Morgunblaðið - 05.05.2001, Blaðsíða 22

VARNARSAMSTARF Í HÁLFA ÖLD
22 C LAUGARDAGUR 5. MAÍ 2001 MORGUNBLAÐIÐ
F
LUG varnarliðsins er
að mestu yfir sjó og
verður það að ráða yfir
fljótvirkum og örugg-
um björgunartækjum
ef slys ber að höndum.
Hefur varnarliðið frá
upphafi haft mikinn
viðbúnað til leitar- og björgunar-
starfa á Keflavíkurflugvelli.
Björgunarstörf á vegum Banda-
ríkjahers á Íslandi eiga sér þó mun
lengri sögu, eða allar götur frá komu
bandarísks herliðs hingað til lands
fyrir sextíu árum. Flotar og flugherir
bandamanna héldu uppi umfangs-
miklu flugi til loftvarna, kafbátaleitar
og verndar skipalestum frá Íslandi í
heimsstyrjöldinni síðari. Að auki var
Keflavíkurflugvöllur mikilvægur
hlekkur í keðju flugvalla á flugleið-
inni yfir norðanvert Norður-Atlants-
haf. Stöðugur straumur herflugvéla
var á þessari flugleið fram yfir stríðs-
lok. Fljótt kom í ljós að þörf var á sér-
útbúnum björgunarflugvélum sem
veitt gátu aðstoð og tekið þátt í leit og
björgunaraðgerðum á úthafinu. Not-
ast varð við eftirlitsflugvélar sem
höfðu þann starfa að verja skipalestir
ágangi þýskra kafbáta, en í stríðslok
var farið að nota sérútbúnar flugvél-
ar til þessara starfa.
Íslenskir aðstoðarmenn
Er bandaríska herliðið hélt af landi
brott árið 1947 og bandarískt verk-
takafyrirtæki tók við rekstri Kefla-
víkurflugvallar var stofnað þar útibú
frá sjöttu flugbjörgunarsveit banda-
ríska flughersins sem aðsetur hafði í
Massachusetts. Þetta útibú var rekið
af bandarískum borgaralegum
starfsmönnum í samræmi við Kefla-
víkursamninginn og nefndist „Civili-
an Flight, 6th Air Rescue Squadron“.
Björgunarsveitin starfrækti B-17
sprengjuflugvélar sem breytt hafði
verið og búnar leitarratsjá og báti
undir búknum sem varpa mátti niður
í fallhlíf til nauðstaddra. Nokkrir ís-
lenskir flugmenn störfuðu sem að-
stoðarflugmenn á þessum flugvélum
og íslenskir flugvirkjar við viðhald
þeirra á Keflavíkurflugvelli. Miðaðist
starfsemin við að fljúga til móts við
og fylgja inn til lendingar flugvélum
sem lentu í erfiðleikum á leið sinni yf-
ir hafið. Fæstar flugvélar gátu flogið
með farþega ofar veðrum á þessum
tíma og ísing eða vélarbilun gat orðið
skeinuhætt. Ef allt um þryti gætu
björgunarflugvélarnar varpað niður
bátum og björgunarbúnaði til nauð-
staddra kæmi til nauðlendingar á
hafinu. Björgunarflugvélarnar á
Keflavíkurflugvelli komu meðal ann-
ars alloft við sögu er leita þurfti
týndra báta hér við land svo og við
leit að flugvélinni Geysi sem brotlenti
á Bárðarbungu árið 1950.
Eftir stofnun varnarliðsins í maí
1951 starfrækti bandaríski flugher-
inn B-17 flugvélarnar áfram á Kefla-
víkurflugvelli uns 53. flugbjörgunar-
sveit flughersins leysti þær af hómi
með „Dakota“ og „Skymaster“ flug-
vélum, flugbátum af „Albatross“-
gerð og þyrlum. Þyrlurnar, sem voru
af gerðinni Sikorsky SH-19D, voru
tiltölulega skammdrægar en gátu
tekið 10 farþega auk tveggja flug-
manna eða 8 sjúklinga á börum
ásamt sjúkraliða. Var þeim einkum
ætlað að sinna verkefnum umhverfis
Keflavíkurflugvöll og á landi eftir
þörfum.
Árið 1955 tók bandaríski flugher-
inn í notkun nýja gerð björgunar-
flugvéla sem var sérstaklega endur-
bætt útgáfa af C-54 „Skymaster“.
Nefndust þær SC-54 „Rescuemas-
ter“ og voru m.a. búnar aukaelds-
neytisgeymum, stórum útsýnis-
gluggum og gúmmíbjörgunarbátum
og öðrum neyðarbúnaði fyrir 160
manns sem varpa mátti niður til
nauðstaddra. Fyrsta björgunarflug-
vél flughersins af þessari gerð var
send til Íslands og leystu þessar flug-
vélar Albatross-flugbátana smátt og
smátt af hólmi í björgunarsveitum
flughersins.
Reksturinn endurskipulagður
Á síðari hluta sjötta áratugarins
var rekstur björgunarsveita banda-
ríska flughersins endurskipulagður
til að mæta kröfum tímans um björg-
un flugmanna á vígvelli með tilkomu
nýrrar tækni í flugi og hernaði.
Teknar voru í notkun stórar þyrlur
sem senda mátti hvert sem var í
fylgd með „Herkúles“ flutningaflug-
vél sem sérútbúin var til leitar og
björgunarstarfa og gat leiðbeint
þyrlunum og gefið þeim eldsneyti á
flugi.
Sem liður í umræddri endurskipu-
lagningu voru björgunarflugvélarnar
á Keflavíkurflugvelli fluttar til Prest-
víkur í Skotlandi árið 1960 þaðan sem
þær þjónuðu sama svæði og áður.
Tvær SH-19 þyrlur voru áfram starf-
ræktar á Keflavíkurflugvelli fram til
ársins 1963, fyrst af flughernum og
síðan bandaríska flotanum sem tók
við rekstri varnarstöðvarinnar sum-
arið 1961. Í september árið 1963
leystu tvær nýjar þyrlur flotans af
gerðinni Sikorsky SH-34J þær af
hólmi og annaðist flotastöð varnar-
liðsins rekstur þeirra til ársins 1971.
Þessar þyrlur voru af sömu stærð og
svipuðum annmörkum háðar og þær
eldri og nýttust því fyrst og fremst á
suðvesturhorni landsins. Þess má
geta að tvær þyrlur af þessari gerð
fórust hér á landi - önnur á Strand-
arheiði og hin undir Eyjafjöllum.
Manntjón varð í báðum þessum slys-
um og fórust í því fyrra nokkrir yf-
irmenn hjá varnarliðinu. Þá fórst
„Albatross“-flugbátur með fimm
manna áhöfn á Eyjafjallajökli árið
1952.
HC-130 „Herkúles“ leitar- og
björgunarflugvélar leystu „Rescue-
master“ flugvélarnar af hólmi á sjö-
unda áratugnum og naut varnarliðið
stuðnings slíkra flugvéla sem höfðu
aðsetur í Bretlandi. Farið var að láta
þessar flugvélar hafa fasta viðdvöl á
Keflavíkurflugvelli í viku í senn í lok
sjöunda áratugarins og Sikorsky
HH-3E „Jolly Green Giant“ þyrlur
„Detachment 14“ tóku við björgunar-
starfsemi á vegum varnarliðsins í
október árið 1971.
„Detachment 14“ var útibú frá 67.
flugbjörgunarsveit bandaríska flug-
hersins sem aðsetur hafði í Wood-
bridge í Bretlandi og nefndust þyrl-
urnar eftir þekktu vörumerki
niðursoðins grænmetis sökum
stærðar og græns felulitar sem þær
báru. Nýju þyrlurnar ollu byltingu í
leitar- og björgunarstörfum hér við
land enda mun stærri og öflugri en
þær þyrlur sem fyrir voru. Þær voru
tveggja hreyfla og gátu tekið elds-
neyti á flugi, en þar með takmark-
aðist þjónustusvæði björgunarþyrlna
varnarliðsins ekki lengur við Kefla-
víkurflugvöll og næsta nágrenni sem
leiddi af sér stórbætt öryggi á þessu
sviði. Björgunarsveitum bandaríska
flughersins er fyrst og fremst ætlað
að bjarga herflugmönnum á vígvelli
og stunda liðsmenn björgunarsveitar
varnarliðsins stöðugar æfingar til að
geta sinnt því verkefni auk annarra.
Nær svæði það sem þeir sinna gróf-
lega frá austurströnd Grænlands í
vestri og 59. breiddarbaug norðlægr-
ar breiddar í suðri, að núllbaug í
austri og þaðan í geira allt að norð-
urpól. Sem betur fer hefur varnarlið-
ið sjálft ekki þurft að nota þessa
þjónustu mikið, en hún er ávallt til
reiðu fyrir hvern sem er og kraftar
björgunarsveitarinnar samræmdir
íslenskum björgunaraðilum.
Á þeim tæpu þrjátíu árum sem
sveitin hefur starfað hér á landi hafa
liðsmenn hennar bjargað um 300
mannslífum auk þess að aðstoða við
sjúkraflutninga, leiðbeina flugvélum
sem átt hafa í erfiðleikum og veita
aðra aðstoð sem óskað hefur verið í
fjölmörgum tilvikum. Skal þá ekki
ótalið framlag forvera þeirra í þessu
starfi sem allt frá því á fimmta ára-
tugnum veittu landsmönnum tíðum
ómetanlega aðstoð við leit og björgun
mannslífa sem ekki finnast nákvæm-
ar tölur um.
Farsæl starfsemi
Starfsemi björgunarsveitarinnar
undanfarin þrjátíu ár hefur verið
mjög farsæl þrátt fyrir erfiðar að-
stæður oft og tíðum. Þó missti sveitin
eina þyrlu við björgunarstörf á Mos-
fellsheiði fyrir allmörgum árum en
mannbjörg varð. Ekki verða hér tí-
unduð störf björgunarsveitarmanna
varnarliðsins frekar, en bent á ár-
bækur Slysavarnafélagsins sem hafa
að geyma ítarlegan annál starfa
þeirra sem sum hver eru hrein afrek.
Með tilkomu björgunarþyrlusveit-
ar Landhelgisgæslunnar og stórlega
bættum tækjakosti fækkaði fljótt
þeim tilvikum er leita þurfti aðstoðar
varnarliðsins. Er það nú nánast ein-
göngu ef vegalengdir eru lengri en
svo að þyrlur Gæslunnar geti sinnt
útkalli að til kasta varnarliðsins kem-
ur.
Björgunarsveit varnarliðsins var
gerð að sjálfstæðri flugsveit árið
1988 og nefnist nú 56th Air Rescue
Squadron. Sveitin fékk nýjar Sik-
orsky HH-60G „Pave Hawk“ þyrlur
árið 1990 og rekur nú fimm slíkar.
Eru þær mun öflugri, hraðfleygari
og nýtískulegri en þær eldri og búnar
hitamyndavél og ratsjá. Þótt smærri
séu, skortir þær aldrei afl til þess að
lyfta því sem í þeim rúmast og þurfa
ekki að sleppa út eldsneyti til að létta
sig meðan á hífingu nauðstaddra
stendur. Auk „Herkúles“ björgunar-
flugvélarinnar nýtur sveitin aðstoðar
eftirlitsflugvéla flotans á Keflavíkur-
flugvelli sem einnig eru vel útbúnar
til leitar- og björgunarstarfa.
„Að aðrir megi lifa“ – Björgunar-
sveitir varnarliðsins í hálfa öld
Varnarliðið
Hannes Þ. Hafstein heitinn, forstjóri Slysavarnafélagsins, bar um langt árabil hitann og þungann af nánu og farsælu
samstarfi björgunarsveitar varnarliðsins og Slysavarnafélagsins. Hann sést hér ásamt yfirmanni björgunarsveit-
arinnar, Dale A. Kissinger undirofursta, í aðalstöðvum sveitarinnar árið 1991. Á veggnum eru tíundaðir árangurs-
ríkir björgunarleiðangrar sem liðsmenn sveitarinnar hafa farið frá upphafi.
Varnarliðið
Á þeim tæpu þrjátíu árum sem björgunarsveitin hefur starfað hér á landi
hafa liðsmenn hennar bjargað um 300 mannslífum. Að auki hefur marg-
vísleg aðstoð af öðrum toga verið veitt í mjög mörgum tilfellum. Á myndinni
er slasaður sjómaður hífður úr stafni rússnesks togara á Reykjaneshrygg
árið 1986.
Varnarliðið
Björgunarsveit varnarliðsins fékk stórar björgunarþyrlur til umráða árið
1953. Talsvert var um ferjuflug lítilla herflugvéla yfir Atlantshafið og voru
liðsmenn björgunarsveitarinnar ávallt á varðbergi ef slys bæri að höndum.
Orrustuflugmaður veifar til félaga sinna í þakkarskyni eftir lendingu á Kefla-
víkurflugvelli sumarið 1954.
’ Á þeim tæpu þrjá-tíu árum sem sveitin
hefur starfað hér á
landi hafa liðsmenn
hennar bjargað um
300 mannslífum auk
þess að aðstoða við
sjúkraflutninga, leið-
beina flugvélum sem
átt hafa í erfiðleikum
og veita aðra aðstoð
sem óskað hefur ver-
ið í fjölmörgum til-
vikum. ‘
Höfundur er upplýsingafulltrúi
varnarliðsins.
eftir Friðþór Eydal
Farsælt samstarf
Fluttur í land
Á varðbergi