Morgunblaðið - 20.05.2001, Blaðsíða 24

24 SUNNUDAGUR 20. MAÍ 2001 MORGUNBLAÐIÐ
T
ÆKNI til að þekkja
erfðaefni úr einstakling-
um er í vaxandi mæli
notuð til að leysa saka-
mál eins og öllum er
kunnugt. Víða um heim er nú rætt
um að hve miklu leyti lögregla eigi
að fá afnot af gagnabönkum með
erfðaefni úr fólki til að auðvelda
þessa vinnu. Við Íslendingar stönd-
um nú einnig frammi fyrir spurn-
ingum af þessu tagi því frumvarp
um „erfðaefnisskrá lögreglu“ er nú
til umfjöllunar á Alþingi. Allsherj-
arnefnd Alþingis hefur lokið umfjöll-
un um frumvarpið og leggur til að
það verði samþykkt með smávægi-
legum breytingum.
Refsipólitískur bakgrunnur
Sjálfsagt er mörgum í fersku
minni frægt sakamál hér á landi þar
sem náðist til grímuklædds nauðg-
ara vegna þess að karlmenn sem
höfðu skipt við tiltekið fyrirtæki þar
sem fórnarlambið starfaði voru
beðnir um að gangast undir DNA-
rannsókn. Með því að höfða með
slíkum hætti til almennings þegar
mikið liggur við er hægt að þrengja
hringinn um hinn seka og ná þannig
miklum árangri við rannsókn saka-
mála og eru um það fjölmörg dæmi
frá öðrum löndum.
En kröfur hafa vaxið um að reiða
sig ekki einungis á samvinnufýsi al-
mennings heldur ganga lengra og
koma á fót gagnagrunnum með
erfðaefni úr fólki til samanburðar
við sýni sem finnast á brotavett-
vangi. Frá sjónarhóli löggæslu væri
auðvitað best að slíkur erfðaefnis-
banki geymdi sem mestar upplýs-
ingar. Af hverju ekki að taka sýni úr
öllum nýfæddum börnum og geyma
til samanburðar ef viðkomandi
skyldi síðar komast í kast við lögin?
Hillir ekki þannig undir að stórlega
væri hægt að fækka óupplýstum
glæpum og hafa um leið mikil áhrif
til fælingar á þá sem brjóta af sér í
trausti þess að það komist ekki upp?
Ekki er vitað til þess að nokkurt ríki
hafi samt gengið svona langt.
Ástæðan er ugglaust tillit til rétt-
inda einstaklingsins. Hann á ekki að
þurfa að láta af hendi svo viðkvæm-
ar og persónulegar upplýsingar,
sem erfðaefnið er, nema nauðsyn
krefji. Slíkur þjóðargagnabanki
væri einnig stórt skref í átt til lög-
regluríkisins. Hann myndi bætast
við önnur umhugsunarverð úrræði
sem ríkisvaldið er farið að notfæra
sér eins og eftirlitsmyndavélar sem
víða hefur verið komið fyrir á al-
mannafæri.
En ef það er ekki ásættanlegt að
skikka alla til að láta sýni í slíkan
gagnagrunn vaknar auðvitað sú
spurning hvernig eigi að draga fólk í
dilka. Ef sumir eru settir í slíkan
grunn en aðrir ekki er þá ekki um
leið verið að skipta þjóðfélagsþegn-
unum í sauði og hafra, réttláta og
rangláta, vini og óvini ríkisins?
Lagasjónarmið
Vega þarf og meta ólíka hagsmuni
í þessu sambandi. Í fyrsta lagi eru
það hagsmunir almennings af því að
afbrot séu upplýst. Í öðru lagi hags-
munir einstaklinga af því að upplýs-
ingar um þá séu ekki skráðar að
óþörfu, sbr. 71. gr. stjórnarskrár-
innar um friðhelgi einkalífs. Viður-
kennt er að upplýsingar um erfða-
efni manna eru viðkvæmar
persónuupplýsingar. Í þriðja lagi
verður að gæta jafnræðis, þ.e. að
upplýsingar séu ekki að geðþótta
skráðar um suma en ekki aðra, fyrir
skráningu verður sem sagt að færa
góð rök.
Lögregla í Bretlandi hefur komið
sér upp gagnagrunni af þessu tagi
og nýtur til þess eindregins stuðn-
ings ríkisstjórnar Tony Blairs. Ný-
lega var tilkynnt að tæp ein milljón
sýna væri nú í grunninum og þau
yrðu orðin þrjár milljónir árið 2003.
Ekki hafa enn verið sett lög um
þetta efni þar í landi en samt er
haldið áfram að bæta við grunninn.
Er talið að tugþúsundum sýna sé
bætt við í hverjum mánuði enda fara
í hann sýni úr öllum sem handteknir
eru. Lafði Helen Kennedy, formað-
ur opinberrar nefndar sem hefur
stefnumótun á sviði meðferðar
erfðaefnis úr fólki á sinni könnu,
hefur nýverið gert alvarlegar at-
hugasemdir við þessa þróun. Krefst
hún þess að einungis sýni úr dæmd-
um glæpamönnum séu geymd á
skrá og að óháð nefnd hafi eftirlit
með skránni en ekki lögregla (sbr.
frétt í The Guardian 6. apríl 2001).
Telur hún að stefna ríkisstjórnar-
innar feli í sér að myndaður sé hóp-
ur þjóðfélagsþegna sem liggi stöð-
ugt undir grun. Það rjúfi nauð-
synlegt traust milli þegnanna og
ríkisins.
Hverjir eiga erindi
í skrá lögreglu?
Víðast hvar þar sem slíkir gagna-
grunnar hafa verið stofnsettir er lát-
ið við það sitja að safna saman erfða-
efni úr þeim sem komist hafa í kast
við lögin. Hugsunin er þá sú að þess-
ir séu líklegastir til að fremja afbrot
að nýju. Enn fremur má líta svo á að
þeir hafi með einhverjum hætti unn-
ið til þess að vera settir á skrá og
„vera þannig til taks“ ef þörf krefur.
Loks eru fyrir þessu praktískar
ástæður. Hafi viðkomandi legið und-
ir grun er oft til úr honum sýni sem
taka þarf afstöðu til hvort eigi að
geyma. Að nálgast sýni úr öðrum
sem ekki hafa komið við sögu lög-
reglu væri langtum viðurhlutameira.
Í tilmælum Evrópuráðsins nr. 1/
1992 (sjá www.coe.int) er lagst gegn
því að sýni sem tekin eru við rann-
sókn sakamála séu geymd nema við-
komandi hafi verið dæmdur fyrir al-
varleg brot. Nágrannar okkar Danir
gerðu fyrirvara við þessi tilmæli og
á síðasta ári voru sett lög þar í landi
sem einskorða slíka skráningu ekki
við dæmda glæpamenn. Samkvæmt
dönsku lögunum má lögregla einnig
halda skrá yfir þá sem hafa verið
ákærðir fyrir alvarlega glæpi jafnvel
þótt þeir séu síðar sýknaðir. Var
þetta rökstutt svo af danska dóms-
málaráðuneytinu að rannsóknir
sýndu að talsverður hluti þeirra sem
gerðust sekir um alvarleg brot
hefðu einhvern tíma áður verið
sýknaðir af ákæru. Það myndi því
auðvelda starf lögreglu að hafa að-
gang að gögnum um sýknaða sömu-
leiðis.
Töluverð umræða varð í Dan-
mörku um þetta ákvæði og héldu
ýmsir lögfræðingar því fram að það
stríddi gegn Mannréttindasáttmála
Evrópu, einkum 2. mgr. 6. gr. um að
hver maður skuli teljast saklaus uns
sekt er sönnuð og 8. gr. um friðhelgi
einkalífs. Dönsk stjórnvöld vísuðu
þessu á bug. Líktu þau skráningu
sinni við skráningu fingrafara hjá
lögreglu. Bentu þau á að eftirlits-
stofnanir Evrópuráðsins hefðu talið
fingrafaraskráningu heimila jafnvel
þótt viðkomandi hefði verið sýkn-
aður af ákæru. Hið sama ætti að
gilda um skráningu erfðaefnis.
Íslenska frumvarpið, sem nú er til
umræðu á Alþingi, fer þá leið að
heimila einungis skráningu erfða-
efnis úr dæmdum afbrotamönnum
fyrir tiltekna glæpi. Fagnar laga-
nefnd Lögmannafélagsins því í um-
sögn sinni um frumvarpið að þótt
dönsku lögunum sé fylgt ærið ná-
kvæmlega skuli það ekki gert að
þessu leyti.
Áform Ástrala á þessu sviði (sjá
http://www.aph.gov.au) hafa verið
nokkuð í fréttum. Þar er gert ráð
fyrir að gagnabanki lögreglu nái
ekki einungis til dæmdra glæpa-
manna. Til stendur að hann geymi
einnig erfðaefni úr sjálfboðaliðum.
Fólk mun þannig af fúsum og frjáls-
um vilja geta gefið blóð til notkunar
í erfðaefnisbankanum. Það gerir það
að verkum að gagnagrunnurinn
verður mun stærri en ella og því öfl-
ugra tæki. En því fylgja einnig ýms-
ar erfiðar siðferðilegar spurningar.
Er eðlilegt að foreldrar ákveði það
fyrir hönd barna sinna að erfðaefni
úr þeim fari inn í grunninn? Verður
mikill þrýstingur á fólk að taka með
þessum hætti þátt í þjóðar-
bankanum þannig að niður-
staðan verði svipuð og ef um
skylduaðild væri að ræða? Á
að krefjast upplýsts sam-
þykkis?
Hvaða glæpir?
Samkvæmt íslenska frum-
varpinu má ekki skrá erfða-
efni nema úr þeim sem gerst
hafa brotlegir við tiltekin
ákvæði hegningarlaga og er
tilraun og hlutdeild þar talin
með.
Er þetta val rökstutt svo í
athugasemdum með frum-
varpinu: „Við ákvörðun um
það hvaða ákvæði almennra
hegningarlaga gætu orðið
grundvöllur skráningar er
horft til tilgangs skrárinnar
sem er að vera hjálpartæki
lögreglu við að upplýsa alvar-
leg brot í þeim tilvikum sem brota-
menn skilja eftir sig líffræðileg um-
merki. Þeir brotaflokkar sem þannig
er ástatt um eru helst manndráp, lík-
amsmeiðingar og kynferðisbrot. Þá
er einnig talið rétt að landráð og brot
gegn stjórnskipan ríkisins og æðstu
stjórnvöldum þess auk nokkurra
almannahættubrota verði einnig
skráð vegna alvarleika slíkra brota.“
Þetta er mjög athyglisverð af-
staða. Það er hugsanlega verjandi
að safna erfðaefni úr þeim sem
dæmdir eru fyrir kynferðisbrot
vegna þess að slíkir geta haft til-
hneigingu til að fremja brot af nýju
auk þess að skilja þá eftir sig lífsýni.
Gagnabanki getur því komið í góðar
þarfir. Um glæp eins og landráð
gegnir allt öðru máli. Ekki veit ég
hversu langt er síðan viðkomandi
ákvæði hegningarlaga hefur verið
beitt hér á landi en í öllu falli er það
ekki dæmigert afbrot sem síbrota-
menn fást við, hvað þá að líklegt sé
að líffræðileg ummerki séu skilin
eftir. Þess vegna stingur töluvert í
stúf að hafa brot af þessu tagi með í
kaupunum. Hefði verið fróðlegt að
sjá ítarlegri rökstuðning fyrir þessu.
Það eru ekki sjálfstæð rök fyrir
skráningu erfðaefnis að brot sé al-
varlegt ef engar líkur eru á að við-
komandi eigi eftir að fremja brot
þar sem hann skilji eftir sig
lífsýni.
Hver á að meta hvort
erfðaefni eigi erindi í
skrána og út frá
hvaða forsendum?
Íslenska frumvarpið gerir
ráð fyrir að ríkislögreglustjóri
eigi mat um hvort erfðaupplýs-
ingar séu skráðar að því til-
skyldu að þær séu um menn
sem gerst hafi brotlegir við
fyrrnefnd ákvæði hegningar-
laga. Ekki er tekið fram út frá
hvaða sjónarmiðum eigi að
meta slíkt. Er þó ljóst að þar
getur verið töluvert svigrúm til
mats vegna þess að frumvarpið
heimilar skráningu þótt um lít-
ilfjörleg brot á viðkomandi
hegningarlagaákvæðum geti
verið að ræða. Enn fremur er í
frumvarpinu ákvæði um að
skrá megi fleiri en þá sem hér um
ræðir ef það þjónar sérstökum til-
gangi.
Ekki er sjálfgefið að fela beri lög-
reglunni ákvörðun um þetta. Sam-
kvæmt lögum nokkurra Evrópu-
þjóða um þetta efni, meðal annars í
Þýskalandi, kemur það í hlut dóm-
ara sem kveður upp refsingu að
ákveða um leið hvort sýni úr hinum
Erfðaefnisskrá lögreglu
Presslink
Lög og réttur
eftir Pál
Þórhallsson
Í frumvarpi dómsmálaráðherra sem nú er til
meðferðar á Alþingi er lagt til að komið verði á
fót erfðaefnisskrá lögreglu. Í skránni verða
upplýsingar um erfðaefni afbrotamanna sem
hlotið hafa dóm fyrir tiltekna alvarlega glæpi.
Hugmyndin er sú að hægt verði að bera
sýni tekin af brotavettvangi saman við upplýs-
ingar úr skránni þegar ekki er vitað úr hverjum
þau koma. Á þá að koma í ljós með nokkuð
mikilli vissu hvort maður sem áður hefur kom-
ist í kast við lögin hafi verið að verki. Eins get-
ur skráin komið að gagni við að útiloka menn
sem annars lægju undir grun.
Talið er að á hverju ári muni sýni úr 50–60
mönnum bætast við skrána.
Afbrotamenn á
erfðaefnisskrá