Morgunblaðið - 18.11.2001, Síða 22

22 SUNNUDAGUR 18. NÓVEMBER 2001 MORGUNBLAÐIÐ
Veðurfræðingurinn í sjón-varpinu segir að tungl-myrkvinn verði klukkan20.50 og vari í 53 mín-útur. Fulla tunglið verð-
ur sveipað slæðu skuggans af jörð-
inni þar til klukkuna vantar 17
mínútur í níu. Ég horfi út um stofu-
gluggann sem snýr í austur og fylg-
ist með hvernig stjörnufræðin rætist
upp á mínútu langt fyrir ofan Hellis-
heiðina. Sennilega upp á sekúndu ef
veðurfræðingurinn hefði verið ná-
kvæmari.
Mamma er líka svona tungl. Fullt
tungl. La luna. Veðurfræðingurinn
borubratti gæti þó ekki spáð gang-
inum á fulla tunglinu hennar
mömmu. Það tungl er óútreiknan-
legt. Oft dansar það á himinhvolfinu,
brjálaðan dans með brennandi sólina
sér við hlið, og í verstu köstunum
flækist það fyrir sólinni og breiðir
myrkur yfir heiminn um hábjartan
dag. Mömmutungl er þannig tungl.
Ég stend og horfi út um gluggann.
Út um rimlagardínurnar sem ég loka
aldrei. Þegar ég var lítil sá ég aldrei
út úr húsinu. Gluggatjöldin voru allt-
af dregin fyrir. Þannig vildi mamma
hafa það.
Óskaplega er ég flöt, hugsa ég
með mér. Hvenær ætli ég verði góð,
heilbrigð? Við erum búin að ákveða
að leigja sumarhús í Danmörku í júní
og fara með börnin. Þau eiga það inni
eftir allt vesenið á mér.
Tunglið er svo skrítið svona. Ég
hélt að það mundi bara hverfa en það
er þarna í skugga jarðarinnar, ein-
hvern veginn skítabrúnt á litinn.
Kringlótt klessa úti í geimnum, um-
komulaus og asnaleg. Ég sný mér
frá glugganum og fer inn í eldhús.
Ég veit að ég á að láta gosið vera, lyf-
in hafa fitað mig um tíu kíló, en í
miðjum tunglmyrkva gef ég skít í
kröfurnar um þvengmjótt mitti. Ég
veit ekki hvað ég á af mér að gera.
Héðinn með börnin hjá tengdó og ég
ein heima í fyrsta sinn í nokkra daga.
Krakkarnir hafa forðast mig að
undanförnu. Það er eins og þau finni
fyrir flatneskjunni, sjálfselskunni og
eigingirninni, eyðimörkinni í sálinni;
þau vilja til Danmerkur, ekki
Sahara.
Skuggi jarðarinnar er farinn að
færa sig af tunglinu, heimsluktin,
spegill sólarinnar, fer að skína á ný.
Mér verður snöggvast litið á svart-
hvítu myndina af mömmu og pabba á
hornborðinu. Mamma var einstak-
lega falleg. Eftir því sem tunglið
stækkar breytist birtan inni í stof-
unni og allt verður gulara og gulara.
Myndin af mömmu verður gul en
pabbi er ennþá svarthvítur. Pabbi
var líka alltaf svarthvítur.
Hjartsláttur sex ára stúlku
Þetta var ekki í fyrsta sinn sem ég
heyrði þau rífast heiftarlega. Ég leit
yfir í rúmið hans Jens bróður hinum
megin í herberginu og velti því fyrir
mér hvernig hann gæti eiginlega sof-
ið á meðan mamma braut enn eitt
diskasettið í eldhúsinu.
„Helvítis hórkarlinn þinn. Skepn-
an þín.“ Mamma var óvenju varkár í
orðavali í þetta sinn. „Ég vil ekki lifa
lengur, ég ætla að drepa mig.“
Ég var sest upp og leit aftur yfir á
rúmið til Jens. Hann lá grafkyrr.
Mamma var hætt að öskra og pabbi
líka. Eitthvað hrópaði inni í mér. Úti-
hurðinni var skellt. Ég hlustaði eftir
fótataki frammi en það var grafar-
þögn. Það eina sem heyrðist var ör
hjartsláttur sex ára stúlku. Ég stökk
fram úr rúminu og hljóp fram á
gang. Kveikt var á lömpum í stofunni
og ljós í eldhúsinu. Það var myrkur í
svefnherbergi foreldra minna.
Ætli ég hafi ekki verið fjögurra
ára þegar mér hafði lærst að meta
aðstæður á heimilinu út frá ýmsum
táknum. Fótatakið hennar mömmu
sagði mér margt um það hver staða
mála væri, hvernig rétt væri að
hegða sér. Ef fótatakið var hratt og
taktvisst var ekki von á góðu en ef
það var hægt og óreglulegt, sem var
þó miklu sjaldnar, gat ríkt vopnahlé
dagpart eða tvo. Ég var búin að læra
að meta aðstæður upp á hár. Hve-
nær væri rétt að setja hendurnar
fyrir sig til að verjast höggum, fela
sig í óhreinatauinu eða, í verstu til-
fellunum, fara ekki heim.
Í náttkjólnum tiplaði ég á tánum
að útidyrunum, teygði mig í húninn
og kíkti varlega út. Í minningunni er
haust. Nótt eins svört og hún getur
verið. Rigning eða kannski úði. Kalt.
Þetta er fyrsta minning mín um
kulda, þegar ég steig berfætt út á
regnvotar tröppurnar og tiplaði af
stað af því að mamma var að fara að
deyja. Hún leið þarna áfram í móðu í
hvítu kápunni sem hún klæddist allt-
af í þau fáu skipti sem hún fór út. Ég
vissi að núna ætlaði mamma út í síð-
asta skiptið og svo aldrei meir.
Hvorki inn né út. Þar sem ég hljóp
gegnblaut á eftir henni sá ég það á
taktföstu göngulagi hennar og
ákveðnu fasi að þessi kona ætlaði að
deyja. Sex ára vissi ég hvað dauðinn
táknaði. Mamma nefndi hann svo oft
þegar hún talaði við pabba eða mig
og Jens. Dauðinn táknaði eitthvað
hræðilegt og endanlegt.
Ég kallaði ekki á mömmu. Ég vissi
að hún mundi ekki svara mér. Þegar
hún var komin niður í fjöru var farið
að blæða úr fótunum á mér og ég
byrjuð að kjökra. Ekki vegna sárs-
aukans í fótunum eða kuldans, held-
ur vegna þess að ég vissi að eitthvað
hræðilegt mundi gerast ef mamma
dæi. Ég náði mömmu í fjörunni. Hún
stóð þarna stjörf og starði yfir þar-
ann, út á hafið. Sítt dökkt hárið lið-
aðist niður á axlir og bak og það var
eins og tíminn stöðvaðist þegar ég
horfði á hana, í hvítu kápunni, ein-
beitta á svipinn í flæðarmálinu.
„Mamma, komdu heim,“ kjökraði
ég í hálfum hljóðum og togaði í káp-
una hennar. Hún sýndi engin við-
brögð.
„Mamma, komdu heim.“ Ég veit
ekki við hverju ég bjóst. Kannski átti
ég von á að hún mundi slá mig og
vaða af stað út í sjóinn. Hún var svo
sterk en samt svo óskaplega veik,
hún mamma. Henni virtist standa al-
veg á sama um að litla stúlkan henn-
ar, blaut, köld og berfætt væri búin
að hlaupa á eftir henni niður í fjöru.
Allt í einu sneri hún sér snöggt við og
gekk ákveðnum og hröðum skrefum
heim á leið. Ég elti hana en hún sagði
ekki orð og lét eins og ég væri ekki
þarna, alla leiðina heim.
Logar helvítis
Orðin komu öll í einni bunu út úr
mömmu og svívirðingarnar bergmál-
uðu um húsið. Hún lét höggin dynja
á mér með kústinn að vopni. Ég held
að ég hafi sjaldan grátið eins sárt
undan höggunum hennar. Mér
fannst eins og allt inni í mér brynni,
logar helvítis sem mamma talaði um
voru komnir inn í mig. Þegar
mamma var orðin þreytt á þessu og
ég löngu hætt að gráta upphátt,
kastaði hún sópnum frá sér og gekk
tígulega burt í bláa frottenáttkjóln-
um sem hún fór aldrei úr þegar hún
var heima. Þegar ég sá að hún var
komin inn í eldhús skreiddist ég inn í
herbergið okkar Jens. Hann lá í
rúminu sínu og svaf eða þóttist sofa.
Mér var svo illt að ég gat ekki hugs-
að um neitt nema leggjast í rúmið.
Ég vaknaði upp við það að pabbi
kom inn í herbergið. Ég reyndi að
draga sængina upp yfir andlitið en
hann tók hana frá og horfði stórum
augum framan í mig. Hann horfði
ekki lengi enda þurfti hann þess
ekki. Það stórsá á mér. Hann rauk út
úr herberginu og áður en ég vissi var
hann búinn að draga mömmu innan
úr eldhúsi í dyragættina. Henni var
greinilega brugðið enda hafði pabbi
aldrei áður verið harkalegur við
hana, sama hvað gekk á.
Pabbi rauk beint að rúminu hans
Jens og reif hann upp á öxlunum.
Jens var svo hissa að honum datt
ekki einu sinni í hug að æpa. Pabbi
leit hörkulega á mömmu og sagði
hvasst: „Ég ber hann ef þú lætur
hana ekki í friði.“
Ég sá hræðsluglampann í augun-
um á mömmu í fyrsta sinn. Þeim svip
gleymi ég aldrei. Pabbi lét Jens aftur
niður, ýtti mömmu frá dyrunum og
lokaði. Eftir lágum við Jens ein í
myrkrinu og þögninni. En þögnin í
bláa húsinu var nú full af hugsunum.
Þetta var það fallegasta sem pabbi
hafði nokkru sinni gert fyrir mig. Nú
vissi ég að honum þótti vænt um mig.
Hann þyrfti aldrei að segja það.
Mamma lét mig í friði í nokkra daga.
Nornin í bláa húsinu
Pabbi minn var ráðherrabílstjóri.
Ráðherrabílstjórar eru hundtryggir
þeim sem þeir aka. Þeir verða að
vera það. Hann pabbi hefði örugg-
lega getað skrifað sögu í mörgum
bindum um það sem gerðist í svarta
Kadiljáknum. Hvernig ákveðið var
að lækka atvinnuleysisbæturnar af
því að ráðherrann sá út um bílglugg-
ann að það vantaði verkamenn í hús-
grunn í Breiðholtinu. Eða hvernig
hætt var við að reka herinn úr landi
af því að Truman féllst á að eingöngu
óblandaðir aríar fengju að húka á
Miðnesheiði. Þetta eru samt allt get-
gátur því að hann tók öll atvinnu-
leyndarmálin með sér í gröfina.
Hann var jafntryggur mömmu og
ráðherranum. Það var sama þótt
hann þyrfti hvað eftir annað að end-
urnýja Bing & Grøndahl stellið út af
köstunum hennar í eldhúsinu og allir
í hverfinu kölluðu konuna hans norn-
ina í bláa húsinu, mömmu hallmælti
hann aldrei. Ekki við nokkurn mann.
„Karólína mín, hún mamma þín er
veik,“ var það eina sem hann hafði að
segja um ástandið.
Ég elskaði pabba minn. Ég gerði
allt fyrir hann, þennan klett í hafinu
sem gekk alltaf jafnhratt um gólf og
kom með öryggið heim úr vinnunni.
Mamma barði mig ekki þegar pabbi
sá til. Hún sló mig kannski við mat-
arborðið af því að ég lá vel við höggi
en hún barði mig bara þegar pabbi
var í vinnunni. Yfirleitt var það ekk-
ert vandamál fyrir hana því að þegar
mamma hafði gengið í skrokk á mér
skreið ég undir sæng og pabbi sá mig
ekki fyrr en daginn eftir eða seinna.
Þá höfðu bólgurnar hjaðnað. Pabbi
vann stundum á kvöldin og nóttunni.
Ráðherrann þurfti oft að láta aka sér
á þeim tímum, áreiðanlega á mjög
mikilvæga einkafundi.
Jens bróðir slapp við barsmíðar
mömmu. Kannski af því að hann var
ári eldri en ég og fékk hærri ein-
kunnir í skóla; þó er það líklega ekki
ástæðan, því að frá því ég man fyrst
eftir mér var þetta svona. Jens var
„proffinn“ sem grét ekki og sýndi
engar tilfinningar. Þegar mamma
tók kast grúfði hann sig bara dýpra
ofan í bókina sína eða hélt áfram að
horfa á sjónvarpið eins og ekkert
hefði í skorist.
„Ég hefði átt að snúa þig úr háls-
liðnum þegar þú fæddist, helvítis tík-
in þín,“ öskraði mamma á mig og
hrinti mér í forstofunni. Ég var þá
fimm ára. Fimm ára barn veit ekki
hvað helvíti er og ekki heldur hvað
tík er nema það sé úr sveit. Fyrir
mér var sveitin rétt sunnan við
Reykjavík. Ég fór þangað stundum í
vist á sumrin, aðallega þegar
mamma hafði verið mikið veik. Ég
heyrði um börn sem fóru í sveit þar
sem voru fjöll með hvítum rjómaís á
toppnum, víðir, langir dalir með fugl-
um og fjólum. Bæir með skítalykt úr
fjósum og víðáttubrjáluðum hund-
um. Ég fór í sveit í Hafnarfjörðinn
þar sem Bessi bróðir bjó með Tótu
konunni sinni og tveimur börnum.
Tóta var góð mamma. Stundum þeg-
ar hún horfði á mig fannst mér hún
fara pínulítið hjá sér. Svo faðmaði
hún mig að sér. Stundum var eins og
hún gengi mér í móðurstað. Með
henni fann ég fyrir því að eiga ein-
hvers konar mömmu. Hún var
mamman sem ég vildi alltaf eignast.
Það sem ég lærði sem barn varðandi
hreinlæti og umhirðu lærði ég af
henni. Þegar ég varð eldri skildi ég
ekki af hverju hún lét mig alltaf fara
aftur til mömmu.
„Burt með þig og
helvítis krógann“
Tuttugu og fjögur börn fæddust
sama daginn á Landspítalanum í
ágúst 1967. Það var svo sem ekkert
óvenjulegt nema fyrir mæðurnar
sem margar voru að upplifa stærstu
stund lífs síns. Sumir pabbarnir líka
þótt þá hafi ekki verið til siðs að þeir
væru viðstaddir fæðinguna.
Guðlaug og Margrét voru að eign-
ast fyrstu börn sín. Fyrir Guðlaugu
var þetta líka síðasta fæðingin. Það
vissi hún ekki þá, þótt hún hefði efa-
semdir um að samband hennar við
barnsföðurinn mundi ganga. Á stof-
unni þar sem Guðlaug og Margrét
lágu eftir barnsburðinn voru þrjú
rúm. Þær voru báðar uppgefnar,
þrútnar en glaðar. Fæðingin hjá
Guðlaugu hafði verið mjög erfið.
Ljósmóðirin hafði meira að segja
sagt við hana, þar sem hún lá út-
glennt með þjáningu í hverjum and-
litsdrætti að hún yrði að búa sig und-
ir það að barnið fæddist andvana
vegna súrefnisskorts. Guðlaugu var
mjög brugðið en hún var ákveðin í að
fæða heilbrigt barn og það gekk eft-
ir. Hún kunni ljósmóðurinni litlar
þakkir eftir á.
Hjá Margréti hafði allt gengið bet-
ur þangað til hún fékk dóttur sína í
fangið og ætlaði að gefa henni mjólk.
Þar sem Guðlaug lá við hliðina á
henni með litla heilbrigða soninn
sem drakk af áfergju og malaði utan
í brjósti móður sinnar eins og kett-
lingur, heyrði hún að Margrét byrj-
aði að kjökra í hálfum hljóðum. Hún
leit á Guðlaugu með tárin í augunum
og strauk dótturinni um kollinn. Sú
litla byrjaði að gráta hástöfum yfir
matarleysinu og starfsstúlka kom
inn, skilningsrík á svip.
„Þetta kemur allt saman Margrét
mín, ekki hafa neinar áhyggjur.“
Hún fór með barnið aftur inn á
vöggudeild. Í þá daga var það und-
antekning að nýbakaðar mæður
fengju að hafa þau nýfæddu hjá sér
lengur en brjóstagjöfinni nam. Litlu
missköllóttu, ósjálfbjarga krílin voru
höfð hvert við hliðina á öðru í vögg-
um með númerum á og þar öskruðu
þau hvert í kapp við annað á mæður
sínar, en á glugga fyrir framan þau
voru feður og systkini með krampa-
kennda tilburði, haldin þeirri rang-
hugmynd að börnin tækju eftir þeim.
„Meira helvítis ástandið og á ég að
þurfa að hanga með þessum tveimur
á stofu?“ Konu á fertugsaldri var
rúllað inn og komið fyrir í þriðja
rúminu.
„Á hvað eruð þið að glápa?“
Guðlaug og Margrét litu snöggt
undan. Þarna var herbergisfélagi
þeirra næstu fimm dagana kominn.
Hún var með mikið svart hár og það
var engu líkara en hún hefði reytt
það, því hárið stóð allt út í loftið,
klístrað og kleprað. Hún lá dágóða
stund og horfði á hvítan vegginn
andspænis rúminu. Það var lítil
áhersla lögð á að gera fæðingar-
deildina huggulega á sjöunda ára-
tugnum. Grænu og hvítu frystihús-
litirnir þóttu henta vel næstmikil-
vægustu framleiðslugrein landsins á
eftir fiskinum.
Guðlaug gerði enga tilraun til að
nálgast nýju konuna, sem hefði get-
að verið móðir hennar og Margrétar
eftir útlitinu að dæma, en Margrét
Undir köldu tungli
Karólína elst upp hjá geðsjúkri móður sinni sem beitir dóttur sína bæði
líkamlegu og andlegu ofbeldi er skilur eftir sig djúp sár. Í þessari frásögn
Sigursteins Mássonar er saga ungrar konu, sem kýs að segja sögu sína
undir dulnefni, rakin og athyglinni beint að veruleika sem er flestum
landsmönnum framandi.
„Ég stend og horfi út um gluggann. Út um rimlagardínurnar sem ég loka aldrei.
Þegar ég var lítil sá ég aldrei út úr húsinu. Gluggatjöldin voru alltaf dregin fyrir.
Þannig vildi mamma hafa það.“