NT - 13.08.1985, Page 10

fíp Þriðjudagur 13. ágúst 1985 10
LJJ Menning
Einar Freyr:
„Lofsöngur heimskunnar“
(Encomium moriæ)
■ Elízabeth I. drottning Englands 1558-1603. Hún var kristilegur
húmanisti í anda Erasmusar. Hún gaf heiminum William Shake-
speare. Hún kom í veg fyrir mörg hryðjuverk og styrjaldir með því
að halda bæði kaþólsku kirkjunni og kalvinismanum í hæfilegri
fjarlægð frá menningarlífi Englands.
I.
■ A að gefa öllum fermingar-
börnum Biblíu? Með því að ■
skrifa þessa grein á alveg sér-
stakan hátt, ætla ég að reyna að
svara þessari spurningu.
Það skal tekið fram, að ég álít
mig vera einlægan stuðnings-
mann íslenzku þjóðkirkjunnar
og tel hana einnig hafa mjög
þýðingarmiklu hlutverki að
gegna í íslenzku þjóðlífi. Þetta
hef ég að vísu sagt áður á
opinberum vettvangi en vil samt
endurtaka það hér.
I tilefni af 170 ára afmæli
Hins íslenzka Biblíufélags, er
nú stefnt að því, að gefa öllum
fermingarbörnum Biblíu. Um
þetta mátti lesa í íslenzkum
sumardagblöðum núna 1985.
M.a. hefur verið rætt við þá
Hermann Þorsteinsson fram-
kvæmdastjóra Hins íslenzka
Biblíufélags, Pétur Sigurgeirs-
son biskup og Ástráð Sigur-
steindórsson starfsmann Guð-
brandsstofu.
Þegar ég fer að bera saman
hina íslenzku kirkju við ýmsa
erlenda kirkjusöfnuði, þá finnst
mér íslenzka þjóðkirkjan sýna
meiri andlegan þroska og for-:
dómaleysi en flestir aðrir trúar-
söfnuðir víða um heim. Sérstak-
lega á þetta við um afstöðu
íslenzku kirkjunnar til Háskóla
íslands. Ef t.d. allar aðrar kirkj-
ur í heiminum tækju svipaða
afstöðu til sinna háskóla og
íslenzka þjóðkirkjan hefur tek-
ið gagnvart Háskóla íslands, þá
væru miklar líkur fyrir því, að
t.d. hryðjuverkastarfsemi væri
því sem næst óþekkt fyrirbæri á
jörðinni.
Prestar, biskupar og guð-
fræðingar í Mið-Evrópu og víð-
ar um lönd, sem trúa því, að ‘
það sé ekki nægilegt að predika
Guðs orð í kirkjunum, bæna-
húsum og við ýmis ólík tækifæri,
- heldur sé einnig nauðsynlegt
að sundra og eyðileggja vísinda-
starfsemina í háskólanum, hafa
ekki aðeins með slíkri fram-
komu, aukið hættuna á ægilegu
stórslysi fyrir allt mannkynið,
heldur jafnframt eyðilagt og
grafið undan öllu eðlilegu og
heilbrigðu starfi sjálfrar kirkj-
unnar.
Að eyðileggja og sundra t.d.
hinum húmanisku deildum há-
skólanna mætti líka við það, að
limlesta þýðingarmikla hluta
mannsheilans. Og lítur heimur-
inn ekki þannig út nú á dögum
að eitthvað slíkt hafi þegar
gerzt?
Kirkjur víða um lönd gætu
lært af íslenzku þjóðkirkjunni í
þessum efnum. Gleymum því
ekki, að Ari prestur hinn fróði
Þorgilsson, var bæði trúaður og
jafnframt mjög góður vísinda-
maður. Og eigum við ekki að
bera virðingu fyrir slíkri hefð?
II.
Á árunum 1957 og 1960, þeg-
ar íslendingar færðu út land-
helgi sína í 12 mílur þá kom í
ljós, að brezki flotaforinginn
sem stjórnaði aðförunum gegn
íslendingum las upp úr Gamla
testamentinu í hátalara herskips
síns, þegar íhuguð var árás á
íslenzku varðskipin.
Sannleikurinn er sá, að
Gamla testamentið var lengi
einskonar stríðs og árásarbók
hershöfðingja og þjóðhöfðingja
víða um lönd. Napoleon Bona-
parte las Gamla testamentið,
Biskmarck kunni heilu kaflana
úr Gamla testamentinu utan-
bókar. Það sama má segja um
Vilhjálm II., og marga aðra
slíka. Á öllum hinum miklu
byltiriga- og styrjaldartímum
síðari alda var Gamla testa-
mentið notað fyrst og síðast.
Það var meira að segja gert
mikið gys að Nýja testamentinu
eins og greinilega má sjá í
ýmsum bókmenntum m.a. í rit-
um Nietzsches.
Ekki bætti það úr skák fyrir
heimsfriðinn þegar páfinn Leo
XIII. lét rita sína frægu „Aet-
erni patria“ 1879, og reyndi þar
með að efla dulhyggjuna frá
hinum gömlu klaustrum til að
reyna að drepa hina húmanísku
þróun innan háskólanna í Evrópu
og víðar um heiminn. En öll slík
vinnubrögð urðu aðeins til að
auka ennþá meira alla hryðju-
verkastarfsemi. Og því miður
hefur kirkjan í Mið-Evrópu
ekki ennþá gert sér ljósa grein
fyrir hinum ægilegu mistökum
sínum, sem leitt hafa bæði til
styrjalda og hryðjuverka meira
en nokkuð annað, og ýtt undir
starfsemi allskyns ofstæícisflokka
og stefna.
Fimmta bók Móse er kölluð
öðru nafni „Deuteronomium“.
Lítum á örfá orð úr 19. og 20.
kafla sem heita „Um mann-
dráp“ og „Hernaðarreglur“:
„Þegar Jahve, Guð þinn,
upprætir þjóðir
hverra, land Jahve, Guð þinn,
gefur þér,
og er þú hefir lagt þær undir þig
og ert
seztur að í borgum þeirra...“
Og ekki er síðari textinn af
verra taginu:
„Þegar þú býst til að herja á
borg,
þá skalt þú bjóða henni frið.
Og ef hún vcitir friðsamleg and-
svör.og
lýkur upp fyrir þér, þá skal allur
lýðurinn, sem í henni finnst,
vera þér ánauðugur og þjóna
þér.“
Já, þessi merkilegu orð eru
ekki tekin úr Mein Kampf eftir
Hitler, ekki heldur er þetta
dagskipan frá Moskvu til her-
manna sinna í Afganistan, ekki
heldur ráðleggingar frá Milton
Friedman og Chicago-háskóla
hvernig eigi að fara með lönd
eins og t.d. Chile. Nei, þetta eru
bara heilræði frá fimmtu bók
Móse. Jahve er grimmur og
miskunnarlaus Guð. Gyðingur-
inn Freud segir það á einum
stað, að trúin á Jahve sé góð trú
fyrir þjóð sem ætlar sér að fara
í stríð.Og er ekki mikið til í
þessu sem Freud segir? Dýrka
ekki margir valdhafar og fram-
kvæmdastjórar þennan misk-
unnarlausa Jahve alveg ómeð-
vitað. Væri ekki rétt að athuga
þann möguleika nánar?
III.
Érasmus Roterodamus
(1467-1536) er fyrsti maðurinn
sem gerir sér ljóst, að draga má
úr ófriðarhættu m.a. með því að
fá fólk til að lesa fremur Nýja
testamentið en Gamla testa-
mentið. Og til að efla enn betur
möguleikana fyrir heimsfriði
vildi hann einnig auka þekkingu
fólksins á hinum klassísku forn-
ritum Grikkja og Rómverja.
Árið 1500 hafði Erasmus þeg-
ar verið í Englandi og kynnst
m.a. þeim John Colet og Thom-
asi Moore. Hann ritar á latínu
sína frægu bók „Adagia“. Hann
hafði strax eftir fyrstu ferð sína
til Englands sannfærst um nauð-
syn þess að endurþýða Nýja
testamentið úr frummálinu.
Hann sekkur sér niður í
grískuna. Hausið 1502 segist
hann geta skrifað um allt sem
hann vilji á grísku. Erasmus
gerir fyrstu hreinu og heilu þýð-
inguna á Nýja testamentinu úr
frummálinu þ.e. úr grísku yfir á
latínu, en latínan var mál þáver-
andi menntamanna og allra for-
ystumannaþjóðanna. Kringum-
stæðurnar voru þannig að Er-
asmus gerði meira gagn með því
að rita á latínu en t.d. móður-
máli sínu hollenskunni. Menn
voru heldur ekki búnir að upp-
götva gildi þjóðtungunnar fyrir
fjöldann.
Erasmus barðist bókstaflega
fyrir heimsfriði þegar upp úr
árinu 1500. Hér verður ekki
farið nákvæmlega út í þessa
þýðingarmiklu sagnfræði, að-
eins drepið á örfá atriði.
Friðarbarátta Erasmusar er
mjög lærdómsrík frá mörgum
hliðum, og það væri rangt að
halda því fram að þessi friðar-
barátta hans hafi ekki náð nein-
um árangri. Þvert á móti. Auk
þess er friðarbarátta hans mjög
lærdómsrík fyrir nútíma fólk.
Árið 1499 kynntist Erasmus
að einhverju leyti ensku kon-
ungsfjölskyldunni og krónprins-
inum unga sem síðar varð
Henrik VIII., en hann var þá 9
ára gamall. Þegar Henrik VIII.
varð 15 ára skrifaði hann á
latínu bréf til Erasmusar. Henr-
ik VIII. virtist ætla að verða
einlægur fylgismaður húman-
ismans. En því miður var Henr-
ik VIII. svo fast mótaður í sinni
gömlu kaþólsku trú frá barnsár-
unum að honum tókst aldrei að
gera sér grein fyrir húmanískum
vísindum eða húmanisma.
Hann var marggiftur og lét líf-
láta fjórar af sínum drottningum
og marga aðra einstaklinga þar
á meðal Thomas Moore.
Hinn raunverulegi árangur í
friðar og menningarstarfi Er-
asmusar bar ekki verulegan
árangur fyrr en löngu seinna,
eða á dögum dóttur Henriks
VIII., Elízabethar I.
Þegar Elízabeth I. varð
drottning Englands 1558 varð
ljóst, að hún var undir sterkum
áhrifum frá húmanismanum og
ritverkum Erasmusar. Til dæm-
is hafði rit Erasmusar „Enchir-
idium Militis Christiani“ verið
þýtt á ensku þegar árið 1533 og
kom síðar út í mörgum útgáfum
m.a. í stjórnartíð Elízabethar I.
Einnig mætti benda á rit eins og
t.d. „Institutio Principis Christ-
iani“ sem Erasmus samdi sem
bæði gagnrýni og gagnstæðu við
rit Machiavellis „11 Principe“.
Það er augljóst að Elízabeth
I. var ekki aðeins stórgáfuð
kona, heldur áreiðanlega mjög
vel menntuð í húmaniskum
fræðum eins og sjá má á um-
gengni hennar við ráðuneyti
sitt, arlmenn sem flestir voru á
leið að verða að sjóðvitlausum
kalvinskum skrímslum eða púr-
ítönum. Þegar til dæmis einn af
valdamestu ráðgjöfum hennar
sir William Cecil vildi fá hana til
að samþykkja það, að England
gengi í fararbroddi í baráttunni
fyrir sigri kalvinismans gegn ka-
þólsku kirkjunni, þá vísaði Elís-
abeth I. þessari tillögu Cecils á
bug með mikilli viljafestu og
skýrri hugsun um hvílíkar af-
leiðingar fyrir England slíkt brjá-
læði myndi hafa í för með sér.
Og hún gætti þess einnig vand-
lega að halda kaþólsku kirkj-
unni í hæfilegri fjarlægð frá
ensku menningarlífi. Hennar
mikla greind og góði lærdómur
gerði henni fært að standa svo
að segja alein í baráttunni gegn
hinni trúarlegu geðveiki sem þá
fór um heiminn eins og kóleru-
pest. Hinirpólitískustarfsmenn
hennar, allt karlmenn, voru
hálfgerðir bjánar í samanburði
við hana, en það mætti að
einhverju leyti skrifa á reikning
áhrifa frá púritönum sem héldu
því blákalt fram að m.a. pestin
sem gekk annað veifið í
Lundúnum stafaði af leiklist-
inni,Guð var að refsa fólkinu
með pest af því að öll leiklist var
dauðasynd.
Það leið ekki á löngu þar til
hinir kalvinsinnuðu ensku
stjórnmálamenn fóru að vinna
gegn Elízabethu I.
Sir Robert Carey heimsótti
einn dag frænku sína drottningu
Elízabethu I, en hún á að hafa
sagt:
„Nei, Róbín, mér líður ekki
vel. Það er lagt á mig ok. Ég get
ekki treyst neinum.“
Þegar vel er að gáð, og reynt
er að kafa dálítið undir yfirborð
sögunnar þá verður ljóst, að án
þessarar húmanísku afstöðu El-
ízabethar I. gegn bæði kalvin-
isma og kaþólskunni, þá hefði
heimurinn aldrei getað eignast
stórskáldið William Shake-
speare, öll slík húmanísk fram-
þróun hefði verið dauðadæmd
■ William Shakespeare.
ef t.d. kalvinsinnar á borð við
William Cecil hefðu fengið að
ráða. í raun og veru er ekki
hægt að hugsa sér hina sérstöku
og jákvæðu menningarþróun á
Englandi í stjórnartíð Elíza-
bethar I. án hins vísindalega
húmanisma Erasmusar og sem
hann vann með hinum fjöl-
mörgu og afburðagóðu ritum
sínum, svo og hinnar mjög svo
gáfuðu drottningar.
Elízabeth I. lagði ekki aðeins
grunn að glæsilegri menningar-
þróun með hinni húmanísku
afstöðu sinni, heldur kom hún
einnig í veg fyrir margar stórar
styrjaldir og hryðjuverk sem án
efa hefðu átt sér stað ef hún
hefði ekki blákalt og ákveðið
hafnað hinum bjánalegu ráðum
kalvinsinna á borð við t.d.
Cecil. Og rétt er að taka það
fram í þessu sambandi að Elíza-
beth var mjög trúuð en fyrst og
fremst kristin. Hún var að vissu
marki eins og Erasmus sjálfur,
kristinn húmanisti.
Elízabeth I. var ekki fyrr
komin í gröf (1603) sína en að
kalvinsinnar og kaþólska kirkj-
an fara að berjast af mikilli
grimmd um undirtökin í þjóðlífi
Englands, og vegna þess að
kalvinsinnum veitti betur í þess-
ari baráttu gripu hinir kaþólsku
til þess örþrifaráðs að reyna
árið 1605 að sprengja bæði kóng
og þing í loft upp.
Þegar svo kalvinisminn hafði
náð völdum á Englandi bann-
færði hann bæði leiklist, dans og
sund, og allt sem gat orðið fólki
til ánægju og gleði. Fólk mátti
varla baða sig.
Við skulum ekki gleyma því
að höfundur kalvinismans Jean
Calvin (1509-64), lét tillitsiaust
lífláta alla þá er voru á annarri
skoðun en hann. Calvin lagði
áherzlu á Garnla testamentið.
Kalvinisminn á Englandi
hafði í för með sér styrjaldir og
hryðjuverk um allt Éngland.
Og það rofaði ekki til fyrr en
upp úr 1688 eftir að Newton
hafði getað laumað út bók sinni
„Principa“ sem varð svo uppi-
staðan í upplýsingatíð 18. aldar.
En húmanisminn var orðinn of
veikburða eftir m.a. brjálæðis-
gang kalvinsinna svo að menn
héldu áfram með styrjaldir og
lestur Gamla testamentisins og
bóka eins og „11 Principe“.
IV.
Ef Elízabeth I. myndi nú stíga
upp úr gröf sinni og heimsækja
hina frægu kynsystur sína Marg-
aret Thatcher í ráðuneyti henn-
ar að Downing Street 10, og
ræða við hana um núveran
ástand heimsins. Hvað myndi
Elízabeth I. helzt segja við
Margaret Thatcher?
Elízabeth I. myndi segja
eitthvað á þessa leið:
„Ó, kæra Maggí, hvað hafið
þið eiginlega gert við mína
elskulegu ensku þjóð sem ég
elskaði svo heitt og vildi svo
vel? Það var af ást minni til
Englands að ég reyndi að forða
þegnum mínum frá hinu hræði-
lega trúarofstæki sem allt ætlaði
lifandi að drepa. Ég vissi mjög
snemma hvernig kalvinisminn
var í grunn og botn. Ég spurðist
fyrir um þetta allt saman. Ég
vUdi vita um innsta eðli þessarar
nýju trúar. Og ég fékk svör og
sannanir fyrir því, hvernig þessi
trú var í raun og veru. Og ég
fél^k fréttir um höfund þessarar
trúar. Trúarhöfundurinn hét
Jean Calvin. Og þegar ég hafði
kynnt mér í hverju trúboð hans
var fólgið, þá reyndi ég af öllum
mínum lífs og sálarkröftum að
bjarga Englandi og minni ensku
þjóð úr helgreipum þessara
hræðilegu trúarbragða. Ég bað
ráðherra mína að halda þessum
Calvin og trúboði hans í hæfi-
legri fjarlægð frá ensku þjóðlífi.
Trú þessa manns er ekki annað
en andleg pest er gerir út af við
okkar menningu.
Maggí mín, Jean Calvin trúði
því og vildi láta ensku þjóðina
trúa því líka, að aðeins 5 prósent
af öllu fólkinu kæmist til himna-
ríkis, en 95 prósent þjóðarinnar
færu beinustuleið til helvítis. Ég
neitaði að láta þjóð mína trúa á
þvílíkar brjálæðis hugmyndir.
Og ég get sagt þér það í trúnaði
Maggí mín, að einn dag tók ég
ráðgjafa minn sir William Cecil
til alvarlegra bæna vegna áhuga
hans á hinum hræðilega Jean
Calvin, þessu andstyggilega trú-
arskrímsli og mannhatara.