
þá kannski einna helst á þjóðhátíð-
ardaginn, 4. júlí, og eins koma upp
einhver sérverkefni. En þessi spila-
mennska er liðin tíð.“
Afstæði spillingarinnar
Rúnar Júlíusson þekkir vel þá um-
ræðu, sem spannst um meinta spill-
ingu og lausung er sögð var fylgja ná-
lægðinni við varnarliðið og ýmsir
höfðu miklar áhyggjur af. „Spilling er
nú svo afstætt hugtak. Jú, jú, þessu
fylgdi bjór, konur urðu hrifnar af
mönnum og mörgum Íslendingum
þótti eftirsjá að þeim upp á flugvöll.
Þær „fóru í Kanann“ eins og kallað
var og oft var farið niðrandi orðum
um konur, sem hrifust af hermönn-
um. Auðvitað var ekkert athugavert
við þetta, þetta var einfaldlega fólk,
sem varð ástfangið af öðru fólki eins
og alltaf gerist, alltaf hefur gerst og
alltaf mun gerast.“
Rúnar kannast ekki við að deilur
hafi verið uppi meðal Suðurnesja-
manna um hvernig taka bæri þessum
nágrönnum og segist lítt hafa orðið
var við áhyggjur af því að nálægðin
riðlaði rótgróinni menningu fólksins á
þessum slóðum. „Nei, ég held ekki.
Fólk sá hérna ný sóknarfæri. Hingað
flutti mikið af fólki, m.a. vestan af
fjörðum og kom sér hér fyrir. Hér
voru næg verkefni og uppgrip voru
mikil. Íslendingar eru nú eins og al-
kunna er mikið fyrir uppgrip og ríf-
andi tekjur og tarnavinnu.“
Rúnar segist hafa verið í hópi
þeirra ungmenna, sem þótti Völlurinn
spennandi og framandi. „Við í Hljóm-
um hrifumst af þessu og tókum fljót-
lega að huga að því hvernig við gæt-
um komist til Bandaríkjanna í þeirri
von að ná lengra. Við sóttum um nám
í flugvirkjun í Tulsa í Bandaríkjunum.
En við vorum farnir að gera það gott í
Hljómum þegar þetta var og þetta
datt upp fyrir. Já, já, ég hefði hugs-
anlega getað endað sem flugvirki,“
segir Rúnar og skellihlær, sem oftar
þegar hann rifjar upp liðna tíma.
„Samskiptin við hermennina voru
ekki svo mikil og voru nánast bundin
við þá, sem bjuggu hérna niður frá í
bænum. Það voru yfirleitt fjölskyldu-
menn, sem leigðu sér íbúðir hér. Hin-
ir bjuggu í herskálunum uppi á Velli.
Nú er frjálsræðið miklu meira. Þá
voru í gildi ákveðnir „banndagar“ fyr-
ir varnarliðsmenn og þeir máttu ekki
vera utan vallar eftir ákveðinn tíma á
kvöldin. Þetta hefur allt þróast og
breyst eftir að Leifsstöð kom til skjal-
anna og starfsemin þar fluttist „út
fyrir girðingu“ eins og sagt er. Með
því hvarf bjórinn, sem menn áttu
greiðan aðgang að og mörgum þótti
eftirsóknarverður. Fram að þeim
tíma gátu menn auðveldlega farið inn
á Völl og fengið sér bjór á einhverjum
klúbbnum þar. Þeir sögðust kannski
vera á leið til útlanda og eflaust fóru
einhverjir út með ferðatöskuna fulla
af bjór!“
Rúnar minnir einnig á að nábýlið
við Bandaríkjamenn hafi haft varan-
leg áhrif á íþróttalíf á Suðurnesjum.
Körfubolti njóti þar sérstöðu og það
verði einungis skýrt með tilvísun til
samskipta við varnarliðið. „Bogi heit-
inn Þorsteinsson flugumferðarstjóri
var guðfaðir körfuboltans hér á Suð-
urnesjum og vann merkilegt starf.
Hornabolti náði hér af einhverjum
ástæðum aldrei festu en körfuboltaá-
hrifin eru enn gífurlega sterk.
Þegar áhrifin á mannlífið og menn-
inguna hér eru rædd verða menn að
hafa í huga að lengi fram eftir var her-
skylda í Bandaríkjunum. Menn af öll-
um stéttum og uppruna lentu því í
hernum. Hingað kom því alls konar
fólk með margvíslega þekkingu og
ólíka hæfileika. Síðan var herskyldan
afnumin og með því breyttist margt.
Þá fóru menn að velja að fara í herinn
m.a. vegna þeirra tækifæra, sem gáf-
ust á sviði menntunar auk atvinnu-
öryggis og eftirlauna. Af þeim sökum
fóru lágstéttirnar í Bandaríkjunum
einkum að sækja í herinn. Hingað tók
því að koma annars konar fólk, sem
hafði ef til vill ekki jafn fjölbreyttan
bakgrunn og áður,“ segir Rúnar og
bætir við að fjölmargir Bandaríkja-
menn, sumir af ríkum ættum, hafi
komið að máli við Hljóma og lýst yfir
áhuga á að koma þeim á framfæri í
Bandaríkjunum. „Þeir þóttust geta
allt og vita allt en auðvitað voru þeir
aðeins að reyna að komast nær okk-
ur.“
„Varnarsigur“ í Keflavík
Eitt af því, sem margir á Íslandi
hafa löngum haft áhyggjur af, eru er-
lend áhrif á tungu þjóðarinnar. Rúnar
segir að mikill „varnarsigur“ hafi
unnist að þessu leyti í Keflavík og fari
vel á því að minnast hans þegar rætt
sé um varnarsamstarf Íslands og
Bandaríkjanna. „Hér herjuðu amer-
ísku sletturnar á íslenskuna af mest-
um þunga. Þegar við í Hljómum byrj-
uðum að gefa út plötur voru lögin
auðvitað á íslensku. Því réð Svavar
Gests, blessunarlega.“
Rúnar segir ógerlegt að bera
ástandið sem nú ríkir saman við það,
sem hann kynntist sem ungur Kefl-
víkingur og tónlistarmaður. „Þjóðfé-
lagið hefur breyst svo gríðarlega. Ís-
land er að verða fjölmenningarlegt
samfélag. Ungt fólk í dag hefur úr svo
mörgu að velja, það þekkir t.d. ekki
þá tíð þegar bjór var eftirsótt vara
vegna þess að hún var ólögleg. Það
kemst í bíó þegar það vill, það hefur
Netið. Unga fólkið í Keflavík og ná-
grannabyggðum er ekkert spennt
fyrir Vellinum – æskan hefur ekkert
lengur þangað að sækja. Nú eru Ís-
lendingar orðnir opnir fyrir erlendum
áhrifum en þau stóðu í mörgum á sín-
um tíma. Ég er viss um að opnunin
gagnvart útlöndum varð hraðari á Ís-
landi vegna þess að varnarliðið kom
hingað og segja má að þessi þróun
hafi hafist hér á Suðurnesjum. Hún
hefur bara verið til góðs fyrir okkur
hér og landsmenn alla.“
En er Rúnar jafn hrifinn af Banda-
ríkjunum og áður? „Ég er orðinn mun
hrifnari af Evrópu þótt Bandaríkja-
menn búi enn til bestu bíómyndirnar
og þaðan komi yfirleitt besta tónlist-
in. Bandaríkin hafa breyst og þar hef-
ur tvískinnungur og niðurdrepandi
„púrítanismi“, byssugleði og offita
rutt sér til rúms. Það höfðar ekki til
mín.“
Morgunblaðið/Rax
Rúnar Júlíusson.
Rúnar Júlíusson,
einn ástsælasti tón-
listarmaður þjóð-
arinnar um áratuga-
skeið, kynntist
bandarískri tónlist í
gegnum „Kana-
útvarpið“. Þau kynni
breyttu lífi hans eins
og hann rifjar upp í
samtali við Ásgeir
Sverrisson á heimili
sínu í Keflavík.
Morgunblaðið/Rax
Rúnar Júlíusson er fróður vel um varnarsvæðið og breytingarnar sem þar
hafa orðið í áranna rás enda vann hann þar um skeið sem unglingur ásamt
félaga sínum, Gunnari Þórðarsyni. Síðar áttu þeir vinirnir eftir að leika þar á
ótölulegum fjölda dansleikja um langt árabil. Lengst af voru þrír til fjórir
klúbbar jafnan starfræktir á Vellinum og þar var því mikla atvinnu að finna
fyrir íslenska tónlistarmenn. Eftir valdatöku Clintons Bandaríkjaforseta árið
1993 varð snögg breyting þar á og nú heyrir til undantekninga að íslenskir
tónlistarmenn skemmti mönnum á Keflavíkurvelli. Rúnar Júlíusson stendur
hér einn hvassviðrisdag í apríl við skemmtistaðinn „Coconut Alley“ sem
forðum nefndist „Top of the Rock“ og var einn alvinsælasti klúbburinn á
Vellinum. Á höfði sér ber Rúnar mikinn kjörgrip, ekta Didda Bíló-húfu.
Á fornum slóðum
„Opnunin gagnvart
útlöndum byrjaði hér“